ەسكەرىلمەي جۇرگەن ءبىر ەسىم
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:33
حالىق تاريحىنداعى ۇلكەن ءبىر ءداۋىر, اسىرەسە, سوڭعى 300 جىلدان استام ۋاقىت رەسەي يمپەرياسىنا قاراعان جىلدار ۇلەسىنە تيەتىنى بەلگىلى. وسى كەزەڭدەردەگى كەلىپ-كەتكەن بىرنەشە ۇرپاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, تۇرمىس-تالايى پاتشالىق رەسەي تۇسىندا دا, ودان كەيىنگى كەڭەستىك قىزىل يدەولوگيا ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە دە بىرجاقتى يمپەريالىق مۇددە تۇرعىسىنان بۇرمالانعانى ءمالىم.
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:33
حالىق تاريحىنداعى ۇلكەن ءبىر ءداۋىر, اسىرەسە, سوڭعى 300 جىلدان استام ۋاقىت رەسەي يمپەرياسىنا قاراعان جىلدار ۇلەسىنە تيەتىنى بەلگىلى. وسى كەزەڭدەردەگى كەلىپ-كەتكەن بىرنەشە ۇرپاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, تۇرمىس-تالايى پاتشالىق رەسەي تۇسىندا دا, ودان كەيىنگى كەڭەستىك قىزىل يدەولوگيا ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە دە بىرجاقتى يمپەريالىق مۇددە تۇرعىسىنان بۇرمالانعانى ءمالىم.
ايتالىق, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەرگە دە, ەركىندىك ءۇشىن بولعان ۇلتتىق كوتەرىلىستەرگە دە كەڭەس ساياساتى باسقاشا سيپات بەرىپ كەلدى. ءتىپتى, كەيدە ونداي قوزعالىستاردى قۇپيا تۇردە تۇنشىقتىردى. سول تۇستاردا پاتشا وكىمەتى ساياساتىنا قارسى شىعىپ, قول باستاعان باتىرلار, ەل باستاعان كوسەمدەر مەن ءسوز باستاعان شەشەندەر باسبۇزار, ب ۇلىكشى, قاراقشى, قانىشەر, بۇزىق, ەل اراسىنا وت جاعۋشى, اتاققۇمار, لاڭكەس, تىڭشى, قوعامعا جات ەلەمەنتتەر رەتىندە سيپاتتالىپ, ولاردىڭ حالىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلىن مەيلىنشە تومەندەتۋگە تىرىستى.
ءحىح عاسىر باسىنان بەرى ازاتتىق ءۇشىن, ەركىندىك ءۇشىن قانشاما جىلدارعا سوزىلعان تولاسسىز كۇرەستەر, قارۋلى قاقتىعىستار, جويقىن سوعىستار بولدى دەسەڭىزشى. سول تۇستا تاشكەنت شاھارىندا بولعان وسىنداي العاشقى اشىق كوتەرىلىستى مولدا قوشىق داتقا باسقارادى. بۇل كەزدە مولدا قوشىق قالانىڭ 12 قاقپاسىنا قويىلعان اسكەري كۇزەتتىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ول تاشكەنت بەگى قاناعاتشاح پەن قوقاننىڭ قۇدياردان كەيىن بولعان حانى ماللابەكتىڭ قاراپايىم حالىققا جاساعان زورلىق-زومبىلىقتارىنا قارسى ەكى مىڭداي قالا تۇرعىنى مەن جەتى جۇزدەي قارۋلانعان ساربازدارىن كوتەرىپ, اشىق شايقاسقا شىعادى. ولار قۇشبەگىنىڭ سالتاناتتى سارايىن بىرنەشە رەت تاس-تالقان ەتتى. ناتيجەسىندە, تاشكەنتتىڭ بەساعاش, قايماس, جولبارىس, قوقان, قاشقار, لابزاك, قاراساراي, ساعدات, شاعاتاي, كوكشە, سامارقان, قامالان سەكىلدى 12 قاقپاسىن تۇگەلدەي قورشاۋعا الىپ, قاناعاتشاحتى ون كۇن تۇتقىندا ۇستايدى. ءسويتىپ, زالىم باسشىنى بۇكىل ەلدىڭ كوزىنشە اياعىنا جىعىلتىپ, جيىلعان