جاڭا باستامالار جاقسى
بەيسەنبى, 21 اقپان 2013 7:25
ول تەك قولجەتىمدى بولعاندا عانا ۇتىمدى
ەلدە جاتساق تا ەلباسى ايتقان ءار ءسوزدى تەلەديداردان تىڭداپ, باسىلىمداردان, ونىڭ ىشىندە «ەگەمەن قازاقستاننان» وقىپ جاتامىز. سونىڭ ءبىر مىسالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى دەر ەدىم. وندا پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ», دەي كەلىپ,
بەيسەنبى, 21 اقپان 2013 7:25
ول تەك قولجەتىمدى بولعاندا عانا ۇتىمدى
ەلدە جاتساق تا ەلباسى ايتقان ءار ءسوزدى تەلەديداردان تىڭداپ, باسىلىمداردان, ونىڭ ىشىندە «ەگەمەن قازاقستاننان» وقىپ جاتامىز. سونىڭ ءبىر مىسالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى دەر ەدىم. وندا پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ», دەي كەلىپ, بۇل بەينەلى داتا ەمەس ەكەنىن, مۇنداي ۇزاق ۋاقىتقا جوسپار جاساۋ ەرتەڭىنە ۇمتىلعان بارلىق جۇرتتاردا, ۇيىمداردا بولاتىنىن اتاپ ايتقان ەكەن. ءبىز دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلەشەك ءۇشىن دەگەن وسى ومىرشەڭ يدەياسىن قولدايمىز. «تۇستىك ءومىرىڭ بولسا, كەشتىك وتىن ال» دەگەن قازاقتىڭ ۇرپاعىمىز عوي.
مەن قىرىق بەس جىلدان بەرى اۋىلدىق جەرلەردەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. الپىس جاستى ەڭسەرسەك تە ەلباسىنىڭ جولداۋىنداعى وتانداستارىنا ءۇن قاتۋىن قولداپ قانا قويماي, شاما-شارقىمىزعا قاراي ۇلەسىمىزدى قوسساق دەيمىز. بۇلاي دەۋگە سەبەپ, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيادا: «ءبىز بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا تاسىلدەر ەنگىزۋ ماسەلەسىمەن جۇمىس جۇرگىزۋىمىز قاجەت. بارلىق 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ بارلىق سپەكتورىمەن قامتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ونى ەڭ تومەنگى ءومىر ستاندارتتارىنا زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ قاجەت. بۇل قادام ۇلت دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ماڭىزدى ۇلەس بولادى» دەگەن پرەزيدەنت ودان كەيىن: «قازىرگە دەيىن اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جونىندە كوپ سىن ايتىلادى. ال اۋىل تۇرعىندارى بىزدە بۇكىل حالىقتىڭ 43%-ىن قۇرايدى» دەپ ەل جايىنا دا ەرەكشە كوڭىل اۋدارادى. وسى كۇنى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردەگى قيىندىقتار ەلدى مەكەندەردە ازايدى دەۋگە بولادى. جانىڭدى جادىراتار, كوڭىلدى كوتەرەر وڭتايلى ىستەر بارشىلىق.
