بۇگىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ شەتكى اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان نىساندارمەن قاتار رۋحاني-مادەني ورتالىقتا دا جۇمىس قىزۋ قارقىن العان. بۇل ورتالىق ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭىن قامتيدى. ول ماڭايداعى تۇرعىن ۇيلەر جانە باسقا دا نىساندار ورنالاسقان جەرلەر زاڭ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىعىنا الىنعان-دى. ياعني 98 گەكتاردى قامتيتىن قاجەتتى جەردى دايىنداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىعى ءۇشىن 167 نىساندى (13 كاسىپكەرلىك, 154 تۇرعىن ءۇي) قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇرعىن ۇيلەر بۇزىلىپ, ورنىنا جاڭا نىساندار سالىنا باستادى. «استاناگەنپلان» جشس «تۇركىستانگەنپلان» وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ەركىن ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىناتىن نىسانداردىڭ ورنىن دايىنداۋ كەزىندە ادام سۇيەكتەرى تابىلعان. تەرەڭ قازىلعان جەرلەردەن شىققان سۇيەكتەر بويىنشا ارحەولوگتار جۇمىس ىستەپ جاتسا كەرەك. ياعني جىلدار, بالكىم عاسىرلار بويى جاتقان سۇيەك تەرەڭدەتە قازۋ ناتيجەسىندە شىعىپ وتىر.
شىعىستانۋشى ءابساتتار قاجى دەربىسالى ءوز ەڭبەكتەرىندە مۇسىلمان شىعىسى حالىقتارىنىڭ ادەتىندە ەگەر قايتىس بولعان كىسى اۋليەنىڭ قاسىنا جەرلەنەتىن بولسا, وندا ول و دۇنيەدە اللا تاعالا تاراپىنا جاقىن بولا الادى دەگەن نانىم كەڭ ەتەك العانىن جازادى. «ال, قوجا احمەت قاسيەتتى دەپ سانالعاندىقتان دا وسى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءوز جاقىندارىن وسىندا جەرلەۋگە قۇشتار بولعاندار كوپ بولعان. بىراق ولاردىڭ ىشىندە تەك داۋلەتتى, تۇرمىستى كىسىلەر عانا ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرا العان. ول ءۇشىن كەسەنەنىڭ شىراقشى شايقىلارىنا دۇنيە بەرەدى. ال, ءتىپتى ءتۇن ىشىندە جاسىرىن كومىپ, ءىزىن دە بىلدىرمەي كەتەتىن جايتتەر دە كەزدەسكەن», -دەيدى شىعىستانۋشى «قوجا احمەت ياساۋي, اقساق تەمىر جانە تۇركىستان مادەنيەتى» اتتى ەڭبەگىندە. ياعني قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ادام سۇيەكتەرى تابىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر.
ال كۇنى كەشە وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پروفەسسور, تاريحشى حازىرەتالى تۇرسىن كەسەنەنىڭ توڭىرەگىندەگى سۇيەكتەردىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن بىرنەشە دەرەكپەن بايلانىستىردى. تۇركىستانداعى ەسكى قالاشىقتىڭ ورنى 2500 جىلدىق مادەني قاتپاردان تۇرادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ايماقتا ءتۇرلى وقيعالار بولعانى اقيقات. كيەلى كونە شاھارداعى شايقاستاردا قازا تاپقانداردىڭ جەرلەنۋى دە ارقيلى بولعان. ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ توڭىرەگىندە قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ جەرلەنۋى, قازاق حاندىعى قۇرىلاردان 500-600 جىل بۇرىن باستالعان. «بىرىنشىدەن, قازبا جانە قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە تابىلىپ جاتقان قابىرلەر بەلگىلى ءبىر يگى جاقسىلار مەن تاريحي تۇلعالاردىكى بولۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ءمايىت ارۋلانىپ كومىلگەن. ەكىنشى جاعدايدا كەسەنەنىڭ توڭىرەگىندە رابات, شاحريستان سەكىلدى ۇلكەن قورعاندار بولعان. ماسەلەن, ءامىر تەمىردىڭ كەزىندە دە شايقاستار بولعان. تاريحشىلار ەڭ سوڭعى شايقا رەتىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ پولكوۆنيك ۆەرەۆكيننىڭ وتريادىنان قورعانۋ كەزەڭىن كەلتىرۋدە. وسى شايقاستا توڭىرەكتە ورلار قازىلعان. قانشاما ادام اتىلعان. بۇگىندە سۇيەكتەردىڭ شىعۋى, كوز جۇمعان ادامداردىڭ ارنايى جەرلەنبەي بەتىن جابا سالۋىنان دەيدى ماماندار. ال ءۇشىنشى دەرەك بويىنشا, حVIII- XIX عاسىرداعى جانە 1931-1932 جىلدارداعى اشارشىلىقتا كەسەنە توڭىرەگىندە ولگەن ادامدار سىرتقا شىعارىلىپ ارنايى قورىمعا كومىلگەن», - دەدى حازىرەتالى تۇرسىن.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان قمدب قىزمەتكەرلەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, تابىلعان مايىتتەر ءراسىم بويىنشا قايتا جەرلەنەدى. «شاريعات بويىنشا قابىرستاننىڭ ىشىنە قويىلعان ەڭ سوڭعى ادامنىڭ بەيىتىنە 40 جىل وتكەننەن كەيىن, مازارات ءسۇرىلىپ تاستالىپ, ورنىنا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولادى. ال ەگەر, باستالىپ كەتكەن قۇرىلىس ايماقتارىندا اتقارىلاتىن قازبا جۇمىستارىندا ادام سۇيەكتەرى تابىلىپ جاتسا, ول سۇيەكتەر اق ماتاعا ورالىپ, باسقا جەرگە كومىلەدى», - دەيدى تۇركىستان قالاسىنىڭ باس يمامى جۇسىپبەك ايداربەك ۇلى.
