بالامايساڭ
سەنبى, 25 مامىر 2013 2:48
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قانشاما ءارحيۆتىڭ شاڭى قاعىلىپ, وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز قايتا تۇگەندەلە باستادى. بۇل, ارينە, ءسوز جوق, تاۋەلسىزدىك جەمىسى.
دەگەنمەن, تامىرىن تەرەڭگە تارتقان تاريحىمىزدى ازعانا ۋاقىت ىشىندە تۇگەندەۋ دە مۇمكىن ەمەس. سول تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە عۇمىر كەشكەن كەزەڭى انىقتالماي, كۇيلەرى حالىق ساناسىنان سىزىلىپ بارا جاتقان كۇي كەپتەرى – بالامايساڭ داۋىل ۇلى بولاتىن. قوڭىر دالا قۇشاعىندا جاتقان كۇيشى تۋرالى جالپى جازىلىپ جۇرگەنمەن, ونىڭ شىعارماشىلىعى حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالماي كەلەدى.
سەنبى, 25 مامىر 2013 2:48
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قانشاما ءارحيۆتىڭ شاڭى قاعىلىپ, وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز قايتا تۇگەندەلە باستادى. بۇل, ارينە, ءسوز جوق, تاۋەلسىزدىك جەمىسى.
دەگەنمەن, تامىرىن تەرەڭگە تارتقان تاريحىمىزدى ازعانا ۋاقىت ىشىندە تۇگەندەۋ دە مۇمكىن ەمەس. سول تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە عۇمىر كەشكەن كەزەڭى انىقتالماي, كۇيلەرى حالىق ساناسىنان سىزىلىپ بارا جاتقان كۇي كەپتەرى – بالامايساڭ داۋىل ۇلى بولاتىن. قوڭىر دالا قۇشاعىندا جاتقان كۇيشى تۋرالى جالپى جازىلىپ جۇرگەنمەن, ونىڭ شىعارماشىلىعى حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالماي كەلەدى.
جالپى, كۇيشى تۋرالى ولكەتانۋشىلاردىڭ حالىق اراسىنان جازىپ العان پىكىرلەرى جيناقتالىپ, جازىلىپ ءجۇر. بىراق, تاريح تولقىنىنا تۇجىرىم جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا بولار كۇيشى بالامايساڭ (بايسان, بالا بايسان) تۋرالى پىكىرلەر جيىنتىعى دا ءبىر ارنادا ەمەستەي كورىنەدى. ەندەشە, قال-قادەرىمىزشە كۇيشى تۋرالى جيىپ-تەرگەن ماعلۇماتتارىمىزبەن بولىسە وتىرايىق.
سونىمەن, قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ەكىنشى تومىنداعى تۇمات مەرعاليەۆتىڭ ءمالىمەتىنە قاراعاندا, XVIII عاسىر مەن XIX عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن بالامايساڭ باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى, تايپاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ «مۇڭدى قىز», «ناۋان», «كەربەز اقجەلەڭ», «قىز اقجەلەڭ», «سالاۋات», ت.ب. كۇيلەرى حالىق اراسىنا تاراعان. كۇيشىنىڭ تۋىندىلارىن بىزگە جەتكىزۋشىنىڭ ءبىرى – دومبىراشى م.قۇسايىنوۆ بولسا, ولاردى ق.احمەدياروۆ, ا.توقتاعانوۆ, ر.تاجىباەۆ, ت.ب. كۇيشى-دومبىراشىلار ورىنداپ, بۇگىنگە جەتكىزىپتى. ماڭگىلىك مەكەنى ەلتايدىڭ قىرىنداعى «جاناي-ساعىر» كۇزدىگى ماڭىندا جاتقان بالامايساڭ كۇيشى تۋرالى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ ءوزىنىڭ قازاق حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسىنا ارنالعان «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى كىتابىندا: «قۇرمانعازى وزىنە باتا بەرگەن ۇستازى ۇزاقپەن بىرگە ەل كەزىپ, دومبىرا تارتىستىڭ نەبىر بازارلارىندا بولىپ جۇرەدى. بوكەي وڭىرىندە اتتارى جايىلعان دومبىراشىلار سوقىر ەششان, شەركەش, جاپپاس, بايجۇما, بايباقتى بالامايساڭنىڭ كۇيلەرىن ۇيرەنىپ, جۇرگەن جەرلەرىندە ولاردىڭ نەشە ءبىر ۆاريانتتارىن ەستىپ, بىرىنەن-ءبىرى سۇلۋ كۇيلەردى رەپەرتۋارىنا ەنگىزە بەرەدى», – دەۋى كۇي كەپتەرىنىڭ زامانىندا وسال بولماعاندىعىن, قازاق ونەرىن ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعانىن دالەلدەي تۇسەدى. بۇل ارينە, كىتاپحاناداعى سارعايعان كىتاپتاردىڭ شاڭىن قاعىپ قاراعانداعى تاپقان ءمالىمەتتەرىمىزدىڭ ءبىر دەرەكتەرى.