ءوزىم 20 جىلدان بەرى دارىگەرلىك قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان مالوۆودنىي اۋىلدىق اۋرۋحاناسىنىڭ عيماراتى 1972 جىلى ارنايى جوبامەن, ءۇش قابات بولىپ سالىنعان ەكەن. ول جىلدارى بۇل مەكەمە اۋدان حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنا ستاتسيونارلىق جانە امبۋلاتوريالىق كومەك كورسەتتى. اۋرۋحانانىڭ ورنالاسقان جەرى دە وتە قولايلى دەۋگە بولادى. اۋماعى ەكى گەكتار جەردى الىپ جاتىر. الماتى – قورعاس كۇرە جولىنىڭ بويىنا ىرگە تەپكەن. ونىڭ ۇستىنە ەسەلى ەڭبەك الاڭىنا اينالىپ وتىرعان باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي اۆتوموبيل كولىك ءدالىزى دە وسى ارالىقتان وتەدى. اۋرۋحانامىز ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرلارىمەن, سۇيىق وتىن ارقىلى جىلىتاتىن پەشپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسىدان 40 جىل بۇرىن 210 سىرقاتقا ارنالعان توسەك بولسا, ونىڭ 45-ءى – حيرۋرگيا, 15-ءى – گينەكولوگيا, 50-ءى – تەراپيا, 10-ى – نەۆرولوگيا, 30-ى – بالالارعا, 20-سى – ينفەكتسيا, 40-ى پەرزەنتحانا بولىمدەرىنە تيەسىلى ەدى. تاۋلىگىنە 120 ادام قابىلدايتىن ەمحانادا تەراپەۆت, حيرۋرگ, نەۆروپاتولوگ, پەدياتر, اكۋشەر-گينەكولوگ, ءتىس, لور, ينفەكتسيونيست, كوز دارىگەرلەرى, لابورانتتار قىزمەت ەتتى. ونىڭ سىرتىندا جاقسى جابدىقتالعان كلينيكالىق-بيولوگيالىق زەرتحانا, رەنتگەن, فليۋرو, ەكگ كابينەتتەرى, فيزيوتەراپيا, جەدەل جاردەم بولىمدەرى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەدى. 1978 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن بۇۇ بالالار قورى (يۋنيسەف) ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا ءبىزدىڭ مەكەمە بازالىق اۋرۋحانا بولىپ تابىلدى. سودان دا شىعار, كوپتەگەن جىلدار بويى شەتەلدىك جانە وتاندىق اق حالاتتى ابزال جاندار ءبىزدىڭ اۋرۋحانادا «العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك» تۋرالى وقىپ, بىلىمدەرىن كوتەرىپ كەلدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدەن كەيىنگى كەزەڭدەگى قيىندىقتار ءبىزدىڭ اۋرۋحانانى دا اينالىپ وتپەگەنى انىق. توسەك سانى 50-گە دەيىن قىسقاردى. حيرۋرگيا, گينەكولوگيا, پەرزەنتحانا, ينفەكتسيالىق نەۆرولوگيا بولىمدەرى مۇلدە جابىلسا, تەراپيا جانە بالالار بولىمدەرى 15 توسەككە دەيىن ازايدى. ەمحانادا حيرۋرگ, نەۆروپاتولوگ, كوز دارىگەرى, دارىگەر لابورانت ماماندىقتارى دا بىرتە-بىرتە جويىلدى. مۇنداي وڭتايلاندىرۋ اۋىلداعى قاراپايىم, الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى تومەن ادامدارعا وتە اۋىر ءتيدى. اۋرۋحانانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ەسكىرگەن ۇستىنە ەسكىرە بەردى, ءدارى-دارمەكتەر جەتىسپەدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جۇمىسسىز قالدى.
دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ قايتا سەرپىلە دامۋى قۇلدىراۋدان قۇتقارىپ, ەڭسە تىكتەۋگە مولىنان مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى كۇنى حالىققا مەديتسينالىق كومەكتى 50 توسەكتىك ستاتسيونار, ونىڭ 20-سى تراۆماتولوگياعا, 15-ءى تەراپياعا جانە 15-ءى – بالالار ءبولىمىنە تيەسىلى. ءبىر زاماندارى اۋىسىمدا 120 ادام قابىلدايتىن ەمحانادا قازىر 10 توسەكتىك كۇندىزگى ستاتسيونار, كلينيكو-دياگنوستيكالىق زەرتحانا, رەنتگەن, فيزيوكابينەتتەر, جەدەل جاردەم ءبولىمى, تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋدە. 2010 جىلى ءبىزدىڭ اۋرۋحانا وبلىس بويىنشا الدىڭعى ورىننان كورىنىپ, وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى ديپلومىمەن ماراپاتتالعانىن ايتا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق بولار. اۋرۋحانادا 126 ادام جۇمىس ءىستەسە, ولاردىڭ اراسىندا مەديتسينالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەن دارىگەرلەر –15, ولاردىڭ جوعارى ساناتتىلارى – 8, ءبىرىنشى ساناتتىلارى – 3, ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى 52 دەسەك, بۇلاردىڭ ىشىندە جوعارى ساناتتىلارى – 20, ءبىرىنشى ساناتتىلارى 3 ادامدى قۇرايدى.
