قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى: ەتنوسارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ ۇتىمدى ۇيىمى
سەيسەنبى, 16 ءساۋىر 2013 2:06
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇردەلى جىلدارى مەملەكەتتىڭ بارلىق سالاسىندا رەفورمالار تەرەڭ ءجۇرىپ جاتتى. ەلدىڭ ساياسات مايدانىنداعى ءتۇيىندى پروبلەمالار جانە كۇردەلى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن قاتار, سىرتقى ساياساتتا دا كەلەلى ماسەلەلەر كۇن ءتارتىبىنەن تۇسكەن جوق. شەشىمىن ۋاقىتىندا قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. قازاقستان قوعامى ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارىن قايتا باعالاۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ىزدەۋدىڭ قيىن جولىن وتكەردى. ءومىردىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە حالىقتىڭ دانالىعى مەن ۇلتتىڭ رۋحى باقىلاۋشى ءارى باعدارلاۋشى قىزمەت اتقاردى.
سەيسەنبى, 16 ءساۋىر 2013 2:06
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇردەلى جىلدارى مەملەكەتتىڭ بارلىق سالاسىندا رەفورمالار تەرەڭ ءجۇرىپ جاتتى. ەلدىڭ ساياسات مايدانىنداعى ءتۇيىندى پروبلەمالار جانە كۇردەلى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن قاتار, سىرتقى ساياساتتا دا كەلەلى ماسەلەلەر كۇن ءتارتىبىنەن تۇسكەن جوق. شەشىمىن ۋاقىتىندا قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. قازاقستان قوعامى ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارىن قايتا باعالاۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ىزدەۋدىڭ قيىن جولىن وتكەردى. ءومىردىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە حالىقتىڭ دانالىعى مەن ۇلتتىڭ رۋحى باقىلاۋشى ءارى باعدارلاۋشى قىزمەت اتقاردى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سابىرلىلىق پەن شىدامدىلىققا باسىمدىق بەرىپ, ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ستراتەگياسى مەن ادىستەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى, الەمدەگى بالاماسىز ۇيىم – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. مەملەكەت باسشىسى وسىدان اتتاي 18 جىل بۇرىن ماقساتىن ايقىنداپ, دامۋ تراەكتورياسىن بەلگىلەپ, ىرگەسىن قالاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازىرگى تاڭدا اۋىزبىرشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ تۇپنەگىزى, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ مىزعىماس شاڭىراعى ىسپەتتى. اسسامبلەيا ءوز دامۋىندا, ايشىقتى جولدان ءوتتى, بايىپتى, پايىمدى دا پاراساتتى تاجىريبە جيناقتادى. ول ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ ىرگەلى دە زەردەلى ينستيتۋتىنا, تولەرانتتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ بەرەكەلى بەكەتىنە اينالدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ جولىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق اتالعان ماڭىزدى دا نازىك سالاعا عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىنا كوڭىل بولگەن مەملەكەت باسشىسى, قحا توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەسسياسىندا عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىنە, تاريحشىلار, ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋشىلارعا ۇندەي وتىرىپ: «قوعامىمىزدا اتالعان سالا بويىنشا ەلىمىزدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, الەمدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە ناقتى سيپاتتاما بەرۋ, ەتنوسارالىق قاتىناستار قالىپتاسۋىنىڭ بولاشاعىن تانۋ, ءبىلۋ, ۇعۋ, زەردەلەۋ قاجەتتىلىكتەرى تۋىنداپ وتىر», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن تىڭعىلىقتى ورىنداۋ, سونداي-اق ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدا عىلىمي نەگىزدەلگەن باعىتتار مەن ساليقالى ساياسي شەشىمدەردى ايقىنداۋدى تالاپ ەتكەن قوعامدىق سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, تاۋەلسىزدىك پەن ۇلتتىق بىرلىك يدەياسىن دامىتۋدا مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىمداردىڭ كۇشىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, قۋاتتى ينستيتۋتقا اينالىپ وتىرعان اسسامبلەيا قىزمەتىن عىلىمي-ساراپشىلىق سۇيەمەلدەۋ ماقساتىندا 2009 جىلى قۇرامىنا 25 دوكتور, 11 عىلىم كانديداتى, 6 قوعام قايراتكەرى ەنگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسى قۇرىلدى.
وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى قازاقستان حالقى اسسامبلەيالارى جانىنان عىلىمي-ساراپشىلىق توپتارى جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اراسىنان 52 عىلىم دوكتورى, 73 عىلىم كانديداتى, بارلىعى 183 ادام تارتىلعان.
قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مىندەتىنە ەلىمىزدەگى ەتنوساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە كونفەسسيالىق دامۋ ۇدەرىستەرىن كەشەندى ساراپتامالىق باعالاۋ, اتالعان ۇدەرىستەردىڭ ەلدەگى جانە الەمدەگى دامۋىنا بولجام جاساۋ, اسسامبلەيا قىزمەتىن ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ەتنوساياساتتىڭ وزەكتى باعىتتارى بويىنشا عىلىمي ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ, اسسامبلەيانىڭ دەموكراتيانى دامىتۋدا, قازاقستاندىق قوعامنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋدا, جالپىۇلتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدە ساياسي جانە ازاماتتىق ينستيتۋت رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋگە ءجاردەمدەسۋ جانە ت.ب. كىردى.
