تۋبەركۋلەزدەن تۇڭىلمەڭىز
سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 1:55
سىرقاتتانۋ دەڭگەيى تومەندەپ, ءولىم كورسەتكىشى ازايۋدا
تۋبەركۋلەز – جۇقپالى قاتەرلى دەرت. ونى جۇقتىرىپ الۋ ءۇشىن از مولشەردەگى ميكوباكتەريانىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ورتاعا ءتوزىمدى, ءوسىمتال, قاراڭعى, جارىق تۇسپەيتىن جەردە ايلاپ, جىلداپ ساقتالاتىن باكتەريالار اۋا ارقىلى تارالۋىنا بايلانىستى كەز كەلگەن ادامنىڭ جۇقتىرىپ الۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا,
سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 1:55
سىرقاتتانۋ دەڭگەيى تومەندەپ, ءولىم كورسەتكىشى ازايۋدا
تۋبەركۋلەز – جۇقپالى قاتەرلى دەرت. ونى جۇقتىرىپ الۋ ءۇشىن از مولشەردەگى ميكوباكتەريانىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ورتاعا ءتوزىمدى, ءوسىمتال, قاراڭعى, جارىق تۇسپەيتىن جەردە ايلاپ, جىلداپ ساقتالاتىن باكتەريالار اۋا ارقىلى تارالۋىنا بايلانىستى كەز كەلگەن ادامنىڭ جۇقتىرىپ الۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا, الداعى 10 جىلدا قۇرت اۋرۋى بۇكىل الەمدە سىرقاتتانۋ مەن ءولىم-جىتىمگە اكەلەتىن 10 نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك – ونىڭ اكەلەر قاسىرەتى زور بولماق. ەندەشە, ەگەر جۇرەگىڭىز, بولماسا اياعىڭىز اۋىرىپ دارىگەرگە قارالماساڭىز – ول ءسىزدىڭ جەكە باسىڭىزدىڭ شارۋاسى, ال ءسىز جۇقپالى تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىعىپ, ەمدەلمەسەڭىز باسقالارعا دا قاۋىپ توندىرەتىنىڭىز انىق. ويتكەنى, قۇرت اۋرۋىنىڭ اشىق تۇرىمەن اۋىرعان ءبىر ناۋقاس جىلىنا 10-20 ادامعا دەيىن تۋبەركۋلەز تاياقشاسىن جۇقتىرادى.
قانداي دا ءبىر اتقارىلعان ءىستىڭ, جەمىستى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى وتكەنمەن سالىستىرىلىپ باعامدالىپ جاتادى ەمەس پە؟ قازاققا قىرىن كەلگەن قۇرت اۋرۋى, اسىرەسە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى نارىق تۇزاق تاستاعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق كەزىندە اۋىزدىقتاۋعا كونبەي, ەپيدەمياعا اينالىپ كەتە جازداعانى جاسىرىن ەمەس. سول جىلدارى ءدارى تاپشىلىعى, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بەلەڭ الدى. كوح تاياقشاسىنىڭ بىردەن ءبىر ءورشىپ, قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان ورتاسى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى بولعانى دا اقيقات. ماسەلەن, 1997 جىلى جاڭادان جۇقتىرعان 5954 ادام تىركەلىپ, قۇرت اۋرۋى 65 ەسەگە وسكەن. ەل اۋماعىنداعى تۇرمەلەردە 12060 ادام تۋبەركۋلەزدىڭ اشىق تۇرىمەن اۋىرىپ, 1997 جىلى 1358-ءى قايتىس بولعان.
مىنە, ەلىمىزدەگى جوعارىداعىداي ەپيدەميولوگيالىق جاعداي مەملەكەت باسشىسى ارالاسقاننان كەيىن عانا وڭالا باستادى. قازاقستاندا قوعامداعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن بىرنەشە ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى, تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇشەيتىلدى. وسىلايشا, سوڭعى بەس جىلدا سىرقاتتانۋ دەڭگەيىن 34,9, ءولىم كورسەتكىشىن 57,4 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, 2011 جىلى سىرقاتتانۋ كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا 86,6, 2012 جىلى 81,7 قۇراسا, ءولىم كورسەتكىشى سوڭعى ەكى جىلدا 8,4-تەن 7,2-گە ازايعان.
ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدا, سونىڭ ىشىندە فتيزياترلىق قىزمەتتە ۇلكەن وزگەرىستەرگە قول جەتكىزىلدى. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا بارلىق ەمدەۋ مەكەمەلەرى قازىرگى زامانعى سوڭعى دياگنوستيكالىق اپپاراتۋرالارمەن جابدىقتالدى. 2000 جىلدان بەرى 46 جاڭا تيپتىك تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس اۋرۋحانالارى ىسكە قوسىلدى.