قالا حالقىنان, قالىڭ كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراتادى. وعان قولىنا قۇران, نان ۇستاتىپ, ءارقايسىسىن ءۇش-ءۇش رەتتەن سۇيگىزىپ, بۇدان بىلاي جازىقسىز مومىندى جازالاماۋعا, كىناسىز جانداردى ايىپتاماۋعا اللا اتىمەن انت ەتكىزىپ, سول جەردە ەلدىڭ تالابىن ورىنداتادى. بۇل جايىندا شىمكەنتتىك قالامگەر مومبەك ابداكىم ۇلىنىڭ تاريحي وقيعالارعا, مۇراعات دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن «ەستەمەس بي» رومانىنىڭ «تاشكەندە مولدا قوشىق كوتەرىلىس باستادى» دەگەن بەسىنشى تاراۋىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. مۇندا مولدا قوشىقتىڭ بۇحارادا جەتى جىلدىق «ءمىر-اراب» مەدرەسەسىن بىتىرگەنى, ونىڭ ءدىن ىلىمىنە وتە جەتىك ادام بولعانى, ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەنى, قۇديار حاننىڭ تۇسىندا رەسەيدە ەكى جىل ەلشى بولىپ قىزمەت ەتكەنى, تاشكەنت دارۋعاسى بولعانى, ال تاشكەنت كوتەرىلىسىنەن كەيىن حان اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى ء(امىر-عاسكەر) بولعانى ايتىلادى.
اكادەميك سەرىك قيراباەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا جاريالانعان «ەستەمەس بي» اتتى ماقالاسىندا مولدا قوشىق داتقانىڭ جانقيارلىق ەرلىگىن, اسقان كورەگەندىگىن, اسكەرباسىلىعىن, جالپى, جان-جاقتى دارىندىلىعىن ەرەكشە اتايدى. ول وسى ورايدا: «قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى – وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ وتارشىلدىقتا كورگەن قياناتىنىڭ ەڭ ءبىر سوراقى بەتتەرى. ادامدى كىسىلىك قاسيەتتەرىنەن ايىراتىن, ازاماتتىڭ جازىقسىز قانىن توگەتىن, ايەلدەرگە دەگەن زورلىقتىڭ نەشە ءتۇرلى ايۋاندىق تۇرلەرىن قولدانعان, قولىنداعىسىن تارتىپ الىپ, جالپى جۇرتتى زار ەڭىرەتكەن جەندەتتىك ءتارتىپ ورناتقان بۇل حاندىقتىڭ سىرى تاريحتان بەلگىلى», – دەپ ءتۇيىن جاسايدى.
مولدا قوشىق داتقا قوقان بەكتەرىنە, ورىس وتارشىلدارىنا قارسى كۇرەستەردى باسقارعانى, سىزدىق تورە, رۇستەمبەك وزبەك ۇشەۋى بىرىگىپ شەپ قۇرىپ, تاشكەنتتى گەنەرال م.گ.چەرنياەۆ شاپقىنشىلىعىنان قورعاۋعا بەلسەنە قاتىسقانى, شىمكەنت شاھارى ءۇشىن (1864 جىلعى 14, 15, 16 شىلدەدە), يقان جەرىندەگى (1864 جىلعى 4, 5, 6 جەلتوقسانداعى), الماتى ماڭىنداعى ۇزىناعاش تۇبىندە (1860 جىلدىڭ كۇزىندە, دالىرەك ايتقاندا, 21 قازاندا, بولعان ورىس وتارشىلارىمەن بولعان سۇراپىل شايقاستاردا قول باستاعانى بىرقاتار تاريحي قۇجاتتاردا اتالادى. ول – سىپاتاي, سۇرانشى, تايشىق, سىزدىق تورە, تويشىبەك, بايسەيىت, بايزاق سەكىلدى, ت.ب. ەل قورعاۋشى باتىرلارمەن ءبىرگە قولباسشى رەتىندە جانقيارلىق ەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ۇلكەن ابىرويعا بولەنگەن اسا كورنەكتى تۇلعا. ول حالىق اراسىندا باتىرباسى, لاشكەرباسى, داتقا, مولدا-بي دەگەن اتتارمەن بەلگىلى بولعان.