تۇرعىندار سانى 2009 جىلى 9484 ەدى, 2012 جىلدىڭ كورسەتكىشى 10270 ادامعا جەتتى. جاڭا قۇجاتقا وراي, دارىگەر تاڭداۋ قۇقىعىن پايدالانعان باسقا اۋىلدىق وكرۋگتەردەن ءوز ەركىمەن 214 ادامنىڭ تىركەلگەنى جانە بار.
اۋىلىمىزدا مەملەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭى سانالاتىن ۇرپاق, ياعني دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەر جىلدان جىلعا ءوسۋ ۇستىندە. 2009 جىلى 1000 ادامعا شاققاندا 16,4 ەدى, 2011 جىلى بۇل 21,8-گە كوتەرىلدى, ياعني تابيعي ءوسىم 14,6-عا جەتتى. تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارىپ كەلەدى. مىسالى, ايەلدەر – 72, ەرلەر 69 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرۋگە قول جەتكىزە باستادى. وسى ارادا كەيبىر سىرقاتتاردىڭ بەلەڭ العانىن دا ايتپاسقا بولماس. ءبىرىنشى ورىنعا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى شىقسا, ودان كەيىنگى ورىندا قاتەرلى ىسىك تۇر. ەسەسىنە جۇقپالى اۋرۋلار جىلدان-جىلعا ازايا تۇسۋدە. 2010 جىلى 63 سىرقات تىركەلسە, 2011 جىلى ول 43-كە تومەندەدى. ال تۋبەركۋلەز اۋرۋى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 2010 جىلى 49 بولسا, 2011 جىلى ودان الدەقايدا كوپ ازايدى. ەكىقابات ايەلدەردى ەسەپكە الۋ سىندى جۇمىستا ءبىزدىڭ دارىگەرلەر ۇلكەن ىسكە ۇيىتقى بولۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى 10 جىلدا انالار ءولىمى بىزدە تىركەلگەن جوق. سكرينگ ادىسىمەن پروفيلاكتيكالىق بايقاۋلار جۇزەگە اسىپ, انىقتالعان سىرقاتتار ساۋىقتىرىلدى.
تاۋلىكتىك ستاتسيوناردا ەمدەلىپ شىققانداردىڭ 32,4 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى. بىزدەگى تراۆماتولوگيا بولىمىندە ەم الاتىندار از ەمەس. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ۇلكەن جولدىڭ بويىنا ورنالاسقاندىقتان بولۋ كەرەك, جول اپاتتارى ءجيى بولادى. سودان شىعار وتا جاساۋ جۇمىسى دا از كەزدەسپەيدى. وسى ارادا كەيبىر شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر تۋرالى دا ايتا كەتسەم دەيمىن. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا نەگىزگى باسىم باعىتتار دەپ «ساپالى جانە قول جەتىمدى مەديتسينالىق قىزمەتتەر كورسەتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. اۋرۋلار ءتۇرىنىڭ بارىنشا كەڭ سپەكترىن دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اۋرۋدىڭ الدىن الۋداعى باستى قۇرالعا اينالۋى ءتيىس. حالىقپەن اقپاراتتىق-تۇسىندىرمەلىك جۇمىس جۇرگىزۋگە باسا دەن قويۋ» دەگەن بولاتىن. شىنىندا وسىنداي اۋقىمدى ىستەردى اتقارۋعا ءبىزدىڭ ەمحاناداعى ەسكى قۇرال-جابدىقتار, زاماناۋي قوندىرعىلاردىڭ جوقتىعى كەيدە قولبايلاۋ بولاتىنى بار. بۇگىنگى كۇن تالابىنا سايكەس تۇرعىندارعا قول جەتىمدى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن سونىڭ بارلىعىن جاڭارتۋ مىندەتى تۇر. ءتىپتى, ءبىر كەزدەرى جۇيەلى جۇمىس ىستەگەن بولىمدەر جابىلعان سوڭ, ماماندار كۇنكورىس دەپ كەتتى. قازىر ورلەۋ جولىنا تۇسكەندە نەۆروپاتولوگ, حيرۋرگ, كوز دارىگەرلەرى جەتىسپەيتىن كۇيگە تۇستىك. جەدەل جاردەم كولىكتەرىنىڭ دە توزىعى جەتىپ تۇر. جوعارىدا