سۇڭگۋىر
سەنبى, 23 ناۋرىز 2013 0:24
جيەگى كوك اسپانمەن شەكتەسىپ, تەرەڭى تۇڭعيىققا بويلاي, ايدىنى كۇن ساۋلەسىمەن جىلتىراي نۇرلانىپ جاتقان كارى كاسپي… كەشەگى جىن ۇرعانداي دولدانىپ, تولقىندارى الاي-دۇلەي ارپالىسقان داۋىلدان بەلگى دە جوق. موماقان بۇيرا تولقىندار ءبىرىن ءبىرى قۋالاپ ويناعانداي, ادەمى كورىنىس. جاعاعا كەلگەن جاس جىگىت بۇل كورىنىسكە كوز توقتاتىپ قاراعان جوق, وزىنە جۇكتەلگەن شۇعىل تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جىم-جىرت تىنىشتىق پەن سۋدىڭ سۇلۋ كوركىن بۇزىپ «گۇمپ» ەتتى دە, تەڭىز تۇبىنە بويلاي جونەلدى.
سەنبى, 23 ناۋرىز 2013 0:24
جيەگى كوك اسپانمەن شەكتەسىپ, تەرەڭى تۇڭعيىققا بويلاي, ايدىنى كۇن ساۋلەسىمەن جىلتىراي نۇرلانىپ جاتقان كارى كاسپي… كەشەگى جىن ۇرعانداي دولدانىپ, تولقىندارى الاي-دۇلەي ارپالىسقان داۋىلدان بەلگى دە جوق. موماقان بۇيرا تولقىندار ءبىرىن ءبىرى قۋالاپ ويناعانداي, ادەمى كورىنىس. جاعاعا كەلگەن جاس جىگىت بۇل كورىنىسكە كوز توقتاتىپ قاراعان جوق, وزىنە جۇكتەلگەن شۇعىل تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جىم-جىرت تىنىشتىق پەن سۋدىڭ سۇلۋ كوركىن بۇزىپ «گۇمپ» ەتتى دە, تەڭىز تۇبىنە بويلاي جونەلدى.
بەلىندەگى سالماعى زىلدەي تەمىر بەلبەۋدىڭ كومەگىمەن تومەن قۇلديلادى. قىراعى كوزى سۋ ىشىندەگى قيمىل-قوزعالىس پەن تاس, بالدىر ارالارىن ءجىتى شولىپ كەلەدى. ارقاسىنداعى ءبىر جارىم ساعاتقا جەتەرلىك اۋا تولتىرىلعان قاپشىعى ارقىلى ەركىن تىنىستاپ, اياعىنا بايلانعان قاناتتارىن سەرمەلەي ءجۇزەدى. العاشىندا 4-5 مەترلىك تاياز جەرلەرگە مولىنان ءتۇسىپ تۇرعان كۇن ساۋلەسى 8-10 مەتردەن سوڭ ءمۇلدەم جوعالدى. تەلەگەي سۋ قورشاعان بەيمالىم الەمدە جالعىز ءجۇزىپ كەلەدى. كەزىندە سۋ جايىلۋىن توقتاتۋ ماقساتىندا توگىلگەن تاستار, جارقاباقتار تەڭىزدىڭ وسى ءبىر تۇسىن, ياعني اقتاۋ قالاسىنىڭ 4 شاعىن اۋدانى ماڭىن قاۋىپتەندىرىپ جىبەرگەن. سۋعا سەكىرگەن قانشاما ادام وسى تاستارعا قىستىرىلىپ, قايتا جارىققا شىقپاي قالدى دەسەڭشى؟! اياققا ءىلىنىپ شۇباتىلا بۇلعاقتاعان بالدىرلاردى دا دوس دەمە, جاۋلىعى جەتەرلىك… كەنەت كوز ۇشىندا ءبىر نارسە قاراڭداعانداي بولدى – ەرمەك جالت ەتىپ بۇرىلىپ, سوڭىنا ءتۇستى. جوق, الدانىپتى, تۇسىنان دومالانا ءوتىپ بارا جاتقان يتبالىق ەكەن. ۇساق بالىقتار لىپ-لىپ ەتىپ اسا ءبىر شاپشاڭدىقپەن ەرسىلى-قارسىلى جوڭكىلىپ ءجۇر. جاعالاۋدا باستارىن قىلتيتىپ الىپ, قامشىداي ءتىپ-تىكە قالپىندا قالقىپ جۇرەتىن جىلاندار سۋ تەرەڭدەگەن سايىن كوزگە تۇسپەيدى, ءسىرا, ولاردىڭ قاۋقارى تايىز تۇستاردا بولسا كەرەك. ەرمەك تەڭىز تۇبىنە تەرەڭدەي ەنە ءتۇستى. اياق-قولىن ەربەڭدەتە ءجۇزىپ كەلە جاتىپ, باعىتتاۋشى قۇرالىنا كوز تاستادى – 20 مەتر تەرەڭدىكتى كورسەتىپ تۇر. سۋ ءتۇبى تۇيىقتالعاندا كۇن ساۋلەسى تاعى پايدا بولدى.