ەندەشە, وسى كۇيشى تۋرالى ولكە تاريحىنا قۇلاق تۇرۋشىلەر, ونەر جولىندا جۇرگەن بۇگىنگىلەر نە دەيدى ەكەن. وسى سۇراقتاردىڭ جەلىسىمەن باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانىندا تۇراتىن اقىن ساعىنتاي بيسەنعاليەۆقا حابارلاسقانىمىزدا بىزگە كۇي اتاسىن تانيدى دەپ وسى اۋدانعا قاراستى مەرگەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 12 كۇي, 12 ءاننىڭ اۆتورى كۇيشى-سازگەر امانعالي قايساعاليەۆتىڭ مەكەن-جايىن مەڭزەدى. سول ءىزبەن 71 جاستاعى كۇيشىمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسقا شىققانىمىزدا: «بالامايساڭ بۇل باتىس وڭىرىندەگى كۇيشىلەردىڭ اتاسى دەلىنەدى. ويتكەنى, جاس كەزىمىزدە قارتتار الدىمەن بالامايساڭنىڭ, سوسىن سوقىر ەسجاننىڭ كۇيىن تارتقىزاتىن. ونىڭ الدىنا ەشكىمنىڭ كۇيىن سالدىرمايتىن. ال كونەكوزدەردەن بىزگە جەتكەن ءمالىمەتتەردىڭ بىرىنە توقتالسام, بىردە بالامايساڭ ۇلكەيگەن شاعىندا جانىندا زامانداسى بار «بۇل نەتكەن دارىندى بالا» دەپ 17 جاسار قۇرمانعازىنى «سارىكول-سامار» دەگەن جەرگە ارنايى ىزدەپ كەلەدى. شاماسى جاس كۇيشىنىڭ اتاعى شىعا باستاعان شاعى بولۋ كەرەك. تانىستىقتان سوڭ قۇرمانعازى ءوزى وتىرعان جەر اتاۋىمەن «سارىكول-سامار» دەگەن كۇي شىعارىپ, تارتىپ بەرىپتى. تاعى ءبىر اڭگىمەدە بوكەي ورداسىندا ۇلكەن توي ءوتىپ, وعان بالامايساڭ كەلەدى. ءان ايتىلىپ, كۇي تارتىلادى. بىراق, حالىق قارتتىڭ كۇيىن تىڭداعىسى كەلگەنمەن, ۇلكەن كىسىگە باتىپ ايتا الماسا كەرەك. اقىرى ەلدىڭ ءوتىنىشى قارتتاردىڭ ايتۋىمەن كۇيشىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, سول جەردە ول كىسى دومبىراسىن قولىنا الىپ كۇمبىرلەتە جونەلەدى. كۇي تارتىلىستان سوڭ مۇنىڭ اتى «دۇنيەعاپىل» دەپتى. سوندا قارت 81 جاستا ەكەن دەيدى», – دەپ كۇيشى تۋرالى بىلمەگىمىزدى بايىتا ءتۇستى.
امانعالي اعامىز بالامايساڭ كۇيلەرىن بىزگە جەتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى, №10 اۋىلىنا قاراستى «قامىس-سامار» جەرىندە 1902-1996 جىلى كەدەي وتباسىندا تۋعان قالي جانتىلەۋوۆتى ايتادى. بۇل تۋرالى ا.جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى ەڭبەگىندە: «… ول سونىمەن قاتار, «بالامايساڭ», «ناۋان» سياقتى كانتيلەنالى (اندەتكەن) كۇيلەردى دە سىزىلتىپ ورىندايدى. وڭ قولدىڭ شىنتاعىن كوتەرىپ جىبەرىپ, دومبىرانىڭ داۋىسىن ءدۇر ەتكىزەتىن قۇرمانعازىنىڭ ويناۋ تەحنيكاسىن دا وقاپ پەن قالي الىپ كەلدى, قالي – رەسپۋبليكانىڭ حالىق ءارتيسى», – دەيدى. شىنىندا دا ق.جانتىلەۋوۆ 1996 جىلى ومىردەن وتسە, ونىڭ ۇستازى مامەن 1932 جىلى باقيلىق بولعان ەكەن. ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز قۇرمانعازى كۇيىن وسى مامەن, ودان قالي جانتىلەۋوۆ بەرىگە تاراتادى. ەگەر وسى ارادا بالامايساڭ ءومىر سۇرسە, ونىڭ جاستىق شاعى, كۇيلەرى نەگە ايتىلمايدى. سوندىقتان دا كۇيشى ا.قايساعاليەۆتىڭ: «بالامايساڭ تىم ارىدە ءومىر سۇرگەن, ول تۋرالى ءمالىمەتتىڭ جۇتاڭدىعى دا وسىندا», دەۋىنىڭ دە جانى بار.
