ادامعا ءومىر سىيلاۋ باقىتى
سەنبى, 6 ءساۋىر 2013 2:10
دارىگەرلەر دونور قانى ادام ءومىرىنىڭ اراشاسى ەكەنىن, قان تاپسىرۋ كەز كەلگەن 18 جاسقا تولعان ادامنىڭ قولىنان كەلەتىنىن ءجيى ايتادى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ كۇنىنە وراي رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعىنىڭ مەديتسينا جونىندەگى ورىنباسارى گۇلسارا بەكمۇحاەۆامەن اڭگىمە بارىسىندا نەگىزىنەن دونورلىققا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى قامتۋعا تىرىستىق.
سەنبى, 6 ءساۋىر 2013 2:10
دارىگەرلەر دونور قانى ادام ءومىرىنىڭ اراشاسى ەكەنىن, قان تاپسىرۋ كەز كەلگەن 18 جاسقا تولعان ادامنىڭ قولىنان كەلەتىنىن ءجيى ايتادى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ كۇنىنە وراي رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعىنىڭ مەديتسينا جونىندەگى ورىنباسارى گۇلسارا بەكمۇحاەۆامەن اڭگىمە بارىسىندا نەگىزىنەن دونورلىققا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى قامتۋعا تىرىستىق.
– گۇلسارا حابيقىزى, اڭگىمەنى دونورلىقتىڭ ءبىزدىڭ قوعامداعى قازىرگى كورىنىسىنەن باستاساق. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتى بويىنشا ءار مىڭ ادامعا شاققاندا 50-55 دونوردان كەلۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 15-16 ادامنىڭ اينالاسىندا ەكەن. بىزدەگى قان تاپسىرۋشىلار سانىنىڭ ازدىعى نەگە بايلانىستى, وعان قانداي جاعدايلار اسەرىن تيگىزۋدە؟
– دونور سانى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 90-ىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسەگە ازايدى. وعان سول جىلدارى ەلىمىزدە قالىپتاسقان قيىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال, دونورلىقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جوسپارلى جۇيەسىنىڭ جويىلۋى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دونورلىقتى ناسيحاتتاۋدىڭ تولىق توقتالۋى, مەملەكەت مەكەمەلەرى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وسى ماسەلەگە جەتە كوڭىل بولمەۋى اسەر ەتتى. 2006 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان جاعىمسىز ماعلۇماتتار اعىنىنان كەيىن دونورلىق, ءتىپتى, وتە قيىن جاعدايدا قالدى…
– بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعى جاعدايدى ءتۇزەۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار ءجۇرگىزۋدە؟
– بىرىنشىدەن, دونورلىقتى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. دونورلىقتى ناسيحاتتاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى ءتاربيەلەۋگە باعىتتالعان. ەلىمىزدىڭ كەز-كەلگەن ازاماتى جاقىن تۋىستارىمەن قاتار, وزگە ازاماتتارعا دا كومەك قولىن سوزۋى كەرەك. ءوز ءومىرىڭدى جاقسارتۋمەن عانا شەكتەلمەي, باسقانىڭ دا ومىرىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا قول ۇشىن بەرۋ قاجەتتىگىن ەستە ۇستاعانىمىز ءجون. دونور بولۋ, ياعني قان تاپسىرۋ – كوپ ۋاقىت پەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتپەيتىن قايىرىمدىلىقتىڭ ءتۇرى. قان تاپسىرۋ – كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس.
الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا «دونور كۇنى» ءوتىپ تۇرادى. بۇل كۇنى جاستار سانالى تۇردە دونور بولىپ قان تاپسىرادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق بيزنەس اكادەمياسى, بتا بانك, تەمىر بانك, ۇلتتىق گۆارديا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وقۋ ورتالىعى ۇجىمدارىنا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
– ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاعدايدى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ۇنەمى دامىعان مەملەكەتتەردى العا سالىپ ءسويلەيمىز. سول دامىعان ەلدەردە دونورلىق ءاربىر جەتكىنشەككە مەكتەپ جاسىنان باستاپ ناسيحاتتالادى. بىزدە سونداي ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋگە, جاس بالانىڭ ساناسىنا ازاماتتىق پوزيتسيا قالىپتاستىرۋعا, ۇلكەن مادەنيەتكە ۇيرەتۋگە نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟
– دۇرىس ايتاسىز, وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە ءبىز ارقاشان ارقا سۇيەيمىز. «جاقسىدان ۇيرەن» دەيدى عوي. بىلتىردان باستاپ «ءومىر تامشىسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باستاماسىمەن «دونور مەكتەبى» اتتى جوبا جۇمىس ىستەي باستادى. سول جوبا اياسىندا مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا دونورلىق جايىندا ساباق جۇرگىزىلە باستادى. وسى جوبا دونور بولۋ – بۇل ءبىر ۇلكەن مادەنيەت جانە بيىك دەڭگەيدەگى ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق پوزيتسيانىڭ, ادامي قۇندىلىقتاردىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن جاس بالانىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ وسۋگە زور اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىن.
– 1971 جىلدان بەرى سىزدەردىڭ ورتالىقتارىڭىزعا قان تاپسىرىپ كەلگەن الەكساندر سكاكوۆسكي دەگەن كىسى بىلتىر «حالىق قالاۋلىسى» اتاعىن الدى. ول 40 جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە 500 ليتر قان تاپسىرىپتى. ءسىزدەردىڭ كاتالوگتارىڭىزدا وسىنداي ەرەكشە دونورلار كوپ پە؟ ولار كىمدەر؟ جالپى, سىزدەر تۇراقتى دونورلاردى قالاي ىنتالاندىراسىزدار؟
– الەكساندر سكاكوۆسكي ءوز ىسىمەن جاستارعا ۇلگى كورسەتىپ, قان تاپسىرۋدىڭ ەشقانداي زيانى جوق ەكەنىن, ول قايتا اعزاعا پايدالى ەكەنىن ايتادى. سول جاعدايدى مەديتسينا قىزمەتكەرىنەن گورى, دونوردىڭ تۇسىندىرگەنى ءبىر بولەك نارسە. وسىنداي دونورلار قاتارىندا تۇرىسبەكوۆا قاليشا اپامىز بار, ول كىسى – 2011 جىلعى «التىن جۇرەك» نوميناتسياسىنىڭ يەگەرى. سىدىقوۆ ەركىنباقىت «دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. بەربەر اناتولي, ءجۇمادىلوۆ بەرىكقازى, كوپانوۆ سەرگەي, قادىروۆ سەرىك, قۇلجاس شوقان ت.ب. ارى تازا, اق كوڭىل, ادال جاندار بارشىلىق. ولار وزدەرىنىڭ شيپالى قاندارىمەن تالاي ادامدى اجالدان اراشالاپ قالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىز ۇلت دەنساۋلىعى جولىندا اتاق پەن اقشا ءۇشىن ەمەس, ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋدى ماقسات ەتكەن وسىنداي ازاماتتارعا ارقا سۇيەپ كەلەمىز.
– رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعىندا جىلىنا قانشا توننا قان وڭدەلەدى؟ ول ءونىمدەر سىزدەرمەن تىكەلەي بايلانىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندەگى ناۋقاستارعا جەتكىلىكتى مە؟
– رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعىندا جىلىنا 20 000-نان استام دونور قان تاپسىرادى. 16 تونناعا جۋىق قان وڭدەلىپ, قان كومپونەنتتەرى – پلازما, ەريتروتسيتتىك ماسسا, ترومبوتسيت كونتسەنتراتى الىنادى. وسى دايىندالعان قان كومپونەنتتەرىنىڭ ساپاسىن جانە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز. ساقتاۋ مەرزىمى قىسقا بولىپ كەلەتىن قان كومپونەنتى – ترومبوتسيت كونتسەنتراتىنا سۇرانىس وتە كوپ, ول اق قان اۋرۋىنا شالدىققان جاندارعا قۇيىلادى. كۇنىنە 30-40 دوزا دايىندالىپ, مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە جىبەرىلەدى.