بۇل جايىندا, ياعني قوقان حانىنىڭ قىسپاعى تۋرالى جانە ورىس وتارشىلى ن.ا.ۆەرەۆكيننىڭ سويقان سوعىسپەن تۇركىستاندى جاۋلاپ العانىن الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىندە 1913 جىلى بىلاي دەپ جازىپتى: «…تۇركىستان حالقى 1864 جىلى تاعى دا قوقان حاندىعىنان بولىنۋگە تالاپتانىپ قاراسا دا رەتىن تابا المايدى. اقىرىندا كوپتەن ءبىر حاننىڭ قول استىندا بەلگىلەپ ورنىعا الماي تۇرعان تۇركىستاندى 1864 جىلى 12 شىلدەدە سوعىسپەن ورىس پولكوۆنيگى ۆەرەۆكين الىپتى. سول جولى تۇركىستاندى ورىسقا بەرمەۋ ءۇشىن حان ابىلايدىڭ شوبەرەسى, كەنەسارى حاننىڭ بالاسى سىزدىق تورە دە سوعىسقان ەكەن…».
ورتا ازيا ايماعىنداعى, اسىرەسە, تاشكەنت, شىمكەنت اتىرابىنداعى ورىس وتارشىلدارىنا قيان-كەسكى قارسىلىقتار مەن قارۋلى كوتەرىلىستەردىڭ, ەلدىڭ جاپپاي نارازىلىق-تولقۋلارىنىڭ ءجيى-ءجيى قايتالانۋى, ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ شىنايى ەلجاندىلىق ءىس-ارەكەتتەرى رەسەي پاتشاسى مەن باسقا دا شەتەلدەردى الاڭداتا باستايدى. مۇنى يمپەراتور ءىى الەكساندر ءوزىنىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى سەنىمدى وكىلدەرىنەن, ولاردىڭ رەسمي مالىمدەمە جازبالارىنان ءبىلىپ وتىردى.
تۇركىستان ايماعىن ۋىستان شىعارىپ الماۋدى ويلاعان پاتشالىق رەسەي اسا ساقتىقپەن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قيتۇرقى جوسپارلارىن جاساپ, ايلا-ءتاسىلدەرىن تۇرلەندىرىپ وتىرعان. بۇل ءجونىندە ءىى الەكساندر پاتشا كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانىپ, ءوزىنىڭ دوسى, تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ك.پ.كاۋفمانمەن اقىلداسا كەلە, ايماقتىڭ اتاقتى ادامدارىن, ەلدىڭ بەتكە ۇستار بەدەلدى باسشىلارىن, داتقالارىن سول كەزدەگى رەسەي استاناسى پەتەربۋرگكە شاقىرۋدى, ءسويتىپ, ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتۋدى, سولايشا ولاردىڭ كوڭىلىن تابۋدى ءجون سانايدى. سونداي امال ارقىلى تولقىپ تۇرعان ەلدىڭ نارازىلىعىن باسۋدى, جۇرتتىڭ قارسىلىعىن توقتاتۋدى, ايماقتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋدى, ديپلوماتيالىق ايلامەن وتارلاۋدى ويلاستىرادى. بۇل رەسمي شاقىرتۋعا ورتا ازياداعى تۇركى جۇرتىنان جەتى ادام لايىقتى دەپ تابىلادى. ولار – قازاق دالاسىنىڭ بەس داتقاسى, اتاپ ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, اتالعان وكىلدەردىڭ باسشىسى رەتىندە مولدا قوشىق داتقانى, مومىنبەك داتقا, اكىمقۇل تورە, قۇدايبەرگەن داتقا, قونىس داتقا, وزبەكتەن مارقا قازي, قىرعىزدان بايتىك داتقا سىندى تۇركى ۇلىسىنىڭ اتاقتى يگى جاقسىلارى مەن بەدەلدى ادامدارى بولدى.