جالپى, كاسپي تەڭىزى عىلىمي تۇرعىدا ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن. ءومىرى تەڭىزبەن, قۇدىق قازۋمەن تىعىز بايلانىستى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, تەڭىز استىندا 200-دەن استام اعىس بار دەلىنەدى. سۋعا كەتكەن ادامنىڭ قاي اعىسپەن, قاي جاققا باعىت الارى بەلگىسىز. وسىنىڭ ءبارى زەرتتەلگەندە عوي, سۋعا كەتكەندەردى تابۋ وڭايلار ەدى. ءايتپەسە, تەلەگەي ءتۇبىن ءتىنتىپ جۇرگەنىڭ وسىلاي. ءتىپتى, وسى ماڭنان نەمەسە ارعى بەتتەگى يران, ازەربايجاننان سۋعا كەتكەن بەيباقتاردىڭ مۇردەسى مۇلدە باسقا جاعالاۋدان – رەسەي, تۇركىمەنستان جاعىنان تابىلعان كەزدەرى دە بولعان. ونىڭ ۇستىنە كۇلگەن قىزدىڭ ەزۋىندە پايدا بولاتىن شۇڭقىرداي ۇيىقتاردى ايتىڭىز. وعان تاپ بولعان جان ۇرشىقشا ۇيىرىلگەن سۋ شىلاۋىندا بىردەن اجال قۇشاعىنا ەنە بەرەدى. «سۋ – ءتىلسىز جاۋ» دەگەن سول عوي.
كوزى جان-جاعىن مۇقيات قاراعانمەن, ويى شارتاراپقا شارىقتاپ جۇرگەن ەرمەك الدىنداعى شىمىلدىقشا سوزىلعان تاس قورعاننان ءوتىپ, ارعى بەتتى ءسۇزىپ شىقپاق ويمەن جۇيتكي جونەلدى. قورعاننان اينالا بەرە سۋ اعىسىمەن قالقي ءجۇزىپ بارا جاتقان تاعى ءبىر قارايعان كوزىنە ءتۇستى. ەرمەك پوشىمىنا قاراپ, ءوزى ىزدەگەن نارسەنىڭ وسى ەكەنىن ءتۇيگەندەي بولدى دا, جىلدامدىعىن ۇدەتىپ جەتىپ باردى. سول! ءبىر قىرىنا جاتقان كۇيىندە سىرەسىپ قاتىپ قالعان جانسىز كىسى دەنەسى. ەرمەك شۇعىل قيمىلداپ, ونىڭ بۇك تۇسكەن قولىنان ءىلىپ الدى دا, جەلەتكەسىن اۋاعا تولتىرا باستادى. بۇل – سۇڭۋگىرلىك قىزمەتكە تۇرعان ەكى اي ىشىندەگى العاشقى مۇردە تابۋى. نەگىزى سۋعا كەتكەن ادامنىڭ ءومىرى ۇزاق بولمايدى, اسىرەسە, كەشەگىدەي الاساپىران تولقىندى كۇنى ونى ءتىرى ەكەن دەپ ءدامەتۋگە ەش نەگىز جوق. ەزۋىنەن اق كوبىك اتقان اقجال تولقىن كوتەرىپ اكەلىپ, سۋ شايىپ بارىنشا جالتىراعان قارا تاسقا ءبىر سوققاندا-اق پەندە شىركىننىڭ جانى عايىپ… مۇنداي داۋىلدى كۇنى ءوز ومىرلەرىنە قاۋىپ ءتونەتىندىكتەن, سۇڭگۋىرلەردىڭ سۋعا تۇسۋىنە رۇقسات جوق. ادامنىڭ ءتىرى ەمەس ەكەندىگىن سەزگەن سوڭ, ءالىپتىڭ ارتىن باعادى. ەرمەك الىپ شىعىپ, ارنايى قايىققا سۇڭگۋىرلەر جاساعى بولىپ جابىلا تيەگەن بۇل مارقۇم دا تەڭىز بەتىندەگى كەشەگى سويقاننىڭ قۇربانى.