ال ءبىزدىڭ وڭىردەگى ەل اۋزىنان تاراعان اڭگىمە وزگەشەلەۋ. مىسالى, جەرگىلىكتى ازامات ج.جۇلقاروۆ اۋداندىق گازەتتە جاريالانعان ماقالاسىندا: «اۋدانعا كۇيشى-كومپوزيتور بالامايساڭدى ىزدەپ ەكى رەت الماتىدان تاريحشى-عالىم يساتاي كەنجاليەۆ كەلدى. مەن عالىمدى اۋداندا بالامايساڭ تۋرالى بىلەتىن اياپبەرگەنوۆ قارپاش پەن ساپاروۆ شامۇراتقا كەزدەستىردىم.
بۇل كەزدەسۋلەردەن ءبىر عانا قىسقا اڭگىمە قوزعايىن. ەسكەرتەتىن جاي, ەرتەدە توي كوپ, ءبىرى شاقىرۋمەن بارسا, ءبىرى ىزدەپ بارادى, ونەرىن كورسەتكىسى كەلەدى. ءبىر بەلگىلى بايدىڭ تويىندا كۇيشىلەر سايىسىنا ەكى كيىز ءۇي تىگىپ, بىرىندە كۇيشىلەر, ەكىنشىسىندە قازىلار القاسى وتىرادى. ورىنداۋشىلاردى باعا بەرۋشىلەر كورمەۋ كەرەك. ولارعا ورتاق تاپسىرما: رەت سانىن اۋىستىرماۋ, ءبىر كۇيشى ءۇش كۇي ورىندايدى ءبىرى ءوز كۇيى, ەكىنشىسى, ورتاق قازىلار القاسى ۇسىنادى, ءۇشىنشى كۇي ەرىكتى. كۇي ورىندالىپ بولعان سوڭ قازىلار القاسى كۇيشىلەردى جيناپ رەت سانىمەن باعاسىن حابارلايدى. اتى-ءجونى بەلگىسىز. قورىتىندى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى بالامايسان, ەكىنشى ورىن قۇرمانعازىعا ءتيىپتى. ءبىرىنشى ورىنعا كىلەم جاپقان نار, ەكىنشى ورىنعا ارعىماق. بىراق, بالامايسان: «مەن ورنىم مەن سىيلىعىمدى قۇرمانعازى اعامىزعا ۇسىنامىن», – دەپتى. كەزەگىندە قۇرمانعازى ارعىماقتى بالامايساڭنىڭ الدىنا تارتىپتى. مۇنداي اڭگىمە وتە كوپ, بىراق كۇيشىلەر دە بىرنەشە تويعا بارماي ما, سوندىقتان ءارتۇرلى بولۋى دا زاڭدىلىق», – دەيدى.
ەندى ولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆتىڭ «بالامايساڭ» اتتى ەڭبەگىنە توقتالساق, وندا بىلاي دەلىنەدى: «بالامايساڭنىڭ تۋا باستاعى نىسپىسى بايسان, اتا-تەك شەجىرەسىندە دە سولاي تارقاتىلىپ, اتالادى. بالامايساڭنىڭ بارلىق عۇمىرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانىنداعى تولىباي قۇمى, جۇلدىزشاعىل, قوسشاعىل. بىرەر سوزبەن ايتقاندا شولان تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى قونىستار. «مۇردەسى وسى وڭىردەگى «جاناي-ساعىر» جانە «قاتىن شاعىل» ارالىقتارىنداعى قوڭىر توبەدە ەدى», – دەيدى قازىردە اتىراۋ قالاسىنداعى قۇرساي اۋىلىندا تۇراتىن بالعانىم ەلەۋسىنقىزى», دەي كەلە شەجىرەشى عينايات جۇماشەۆتىڭ ەڭبەگىنە سىلتەمە جاساپ, رۋى بەرىش, ونىڭ جايىق اتالىعى, شۇبار بولىمىنەن دەپ تاراتادى دا ەل ءىشى ەستىگەن اڭگىمەلەرى مەن ۇرپاقتارىنىڭ ايتقانىن العا تارتىپ, بالامايساڭ 1835 جىلى تۋىپ, 1905 جىلدارى دۇنيە سالعان دەپ بولجام جاسايدى.