پەتەربۋرگكە بارعان العاشقى كۇنى ولارعا ۇلى يمپەراتوردىڭ ءوزى قوناقاسى بەرىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. سالتاناتتى داستارقان باسىندا مولدا قوشىق اق پاتشاعا: «مۇنداي جايدى ءبىز ايتپاساق, كىم ايتادى؟ 1863-1864 جىلدارى گەنەرال چەرنياەۆ وتريادى قوقان بەكىنىستەرى – سوزاق, تۇركىستان, اۋليەاتا, شىمكەنت, شولاققورعاندى باسىپ الدى. ەلدىڭ كۇيى قايىرشىلىق جاعدايعا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە گەنەرال اسكەرلەرىنىڭ ءىستەگەنى – زورلىق-زومبىلىق…», دەپ گەنەرال چەرنياەۆتىڭ وتريادى قۇرامىنداعى ۆەرەۆكين جاساعى تۇركىستاندى 1864 جىلى 11 شىلدەدە العانىن, ەل ءىشىندە ۇلكەن دۇربەلەڭ تۋعىزىپ اسكەري جورىقتار, قاقتىعىستار جيىلەپ بارا جاتقانىن جەتكىزەدى. قاسيەتتى مەكەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ۆەرەۆكين زەڭبىرەكپەن 12 دۇركىن اتقىلاعانىن, وزگە دە قاتىگەزدىكتەردى العا تارتادى. يمپەراتور مولدا قوشىقتىڭ ايتقان ءوتىنىش-تىلەكتەرىنىڭ ءبارىن قاناعاتتاندىرۋعا ۋادە بەرەدى, ورنىنان تۇرىپ, قولىن الادى.
رەسەي يمپەراتورى ءىى الەكساندر 1866 جىلى ورىس اسكەريلەرى «تاشكەنت ارىستانى» دەپ اتاعان وتارشىل گەنەرال م.گ.چەرنياەۆتى كەرى شاقىرىپ الىپ, ونىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ جيەنى, ورىس ءاسكەرىنىڭ باس شتابى جانىنداعى اسكەري-عىلىمي كوميتەت مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت د.ي.رومانوۆسكيدى جىبەرەدى. حالىقارالىق شيەلەنىستىڭ ۋشىعۋىنا, اسىرەسە, ورتا ازيانى مەكەندەيتىن جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ جاپپاي نارازىلىق كورسەتكەن تولقۋلارىنىڭ كوبەيە ءتۇسۋى مەن اعىلشىنداردىڭ تۇركىستان جۇرتىنىڭ جەرىنە قىزىعۋىنا بايلانىستى 1866 جىلى ناۋرىزدا م.گ.چەرنياەۆ كەرى قايتارىلىپ, ونىڭ ورنىنا بەدەلدى گەنەرال ءارى پاتشانىڭ تۋىسى د.ي.رومانوۆسكيدىڭ تاعايىندالۋىن رەسەي اسكەري مۇراعاتتارىنىڭ قۇجاتتارى دالەلدەيدى. بۇل ءسوزىمىزدى حالىق باتىرى, اقىن مادەلىقوجا جۇسىپقوجا ۇلىنىڭ:
تامدىعا قازالىدان وترياد ءتۇستى,
ەكى تاۋ بىرىككەندەي بولدى كۇشتى.
اق پاتشانىڭ جيەنى كنياز كەلىپ,
ەكى اسكەر ءبىر-بىرىنە جولىعىستى…, – دەگەن ولەڭى راستاي تۇسسە كەرەك. («ءتۇركىستان ءۋالاياتى» گازەتى, 25 شىلدە, 1875 جىل).
قالاي دەگەندە دە, داتقالاردىڭ پەتەربۋرگكە بارعانى تۇركىستان ولكەسى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا اسا جوعارى ءمانى بار تاريحي وقيعا رەتىندە سانالىپ, ءتول تاريحىمىزداعى ۇلكەن ءبىر ءسۇيىسپەنشىلىكپەن, ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالاتىن, ەل جادىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان ساپار بولدى. بۇل جايتتى مايلىقوجا:
«قولىنا بال ۇستاعان بارماقتارىم,
دۇشپانعا قورعاسىنداي سالماقتارىڭ.