25 جاسار جىگىت ەرمەك ايداربەكوۆتىڭ ءوزىنىڭ سىڭارى ەركىنمەن بىرگە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى سۋدا قۇتقارۋ قىزمەتىنە تۇرعانىنا ءبىر جىل. وسىنشا ۋاقىت ىشىندە ول 4 ادامدى قۇتقارىپ قالدى. «ءۇش جاسىمىزدا اكەمىز تەڭىزگە اكەلىپ سۋعا تاستاپ جىبەرەتىن. العاشىندا شوشىنا جىلاپ, جانتالاسقانمەن, كەيىن ۇيرەنىپ كەتتىك. جاستايىمىزدان وسى تەڭىزگە شومىلىپ وستىك جانە سپورتپەن تۇراقتى اينالىستىق. قازىر اكەم دە, انام دا جوق. ەركىن ەكەۋمىز اسكەر قاتارىندا بولدىق, قازىر ءبىر جاعى قىزىعۋشىلىقپەن, ەكىنشى جاعى سۋعا كەتكەندەردى قۇتقارۋ قاجەتتىگىنە وراي وسى قىزمەتتى تاڭدادىق. قيىندىعىنا بولا كوپ ادام تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى, ءبىز جۇزە بىلەمىز, قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن تولىق ساقتايمىز, سوندىقتان قولدان كەلسە نەگە جاساماسقا؟» دەيدى ەركىن باياۋ عانا.
جۇمىس اۋىر بولعانمەن, جالاقىسى از. سول سەبەپتى مۇندا ءسۇڭگۋىرلەر تۇراقتامايدى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, قيىن كەزدە كومەككە ۇمتىلاتىن ەگىز ەكى جىگىتتىڭ باسپاناسى جوق, تۋعانداردىڭ ءۇيىن ساعالاپ ءجۇر. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى سۋدا قۇتقارۋ قىزمەتى مەكەمەسى ديرەكتورى ا.ءنۇرداۋلەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى سۋعا كەتكەن ون ادامنىڭ مۇردەسى تابىلسا, 26 ادام تىرىدەي قۇتقارىلعان. بۇل, ارينە, ەرمەك پەن ەركىن سىندى سۇڭگۋىرلەردىڭ ەرلىگى. سۋعا ءتۇسۋدە قاۋىپتى سانالاتىن وبلىس ورتالىعىنان تۇپقاراعان باعىتىندا 43 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سىعىندى, اقتاۋ ماڭىنداعى شورا جانە قالاداعى 4 شاعىن اۋدان تۇسى. قىس پەن كۇزدە بالىقشىلار, كوكتەم مەن جازدا دەمالۋشىلار ءۇشىن ۇنەمى الدىن الۋ, ساقتىق شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ, باق بەتتەرىندە ءتۇسىندىرۋ ماتەريالدارى جاريالانىپ تۇرادى. ايتسە دە, تىكەلەپ كەلگەن اجال الماي قويمايدى – جاس تا, ەرەسەك تە, جىگىت تە, قىز دا اجالىن تەڭىزدەن تاۋىپ جاتادى.
قازاقستاندا سۇڭگۋىرلەر دايىندايتىن وقۋ ورنى جوق, ولاردى شەتەلدەردە وقىتۋ ماسەلەسى دە جەتكىلىكتى شەشىلمەگەن. ءتىپتى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سۋدا قۇتقارۋشىلاردىڭ ارنايى بەكەتى جوق, ءسۇڭگۋىرلەر قىسى-جازى ۆاگونداردا تۇرادى. وسىنداي جاعدايدا, ەسكى-قۇسقىسى ارالاس 15 قايىقپەن كوك تەڭىز بەتىن كەزەكتەسە شولىپ, جانۇشىرعان داۋىسقا جانتالاسا جەتىپ, تاجالمەن بەتپە-بەت كەلۋگە باستايتىن ەرمەك ايداربەكوۆ سىندى ەرلەردىڭ نامىسى مەن تاباندىلىعى عانا. «سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامدى قۇتقارۋدىڭ ءوز امال-ءتاسىلدەرى بار. ول جاندارمەن قۇتقارۋشىعا جابىسىپ, وزىمەن بىرگە الا كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان كۇش پەن شيراقتىق تا قاجەت. ولگەن ادامنىڭ دەنەسىمەن تەڭىز تۇبىندە كەزدەسۋ باستاپقىدا قورقىنىشتى بولاتىن. ۋاقىت بارىنە ۇيرەتەدى عوي, قازىر ۇيرەندىك. تەڭىز جۇزە ءبىلمەيتىندەر ءۇشىن قاۋىپتى, ادامداردى جالماپ جاتقاندا ىزالانا قارايتىنىم دا بار, بىراق مەن تەڭىزدى سۇيەمىن», دەيدى كوك تەڭىز بەتىندە اجال مەن ادام اراسىنداعى ايقاستا ادامزاتقا اراشا ءتۇسىپ ارپالىساتىن ەرمەك.
اڭگىمەسىن اياقتاپ, اپاتتىق جاعدايدا سۋدان قۇتقارۋشىلاردىڭ ۆاگونىنا قاراي بەت الدى تەڭىز ۇلى. الدىنان تولقىندارى ءجاي عانا تەربەلىپ, بەتى تولاسسىز جىبىرلاعان تەڭىز ەركەلەي شاقىرىپ جاتقانداي مۇنارتىپ تۇر.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن سەرىك مايەمەروۆ.
