جەڭىستى جاقىنداتقان ەرلەردىڭ ءبىرى
جۇما, 17 مامىر 2013 1:29
ەردى ەل تاربيەلەيدى. شىن ەر ەلى-جەرى ءۇشىن جان بەرەدى. ارلى ەر ەڭبەكتە دە, مايداندا دا الدا بولىپ, ەسىمى ەل اۋزىندا ساقتالادى.
بۇگىنگى شاعىن ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى مارقۇم قۇرمانعالي توقتاروۆ اتامىز. سۇم سوعىستىڭ اۋىرتپاشىلىعىن ءبىر كىسىدەي كورگەن ول – ءوز ەلىنىڭ, جەرىنىڭ ماقتانىشى.
جۇما, 17 مامىر 2013 1:29
ەردى ەل تاربيەلەيدى. شىن ەر ەلى-جەرى ءۇشىن جان بەرەدى. ارلى ەر ەڭبەكتە دە, مايداندا دا الدا بولىپ, ەسىمى ەل اۋزىندا ساقتالادى.
بۇگىنگى شاعىن ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى مارقۇم قۇرمانعالي توقتاروۆ اتامىز. سۇم سوعىستىڭ اۋىرتپاشىلىعىن ءبىر كىسىدەي كورگەن ول – ءوز ەلىنىڭ, جەرىنىڭ ماقتانىشى.
ق.توقتاروۆ 1913 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانىنا قاراستى كامەنكا اۋىلىندا, قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, سول وڭىردەگى شىڭعىستاي اۋىلىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ مۇعالىم بولعان مەكتەپتى بىتىرگەن. 1933 جىلى 20 جاسىندا اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعالىعىنا سايلانعان اتامىز 1935-1937 جىلدارى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ, تاشكەنت شاھارىندا ارتيللەريست بولادى. اسكەر شەبىنەن ورالعان سوڭ الماتىدا جەتەكشى مامانداردى دايىندايتىن ەكى جىلدىق كۋرستى بىتىرگەن ول 27 جاسىندا كاتونقاراعاي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى.
1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا فاشيستىك گەرمانيا اسكەرى كەڭەس وداعىنا تۇتقيىلدان باسىپ كىردى.
«باقىتتى داۋرەن ءسۇرىپ شاتتانعانبىز,
ومىرگە ماسساتتانىپ ماقتانعانبىز.
وتانعا كۇنباتىستان جاۋ شاپقاندا,
ساپ تۇزەپ قان مايدانعا اتتانعانبىز»,
دەپ جىرلاعان قاسىم امانجولوۆ سەكىلدى ق.توقتاروۆ تا 1942 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا مايدانعا اتتانىپ, داڭقتى ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 28-گۆارديالىق ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا پۋلەمەتشىلەر روتاسىنىڭ ساياسي جەتەكشىسى بولىپ ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستارعا قاتىستى. باستاپقىدا كالينين, سوڭىنان سولتۇستىك-باتىس باعىتىنداعى مايدانداردا بولدى.
1941 جىلى باستالعان سۇراپىل سوعىستا حالقىمىزدىڭ اتىن دۇنيە جۇزىنە جاريا ەتكەن ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقارعان 316-اتقىشتار ديۆيزياسى, ونىڭ ىشىندە باۋىرجان مومىش ۇلى باستاعان باتالون ماسكەۋ تۇبىندە اۋىر سىنعا توتەپ بەرىپ, قاندى ايقاستا تەڭدەسى جوق ەرلىك كورسەتتى. بۇل – بارشاعا ءمالىم جايت.
1942 جىلى ق.توقتاروۆ وسى گۆارديالىق ديۆيزيا قۇرامىنداعى باتالوننىڭ ساياسي جەتەكشىسى بولدى. ول 1943 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1944 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن ءسىبىر ءوڭىرى توم وبلىسىندا ورنالاسقان اسكەري ۋچيليششەدە كومانديرلەر دايىندايتىن كۋرستى وقىپ ءبىتىرىپ, 1944 جىلدىڭ تامىزىندا لاتىش ديۆيزياسىنىڭ گۆارديالىق 25 پولكىنىڭ 9-روتا كومانديرى بولىپ لەنينگراد مايدانىنداعى شايقاستاردا ەرلىك كورسەتتى. اتالمىش شايقاستاردا ەكى رەت كونتۋزيا العان ق.توقتاروۆ گوسپيتالدا ەمدەلىپ, قايتا مايدانعا ورالدى.
1942 جىلى يليا ەرەنبۋرگتىڭ «قازاقتار» دەپ اتالاتىن وچەركى جارىق كوردى. وندا «ودين فريتس منە سكازال: پروتيۆ ناس بيليس ستراشنىە سولداتى – يح نە موگ وستانوۆيت نيكاكوي وگون, وني بەجالي پريامو نا ناس. پوتوم منە سكازالي, چتو ەتو بىلي كازاحي. يا نە زنال پرەجدە, چتو سۋششەستۆۋەت تاكوي نارود» دەپ جازىلعانىنداي, شەگىنۋدى بىلمەيتىن قازاق ساربازدارى سوعىس بارىسىندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىلەرىن كورسەتىپ, قاhارمان رەتىندە تانىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – ق.توقتاروۆ ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاس, لەنينگرادتى قورعاۋ, تاعى باسقا مايدانداردا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالدى.
ول ەلگە مايور شەنىندە جەڭىسپەن ورالدى.
«ەر تۋعان جەرىنە» دەگەندەي, ەلگە ورالعان سوڭ بەيبىت ومىردە دە جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتتى. الماتىدا جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, كاتونقاراعاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋداندىق ساۋدا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋداندىق دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى, پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. بىرنەشە رەت اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
انە-مىنە دەگەنشە سوعىستىڭ بىتكەنىنە 68 جىل تولدى. بەيبىت ومىردە جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن كوپتەگەن ارداگەرلەرىمىز قازىر ورتامىزدا جوق. بيىل 15 ناۋرىزدا اتامىز قۇرمانعالي توقتاروۆ 100-گە كەلگەن ەدى. جەڭىس مەرەكەسى – بۇل ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ, قايسارلىق پەن قاھارماندىقتىڭ مەرەكەسى. بۇل – حالقىمىزدىڭ مىزعىماس بىرلىگىنىڭ, بەرىكتىگىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن قۋانىش پەن شاتتىققا تولى مەرەكە. اتالارىمىزدىڭ قايىسپاس قايسارلىعى مەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرى جاس ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى-ونەگە.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