امان بارىپ, ەسەن قايت
پاتشا اعزامنان,
ايدىندى الاشتاعى ساڭلاقتارىم.
ارتىندا جارىسقاننىڭ قالماستارىم,
تاڭدا اتتى جالعىز قارا سالماستارىم.
ءجۇزىڭدى تاسقا سالدىق, سىنباعايسىڭ,
نار كەسكەن اسپاھاني الماستارىم», – دەپ بيلەردىڭ داتقالارمەن قوشتاساردا ايتقان ءسوزى رەتىندە بەرەدى.
ال, مايلى اقىننىڭ جاڭادان تابىلعان «مولدا قوشىقتىڭ اسىندا ايتقانى» اتتى جىرىندا دا وسى جايتقا ول قايتا توقتالىپ وتكەنىن كورەمىز:
«قىرعىزدا بايتىك, قازاقتا
قۇدايبەرگەن,
اكىمگە ءسوز سويلەدى ىڭعاي جەردەن.
قارا قازان, سارى بالا قامىن ايتىپ,
مولدا قوشىق جۇرت ارىزىن سۇراي بەرگەن», – دەگەن ءتورت جول ولەڭ وتارشىل گەنەرال م.گ.چەرنياەۆ اسكەرلەرىنىڭ تاشكەنتكە شابۋىلى تۇسىنداعى الاساپىران كەزەڭدە مولدا قوشىقتىڭ تۇركىستان حالىقتارىنىڭ باسشىلارى – مۇسا مۇحاممەد بي, يشان, اكىمقوجا يشان, تورە قوجا اعزام, ءتورتبايلارمەن بىرگە سامارقانعا, بۇحارا امىرىنە بارعانى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرى احمەت كەنەساريننىڭ 1899 جىلى تاشكەنتتە شىققان «كەنەسارى جانە سىزدىق سۇلتان» اتتى ەڭبەگىندە اتالادى.
داڭقتى داتقانىڭ ەرجۇرەك كۇرەسكەرلىك قاسيەتتەرى ءبىز ماقالا بارىسىندا كەلتىرگەن ەڭبەكتەردەن بولەك, اكادەميك ن.ن.ۆەسەلوۆسكي جازىپ العان «1853-1865 جىلدارى تۇركىستان ولكەسىنە رەسەي اسكەرىنىڭ جاساعان باسقىنشىلىعى» اتتى ەڭبەگىندە, قالىباي اقىن مامبەت ۇلىنىڭ ورىس اسكەرلەرىنىڭ شاپقىنشىلىعىن جىر ەتكەن داستانىندا, مايلىقوجا اقىننىڭ «اللادان پايعامبارعا كەلگەن ايات», «قارانىڭ ءوتتى حاندارى», «داتقالاردىڭ پەتەربور بارعانى», «قۇيرىعىن ايداھاردىڭ قايدان باستىڭ؟», «قولىما قاعازبەنەن الدىم قالام», «مايلىقوجا اقىننىڭ داتقالاردى ماقتاۋ ءسوزى», «مولدا قوشىق داتقانىڭ اسىندا ايتقانى», «قوشىق داتقانىڭ بالاسى ناربەكتى جوقتاعانى» اتتى جىرلارىندا كەڭىنەن كورىنىس تاپقان.
تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.سايفۋمالىكوۆانىڭ «ورتالىق ازياداعى سىرداريا, زاكاسپي وبلىستارىنىڭ قازاق تۇرعىندارى: ساياسي-ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرى», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.ماحاەۆانىڭ «تويشىبەك بي جانە ونىڭ زامانى», زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.ستامقۇل ۇلىنىڭ, بەلگىلى ادەبيەتشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ج.دادەباەۆتىڭ «اتىڭنان اينالايىن اۋليەاتا», تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ز.جانداربەكوۆتىڭ «زار زاماننىڭ ءبىر اقىنى – مايلىقوجا», مەكەمباي ومار ۇلىنىڭ «شانىشقىلى شەجىرەسى», مومبەك ابداكىم ۇلىنىڭ «قارامان قاراقشى», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى س.ومىرزاقوۆ پەن م.ميرازوۆتىڭ «شانىشقىلى مىڭباي كال» اتتى ەڭبەكتەرىندە مولدا قوشىق داتقانىڭ ءاز ەسىمى, ارداقتى اتى ىستىق ىقىلاسپەن ەسكە الىنادى.