قازاقستاندا جۇقپالى قۇرت اۋرۋىن انىقتاۋ, ەمدەۋ تولىقتاي تەگىن. بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا 4 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنسە, بيىل 5 ملرد. تەڭگەدەن استام كولەمدە تاپسىرىس بەرگەن. ال, مەملەكەت تۋبەركۋلەزگە قارسى ءىس-شارالارعا بىلتىر 34 ملرد. تەڭگە, ال بيىل ول سومما 10 پايىزعا ءوسىپ, 36 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
تۋبەركۋلەزگە قارسى باعدارلامانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – بىرنەشە دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس بولىپ تابىلسا, وسى ماقساتتا زاماناۋي زەرتحانالىق «Bactec-Mgit-960» قوندىرعىسى كەڭىرەك پايدالانىلۋدا. ونىڭ كومەگىمەن ناۋقاستا تۋبەركۋلەزدىڭ بار-جوقتىعىن, قانداي دارىگە ءتوزىمدى ەكەندىگىن 7-28 كۇن ارالىعىندا انىقتاۋعا بولادى. 2010 جىلدان تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعى مەن بارلىق وبلىستاردا مولەكۋليارلىق گەنوتيپتىك زەرتحانالىق ءادىسى (HAIN-test) ەنگىزىلدى. ول تۋبەركۋلەزدىڭ قانداي دارىگە ءتوزىمدى ەكەندىگىن ەكى كۇندە انىقتاي الادى. ەلىمىزدەگى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ وتىرعان تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعى دەسەك, ول ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, پروفەسسور تىلەۋحان ابىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىردان باستاپ ەكى ساعاتتىڭ اينالاسىندا قاقىرىقتا قۇرت اۋرۋىنىڭ بار-جوعىن, ءارى كوح تاياقشاسىنىڭ دارىگە قارسىلىعىن انىقتاپ بەرەتىن GeneXpert دياگنوستيكالىق زاماناۋي اپپاراتى الىنعان. ەڭ باستىسى, تۋبەركۋلەزدى ەمدەيتىن ەڭ نەگىزگى ءدارى «R-ريفامپيتسينگە» ينفەكتسيانىڭ ءتوزىمدىلىن انىقتاۋعا 95-98 پايىز مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. بۇل دەگەن ناۋقاستى العاشقى كۇننەن-اق ءتيىمدى ەمدەۋگە, سونداي-اق, اۋرۋدىڭ تاراپ كەتپەۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەدى. كەلەشەكتە بارلىق اۋدان ورتالىعىندا وسىنداي جىلدامداتىلعان انىقتاۋ ءتاسىلىن ەنگىزىپ, قامتۋ جوسپارىمىزدا بار. ەگەر تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس باعىتىندا وسىنداي يگى شارالار ءجيى اتقارىلاتىن بولسا, وندا 2015 جىلعا دەيىن ءبىز تۋبەركۋلەزدىڭ نەگىزگى ەپيدەميولوگيالىق كورسەتكىشتەرىن جالپى قوعامعا قاۋىپسىز دەڭگەيگە دەيىن تۇسىرە الامىز, دەدى تىلەۋحان شىلدەباي ۇلى.
وسى رەتتە USAID «ساپالى دەنساۋلىق ساقتاۋ» جوباسىنىڭ تۋبەركۋلەز جونىندەگى ايماقتىق كەڭەسشىسى گ.تسوگت مىرزانىڭ «قازاقستان 2012 جىلدىڭ سوڭىندا ددۇ-نىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزدى, 2015 جىلعا دەيىن كدت تب ناۋقاستارىن 85 پايىزعا ەممەن قامتۋ مەن تابىستى ەمدەۋ دەڭگەيى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىن الىپ وتىر. بۇل بىرىنشىدەن, تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەستە قازاقستاندا اتقارىلىپ جاتقان باعدارلامالىق شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە, سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ كومەگى مەن فتيزياترلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەتىستىك دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ اتاپ كورسەتۋى ەلىمىزدەگى تىڭعىلىقتى دا قارقىندى اتقارىلعان ەڭبەككە بەرىلگەن ءادىل باعا دەپ بىلەمىز.
وسى سالاداعى پروبلەمالارعا كەلسەك, ۇلتتىق ورتالىق باسشىسى ت.ابىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس جاعدايىنداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى مامان كادرلاردىڭ جەتىسپەۋى. رەسپۋبليكادا تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس مەكەمەلەرىندە 14 مىڭ 87 فتيزياتر, باسقا دا ارناۋلى مامان دارىگەر جۇمىس ىستەسە, ءالى دە 114 فتيزياتر جەتىسپەيدى. سونداي-اق, 114 فتيزياتردان بولەك 20-عا جۋىق رەنتگولوگقا ءزارۋ ەكەنبىز.
بارشاعا ايان, 1882 جىلى نەمىس عالىمى روبەرت كوح تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشى تۋبەركۋلەز ميكروباكتەرياسىن اشقان كۇندى بۇكىل الەم 1982 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىنان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنى دەپ جاريالاپ, جىل سايىن اتاپ وتۋدە. بۇل شارا ەلىمىزدە جاقسى جولعا قويىلىپ, داستۇرگە اينالعان. مىنە, وسى رەتتە تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدا, كەسەلدىڭ كەساپاتى جايلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە, ءسويتىپ, حالىقپەن جاقىن ارالاسۋعا مۇمكىندىك جاساۋدا قاشاندا قوعامدىق, ۇكىمەتتىك ەمەس حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, اسىرەسە, USAID قارجىلاي قولداۋىن ايامايدى. سونىمەن قاتار, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىمەن دە بىرلەسىپ ءتۇرلى ءىس-شارالار, جالپىحالىقتىق اكتسيالار وتكىزۋ ورتاق ىسكە اينالعان. بيىل دا سونداي اۋقىمدى شارانىڭ كۋاسى بولدىق.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اۋرۋعا شالدىعۋ مەن ونىڭ سالدارىنان قايتىس بولۋدىڭ 95 پايىزدان استامى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردە تىركەلسە كەرەك. ال, قۇرت اۋرۋىنا از شالدىعاتىن ەلدەر قاتارىنداعى اقش-تا 100 مىڭ ادامعا 9, گوللانديادا 4 ادامنان كەلەتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستان دا وسى دەڭگەيدە تۇرىپ قالماي, بولاشاقتا دامىعان, تۋبەركۋلەزدى تۇبەگەيلى اۋىزدىقتاعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال, وعان بىزدە مۇمكىندىكتەر بار.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