كەڭەستىڭ قىزمەتى عىلىمي-زەرتتەۋ, تالداۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سىندى نەگىزگى ءۇش باعىتتا جۇزەگە اسۋدا. قازىرگى تاڭدا, كەڭەس قوعامدىق كەلىسىم, تۇراقتىلىق, تولەرانتتىلىق پەن ۇلتتىق ءبىرلىك, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى وتكىر ماسەلەلەردى عىلىمي الاڭداردا اشىق تالقىلاپ, سارالانعان, زەردەلەنگەن شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. كەڭەس جۇمىسىنا مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ىستەرىنە اتسالىسىپ ءجۇرگەن ەلىمىزدەگى بەدەلدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن وتاندىق جانە شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى تارتىلىپ, اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋدا.
عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس قۇرىلعان ساتتەن باستاپ, ونىڭ نەگىزگى قىزمەتىنىڭ ءمان-ماعىناسى مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ مەن ەتنوسارالىق قاتىناستار قىرلارىنىڭ بارلىق جيىنتىقتارىن جۇيەلەۋ مەن ۇلگىلەۋدى تەوريالىق تۇرعىدان ازىرلەۋ بولدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ عىلىمي ءمانىن ۇعىنۋدى جانە جۇيەلەۋدى قاجەت ەتتى. ول ءۇشىن قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قازاقستان حالقىن نىعايتۋ جونىندەگى ۇلتتىق بىرلىكتىڭ بىرەگەي ءتاجىريبەسى قوسىمشا تاريحي, الەۋمەتتىك-ساياسي تۇرعىدان قايتا زەردەلەنىپ, قايتالانباس ۇلگىنىڭ ادىستەرى, ۇدەرىستەرى جانە ونىڭ دامۋ باعىتتارى ازىرلەندى.
وسىنداي تىنىمسىز دا قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بەيبىتشىلىك جانە قوعامدىق كەلىسىم يدەياسى» مونوگرافياسى جارىققا شىعىپ, ونىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە, رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۋرازيا ينستيتۋتى مەن وزگە وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتار الاڭدارىندا وتكىزىلدى. بۇگىنگى ۋاقىتتا اتالعان ەڭبەك وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, ديپلوماتتار, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا اينالىپ وتىر.
قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني احۋالىن, شىعارماشىلىق الەۋەتىن, ونىڭ جاڭا ماقساتتار مەن يدەيالارعا ۇمتىلىسىن دامىتا وتىرىپ, «ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر», «تەگى باسقا – تەڭدىگى ءبىر», «ۇلت رۋحىنىڭ دامۋى» سياقتى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ وزەكتى قاعيداتتارىن ازاماتتاردىڭ ساناسىنا ورنىقتىرۋدى ماقسات تۇتقان «قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى» جارىققا شىقتى. اتالعان ەڭبەك ءار ازاماتتىڭ تاعدىرى مەن وتانىنىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاعدىرى ورتاق ەكەنىن ۇعىنۋعا, ەتنوستىق, بولماسا باسقا دا شىققان تەگىنە, ءدىني ۇستانىمىنا جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماي تەڭ مۇمكىندىكتەرىن سەزىنۋگە, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان قازاقستاندىق ۇلت بولىپ دامۋىنا نەگىز بولا ءبىلدى.
ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ۇلىستاردىڭ, جالپى قوعامنىڭ ساناسىنا ساۋلە قۇياتىن دايەكتى مۇراعات ماتەريالدارى مەن قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن, قازاقستاندا تۇراتىن ءارتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۋرالى سىر شەرتەتىن «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى: تاريحي وچەرك» اتتى عىلىمي ەڭبەك جارىق كوردى. سونداي-اق, وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلىمىزگە ماجبۇرلەپ قونىس اۋدارىلعان جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتار تۋرالى, ولاردىڭ كەڭپەيىلدى, دارحان مىنەزدى قازاق حالقى جونىندەگى پىكىرلەرىنەن تۇراتىن «قازاقستان ءبىزدى بىرىكتىردى» اتتى عىلىمي-اعارتۋشىلىق ەڭبەگى قوعامدىق جاعىمدى پىكىر تۋدىرىپ, كوپشىلىك ىزدەپ وقيتىن كىتاپقا اينالدى.
قازىرگى تاڭدا, ەتنوسارالىق سالاداعى ۇدەرىستەردى ءتيىمدى تۇسىنۋگە بىرەگەي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارنالعان تالداۋ ماتەريالدارى مەن ادىستەمەلىك ۇسىنىمداردان تۇزىلگەن ەتنوساياساتتىڭ يمپەراتيۆتەرى مەن ولاردىڭ قازاقستاندىق ەرەكشەلىكتەرى نەگىزدەلگەن «مەملەكەتتىك ەتنوساياساتتىڭ يمپەراتيۆتەرى» اتتى اۋقىمدى ەڭبەك جارىق كوردى.