ايتقانىمداي ۇلكەن جولدىڭ بويىنا ورنالاسقاندىقتان ءتۇرلى اپاتقا ۇشىراعان ادامدار ءبىزدىڭ ەمحاناعا ءجيى كەلىپ جاتادى. ولارعا ارنايى جابدىقتالعان ءبولىمنىڭ بولماۋىنان جەدەل كومەكتى دەر كەزىندە كورسەتە الماي كەيدە قينالامىز. وسى ارادا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىز بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جاقسى ءبىر يگىلىكتى جۇمىستى ەسكە تۇسىرەر بولساق, ول توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى وڭىرلەردەگى كۇرە جولداردىڭ بويىنان مەديتسينالىق پۋنكتتەر اشۋى ەدى.ال ءبىزدىڭ ەمحانا ونداي مەديتسينالىق ورىنعا وزىنەن ءوزى سۇرانىپ تۇر. ءتيىستى ورىندار وسىنى نازارعا السا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قازىر كوپ جاعدايدا ءوزىن-ءوزى اقتاي المايدى دەپ اۋىلدى جەرلەردەگى كەيبىر مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل دا ءتيىستى ورىنداردىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي جاساعان رەفورماسى بولۋى كەرەك. ايتسە دە حالىق ءجيى ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى اۋرۋحانالاردى قارجىدان قىسپاي ساقتاپ قالساق ۇتىلماس ەدىك. ونىڭ ۇستىنە ول اۋرۋحانالاردىڭ عيماراتتارى قۇندى ءمۇلىك ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە وسىنداي كوپ دۇنيەدەن كوز جازىپ قالدىق ەمەس پە؟ كوپ جاعدايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبارى بىردەي وڭتايلاندىرىلعان اۋدان ورتالىعىنداعى ەمحانالارعا جەتە المايدى. مىسالى, ءبىزدىڭ اۋرۋحاناداعى پەرزەنتحانا, حيرۋرگيا بولىمدەرىنە تاۋلىگىنە ءتورت-بەس, كەيدە ودان دا كوپ ادامدار جەدەل كومەك سۇراپ كەلىپ جاتادى. جانى اۋىرىپ, تانىنە قامقور بولۋدى وتىنگەن ادامداردى ورتالىقتاندىرىلعان مەديتسينا مەكەمەلەرىنە بار دەپ شىعارىپ سالۋ ءبىز ءۇشىن جات قىلىق. شاما-شارقىمىز كەلگەنشە كومەك قولىن سوزامىز. وسىلاي دەي وتىرىپ, 50 جىلعا تاياۋ تاريحى بار, اينالاسىندا ونداعان ەلدى مەكەندەر شوعىرلانعان ەمحانانىڭ دەربەستىگىن ساقتاساق, تۇرعىنداردى ءارى-بەرى سابىلتپاي قولجەتىمدى ەم الۋىنا مۇمكىندىك جاسار ەدىك. ۇلكەن كۇرە جولدىڭ بويىندا ىرگەسى قالانعان, عيماراتى ءبۇتىن, اينالاسىن جاسىل جەلەك كومكەرگەن بۇل ەمدەۋ مەكەمەسىن اۋداندىق ورتالىقتانعان اۋرۋحانانىڭ ءار بولىمشەسى بولۋمەن قاتار, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى وتانىمىز بويىنشا قولعا الىپ جاتقان تراۆماتولوگيالىق پۋنكتتىڭ بازاسى مارتەبەسىن يەلەنىپ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتالسا, شتات كەستەسى قايتا قارالىپ, بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتىرىلسا, جەدەل جاردەم كولىكتەرىمەن جانار-جاعار ماي ماسەلەسى شەشىلسە, حالىق قولجەتىمدى مەديتسينالىق كومەكتىڭ شاراپاتىن كورەر ەدى. ءبىزدىڭ بۇل تىلەگىمىزدى ءتيىستى ورىندار ەسكەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
شايزىندا تالدىباەۆ,
جوعارى ساناتتى دارىگەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسى
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
الماتى وبلىسى,
ەڭبەكشىقازاق اۋدانى,
مالوۆودنىي اۋىلى.