ەل اۋزىنداعى تاعى ءبىر اڭگىمەدە «بالامايساڭدى جاڭگىرحان شاقىرىپ الىپ, كۇي تارتقىزعان. كۇيىنە رازى بولعان حان «بالا مايساڭداتادى ەكەنسىڭ» دەپتى. بايساڭ اتى سودان بەرى بالامايساڭ اتالىپ كەتىپتى» دەگەن دە بار. بۇل سوزگە دە ءمان بەرىپ قاراساق ابىلقايىر حاننىڭ شوبەرەسى, نۇرالى حاننىڭ نەمەرەسى, بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىر حان 1801-1845 جىلدارداعى بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى. ەگەر بالامايساڭدى 1835 جىلى تۋعان دەسەك جاڭگىردىڭ قابىلداۋىنداعى بالا نەشەدە بولعانى؟
تاعى ءبىر دەرەككە كوز جۇگىرتە وتىرساق, ونەرتانۋشى قاجىمۇرات قىدىرباي ۇلىنىڭ 1852-1920 جىلدارى قىزىلقوعا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن كۇيشى ەسباي بالۇستا تۋرالى «ەسباي» اتتى كىتابىندا: «ەسباي باتىسقازاقستاندىق كۇيشى-كومپوزيتورلار تۇركەش قالقا ۇلىنىڭ (1832-1875), قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى (1854-1921) مەن ابىل تاراق ۇلىنىڭ (1820-1892) زامانداسى, سولارمەن ۇزەڭگىلەس ءومىر سۇرگەن تارلانبوزداردىڭ ءبىرى», – دەپ جازادى. الايدا ونەر ادامدارى ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ, ساۋىق-سايران قۇرىپ جۇرەتىنىن ەسكەرسەك بۇل جەردە بالامايساڭ تاعى كورىنبەيدى. ءتىپتى, تۇركەش جاڭاقالا وڭىرىنەن قىزىلقوعا اۋدانىنا قاراي بارعانى تۋرالى ەل اراسىندا اڭگىمەلەر بار. سوندا وسى جولدىڭ كىندىگىندە وتىرعان بالامايساڭعا سوقپاي كەتۋى مۇمكىن بە؟ ءتىپتى, وسى كۇيشىلەردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اۋزىنا ىلىنبەيدى. بۇل ارادا كەزدەسپەۋىنە قاراعاندا, بالامايساڭنىڭ شىن مانىندە 1700 جىلدىڭ اياعى مەن 1800 جىلدىڭ باس جاعىندا ءومىر سۇرگەنى راسقا كەلەتىندەي مە؟
وسى جەردە «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» توپتاماسىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتسەك: «بايباقتى بالامايساڭ – ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ايگىلى كۇيشى. سازگەرلىك ونەرى ۇزاق, بايجۇما, جانتورە, ارىنعازى, بوعدا سياقتى كۇيشىلەرمەن تۇستاس بالامايساڭ شىعارماشىلىعىندا «كەربەز اقجەلەڭ», «ىلمە اقجەلەڭ», «قىز اقجەلەڭ» سياقتى اقجەلەڭ كۇيلەرى حالىق اراسىنان كەڭىنەن ورىن العان». مىنە, بۇل مالىمەتكە قالاي دەن قويماسسىڭ.
ۇلكەندەردىڭ باعىت سىلتەۋىمەن ءبىر توپ ازاماتتار 2003 جىلى كۇيشى جاتقان «جاناي-ساعىرداعى» قوڭىر توبەگە بەلگى قويىپ, ءبۇگىنگى ۇرپاق ءبىر تاريحي تۇلعاسىن تاپقانداي ەدى. الايدا مۇنىڭ شىن مانىسىندە بالامايساڭ زيراتى ەكەنى عىلىمي دالەلدەنبەگەنى تۋرالى دا ەل ىشىندە اڭگىمە بار. سول ما, باسقا ما؟ سوندىقتان بۇل دا ويلاندىرماي قويمايدى.
قالاي دەگەندە دە ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا اۋدان اكىمى بەرىكقالي سارسەنعاليەۆتىڭ قولداۋىمەن اۋداندا العاش رەت كۇيشى اتىندا سايىس ءوتتى. ەندى وبلىس بويىنشا وتكىزبەك وي دا بار. ءبىر انىعى قاي عاسىردا عۇمىر كەشسە دە بالامايساڭنىڭ قازاق ونەرىنە قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق.
جاناي امانتۋرلين.
اۋداندىق «دەندەر» گازەتىنىڭ
باس رەداكتورى.
اتىراۋ وبلىسى,
يندەر اۋدانى.