قازاق حالقىنىڭ حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن, پۋبليتسيست, قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشى عالىم, ۇلتتىق جازۋدىڭ رەفورماتورى, اعارتۋشى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن ونىڭ جۇبايى ءبادريسافانىڭ (الەكساندرا يۆانوۆنا) تاعدىرى تۋرالى ناقتى وقيعالارعا نەگىزدەلىپ, سول ءداۋىردىڭ داۋىلدى جىلدارى مەن ءومىر شىندىعىنان الىس كەتپەگەن «اق كەلىننىڭ ماحابباتى مەن اجالى» اتتى تەاترلىق قويىلىمى قوستاناي وبلىستىق ورىس دراما تەاترىندا العاش رەت قويىلدى. ورىس دراما تەاترى قويعان بۇل قويىلىم الدىنا جالپى قوعامنىڭ ساناسىنا ساۋلە قۇيىپ, تاريحتى زەرتتەۋ, وتكەننەن تاعىلىم الۋ, ۇلت بولىپ جۇمىلا تۇسۋگە سەرپىلىس جاساۋ ماقساتىن قويدى.
سونىمەن قاتار, اسسامبلەيانىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم», «قازاق دياسپوراسى اراسىندا الاش وردا فيلوسوفياسىنىڭ قازىرگى زامانعى تۇسىندىرمەسى: جاعدايى, باعا بەرۋ, ساباقتارى (الەۋمەتتىك-تاريحي تالداۋ)» سىندى بىرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق جوبالار, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ نەگىزىندە (قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە) عىلىمي-اعارتۋشىلىق فيلم ءتۇسىرىلىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «سونبەسىن وت الاۋى» اتتى مونوگرافيا جارىق كوردى.
اتالعان عىلىمي ەڭبەكتەر مەن جوبالاردىڭ نەگىزگى ءمانى, مازمۇنى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ تەوريالىق جانە قۇرىلىمدىق نەگىزىن قالاپ, بىرەگەي ۇلگىنىڭ ناقتى جۇيەلەنگەن نۇسقاسى مەن ەلەكتروندى تۇساۋكەسەرىن جارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ تۇساۋكەسەرى الەمنىڭ 11 مەملەكەتىندە, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ-دا (ۆەنا), بۇۇ-دا (بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى جانە جەنەۆاداعى شتاب-پاتەرلەرىندە) وتكىزىلىپ, وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشى ماماندار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى.
ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ ادىستەمەسى الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلىپ, ەقىۇ-نىڭ بارلىق تىلدەرىندە جارىق كوردى. بۇگىنگى تاڭدا, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ جانە رمگۋ-دە (ماسكەۋ) «ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىقتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» تاقىرىبىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 36 ساعاتتىق ارنايى كۋرس ەنگىزىلىپ, وقىتىلعان. اتالعان كۋرستى ەلىمىزگە بەلگىلى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار, تولەرانتتىلىق, قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ سالاسىنداعى عالىمدار, جەتەكشى ساراپشى ماماندار جۇرگىزگەن.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ ۇيلەستىرۋى ناتيجەسىندە 2009 جىلدان بەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىندا تولەرانتتىلىق, قوعامدىق كەلىسىم, تۇراقتىلىق, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى باسپا جانە ەلەكتروندى نۇسقاداعى 1000-نان اسا عىلىمي اقپاراتتاردى قۇرايتىن اسسامبلەيا دەپوزيتاريى جۇمىس ىستەۋدە. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپوزيتاريىنىڭ عالامتورداعى پورتالىن 2012 جىلى الەمنىڭ (رەسەي, قىتاي, گەرمانيا, تۇركيا, اقش, اۆستراليا جانە باسقا) 73 مەملەكەتىنەن 135 161 ادام تۇراقتى قولدانعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ازاماتتىق بىرلىككە نەگىزدەلگەن, ەتنوستىق, وڭىرلىك, اۋماقتىق بىرەگەيلىكتەن ازاماتتىق بىرەگەيلىككە باسىمدىق بەرگەن ۇلتتىق مەملەكەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى «ءبىز, قازاقستان حالقى…» فورمۋلاسى نەگىزىندە بارلىق ازاماتتاردىڭ بىرلىگىن بەكىتەدى. حالىقارالىق ارەناداعى ەلدىڭ بەرىك تۇعىرى, سەنىمدى ەكونوميكالىق نەگىزى, ءتيىمدى ساياسي قۇرىلىمى جانە ۇلتتىڭ ىنتىماقتاسۋ يدەياسى – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ ىرگەتاسى. ال تاۋەلسىزدىك يدەياسى قازاقستاندىق قوعامنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ءبىر باعىتتا قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن وراسان زور بىرىكتىرۋشى فۋنكتسياعا يە.
مالىك شەگەباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