– ورتالىقتاعى قان ءونىمدەرىنىڭ ساپاسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ تەحنولوگيا ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟ بۇگىنگى كۇنى ول الەمدىك ستاندارتقا سايكەس پە؟
– بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعى – ەلىمىزدىڭ قان قىزمەتىنىڭ ىرگەلى مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى. سوڭعى 5 جىلدا بارلىق تەحنولوگيالىق جابدىقتار تولىعىمەن جاڭارتىلدى. قان جانە ونىڭ كومپونەنتتەرىن دايىنداۋ بارىسىندا اپپاراتتىق پلازمافەرەز, اپپاراتتىق تسيتافەرەز سياقتى قازىرگى ەڭ جاڭا ادىستەر قولدانىلادى. قان كومپونەنتتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن لەيكوفيلترلەۋ, ۆيرۋسيناكتيۆاتسيالاۋ, كارانتيندەۋ سىندى قوسىمشا ادىستەر دە ىسكە قوسىلعان. دونور قانىن ترانسفۋزيالىق ينفەكتسيالارعا تەكسەرۋ زەرتحاناسى الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس, زاماناۋي اۆتوماتتالعان جابىق جۇيەلى جابدىقتاردا ەكى كەزەڭمەن تەكسەرىلەدى: يممۋنوفەرمەنتتىك اناليزاتور, پوليمەرازدى ءتىزبەكتى رەاكتسيا. قان ونىمدەرىن ءوندىرۋ شتريحكودتاۋ نەگىزىندە بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەمەن باسقارىلادى. دونور قانىنىڭ زەرتحانالىق تالداۋ كەزىندە قالىپتى جاعدايدان اۋىتقۋى تىركەلسە, ودان دايىندالعان قان ونىمدەرى مەديتسينالىق مەكەمەگە اۆتوماتتى تۇردە جىبەرىلمەيدى. قان كومپونەنتتەرى دەرەۋ جويىلادى, دونور دونورلىقتان شەتتەتىلەدى. وسى ورايدا مىنانى دا ايتقىم كەلەدى. ءبىزدىڭ العا قويعان باسىم باعىتتارىمىز دا ايقىن: ەرىكتى دونورلىق, قان ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ, الەمدىك سەرتيفيكاتسيادان ءوتۋ.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە كوشكەنىنە ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇل ۇدەرىس سىزدەردىڭ دەنساۋلىقتارىڭىزعا قانداي وزگەرىستەر اكەلدى؟
– سوڭعى جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق قان ورتالىعىنداعى جەتىستىكتەر جايىندا جوعارىدا بايانداپ ءوتتىم. ماماندارىمىز دا يزرايل, چەح, پولشا, رەسەي مەملەكەتتەرىندە ءبىلىمىن كوتەرىپ كەلدى. ءبىزدىڭ ناتيجەلى ەڭبەگىمىز – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى.
– ءاربىر 18 جاستان اسقان ادامنىڭ دونور بولا الاتىنى بەلگىلى. سوندا قوعامىمىزدا سابيلەر مەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردان باسقالاردىڭ ءبارى دە دونور بولا الادى ەكەن؟ دونورلارعا قاراتا نە ايتار ەدىڭىز؟
– دونورلاردىڭ ۇلكەن جۇرەكتەرىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان ادام امان قالادى. ادامداردىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا اتسالىسۋ ارقىلى ولار قوعامدا ىزگىلىكتىڭ دە سالتانات قۇرۋىنا اتسالىسىپ جاتادى. تاعى ءبىر ايتارىم, وزگەنىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ارقىلى ءوز ءومىرىمىزدىڭ دە ساقتالاتىنىن رۋحاني تۇرعىدا كەڭ ماعىناسىندا قابىلداي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتسەك ەكەن دەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