ال رەسەيدىڭ اسكەري تاريحشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت م.ا.تەرەنتەۆتىڭ «ورتا ازيانى جاۋلاپ الۋ تاريحى» (1906 ج.) اتتى ءۇش تومدىق كولەمدى ەڭبەگىنىڭ جاڭادان قايتا باسىلعان نۇسقاسىنان دا ەلىمىزدىڭ قوقاندىق داۋىرىنە بايلانىستى كوپتەگەن قۇپيا دەرەكتەر, قۇندى مالىمەتتەرمەن بىرگە «باتىرباسى» دەگەن ءسوزدى قولدانا وتىرىپ, انىق ايعاقتار كەلتىرەدى. بۇل ماڭىزدى ەڭبەكتىڭ تانىمال كينورەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆ, ۇلتتىق كىتاپحانا ديرەكتورى گۇلنيسا بالابەكوۆا, مۇنايشى, ينجەنەر-گەولوگ بالتابەك قۋاندىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك بولات كومەكوۆ, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ يەگەرى, بەلگىلى باسپاگەر-قالامگەر مەرەكە قۇلكەنوۆ باستاماشىلدىعىمەن شىققانىن العىس سەزىممەن اتاعانىمىز ءجون.
مايلىقوجا اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ءومىر بويى زەرتتەپ-زەردەلەگەن ادەبيەتشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءاسىلحان وسپان ۇلى جوعارىدا ايتقان داتقالاردىڭ پەتەربۋرگ ساپارىنداعى مولدا قوشىقتىڭ ەرەسەن ەرجۇرەكتىلىگىن, قايسار قايراتكەرلىگىن: «ورتا ازيا ەل-جۇرتىنىڭ ءسوزىن ۇستاي بارعان بۇل ادامداردىڭ پاتشا سارايىنداعى قابىلداۋدا ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن حالىقتىق سالت-داستۇرلەردىڭ, شارۋاشىلىق قالىپتىڭ, ۇستانعان ءدىنىنىڭ قىسىم كورمەۋى تۋراسىنداعى تىلەك-تالاپتارىن قىسىلماي-قىمتىرىلماي ايتا بىلگەن مولدا قوشىق حالىق قامىن ويلاعان جۇرت جوقشىسى ساناتىندا كورىنە العان…», – دەپ جوعارى باعالايدى. زەرتتەۋشى تۇجىرىمى ورىندى. ويتكەنى, مولدا قوشىق جاستايىنان ءوز ءومىرىنىڭ باستى ولشەمى ەتىپ, ەلىن-جەرىن شەكسىز ءسۇيۋدى, وعان قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى, قاجەت بولسا سول جولدا جانىن پيدا ەتۋدى ماقسات ەتكەن. وعان ونىڭ مەدرەسە بىتىرەردە ۇستاز الدىنداعى ەمتيحاندا قۇران سۇرەلەرىن وقىعان سوڭ, جاساعان تەرمە ولەڭ تاسىلىندەگى تىلەك-باتاسى دالەل بولا الادى: «يا اللا! تيلاۋاتۇل قۇران, ءسالاۋاتۇل يمان, − دەپ الاقان جايىپ: – وقىعان دۇعا قابىل بوپ, اللامىزعا جەتكەيسىڭ. دۇعامنان كەلگەن بار ساۋاپ, مۇحاممەدكە نۇر سەپكەيسىڭ. اللانى ءبىر دەپ تانىعان, تاڭىرگە دارا تابىنعان, بارشا مۇسىلمانعا دارىسىن. الاقان جايعان قاۋىمعا, نۇرى جاۋسىن يەمنىڭ. مولدا قوشىق اتانىپ, ەرىپ كەتتى سۇيەگىم. وسى ات ماعان باق بولسىن, قارسى شاپقاندار جوق بولسىن. مۇسىلمان داڭقى دۇرىلدەپ, ەستىگەن حالقىم شات بولسىن. ۋا, ءتاڭىرىم جاراتقان, باتامدى وسى قابىل ەت, حازىرەتىم اركەز جاستارعا, ءىلىم شىراعىن جاعىپ ءوت. ەكى دۇنيەمىزدى ابات ەت, جۇرەگىمىزدى جالىن ەت. اللاعا باستى يەيىك, حالىقتى اركەز سۇيەيىك. قىزمەت ەتەيىك ەل ءۇشىن, جولىمىزدى جارىق ەت. ءاۋمين, اللاھۋ اكبار!».
بۇل باتا-تىلەك ازان شاقىرىپ قويعان «قوجىق» اتى (ۇستازىنىڭ وزگەرتىپ ايتۋىمەن) مولدا قوشىققا اينالعان شاكىرتتىڭ ەلىنە بەرگەن سەرتىندەي, حالقىنىڭ الدىندا قابىلداعان انتىنداي اسەر قالدىرادى. ولەڭ جولدارىمەن بەرىلگەن سىرلى سوزدەردەن بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن قايسار دا قاجىرلى ازاماتتىڭ, ءوز وتانىن, تۋعان ەلىن سۇيگەن عازيز جاننىڭ بيىك اقىل-پاراساتىن بايقايمىز.
«تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ 1883 جىلعى 8 قاراشاداعى №44 سانىندا: «بۇرىنعى جاعدايلارعا قاراعاندا تاشكەنت پەن قۇرامادا (ۋەزدە – ب.س.) ەكى حالىق – قازاقتار مەن سارتتار ارقاشان قاقتىعىسىپ وتىردى. اناعۇرلىم ءوركەنيەتتى ەلەمەنتتەر – سارتتار قۋ, ءارقاشان رۋحاني دەڭگەيى جاعىنان باسىمداۋ ەدى. الايدا, كۇش-قۋاتى جاعىنان قازاقتار ۇستەم بولدى. ويتكەنى, ولاردىڭ جاعىندا قازاق دالاسىنان كەلگەن قۇراما ەلىن قۇرايتىن كەلىمسەك-كىرمەلەر – جۇزدەر, قاراقالپاقتار, قىرعىزدار, ت.ب. بولدى. مۇندا قازاقتار باسىم ءتۇسىپ وتىردى. تاشكەنتتى باسقارۋدىڭ بيلىگى مولدا قوشىق دەگەن ءبىر قازاقتىڭ قولىندا ەدى…», – دەپ جازادى ماقالا اۆتورى ن.ۋليانوۆ. سول سەكىلدى ماقالادا تاشكەنت قالاسىنىڭ قاق ورتاسىن جارىپ اعاتىن دارحان ارىق اتتى وزەننىڭ سول جىلدارى «قوشىق ارىق» اتالعانى ايتىلادى. بۇل ارىقتى مولدا قوشىقتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سول جەردى مەكەن ەتكەن دارحان رۋىنىڭ ادامدارى قازعانىن ونىڭ بۇگىنگە دەيىن «دارحان ارىق» اتالۋى دالەلدەيدى.
ال ورىس تاريحشىسى ا.ي.دوبروسمىسلوۆ تا 1912 جىلى شىققان «تاشكەنت ۆ پروشلوم ي ناستوياششەم: يستوريچەسكي وچەرك» اتتى كىتابىندا 1868 جىلعى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ ۇيعارۋى بويىنشا تاشكەنت قالاسى اۋماعى زاقارىق پەن شىرشىق وزەنىنىڭ اعىسىنان قويلىققا دەيىنگى ارالىقتا, وڭ جاعىنان كۇركىلدەك ارىقتان بوزسۋ بويىنداعى قاراتوبە سايىنا دەيىن, زاقارىق پەن قۇداباي ءبيدىڭ ەلى ورنالاسقان كەرەگەتاس سايىنا, شانىشقىلى ءبيى مولدا قوشىقتىڭ شالتا سايىنا دەيىن بەلگىلەنگەنىن اتايدى.
كەيىننەن 1870 جىلدارى وسىناۋ ءبىر تايپا ەلدى باستاپ اپارىپ, قازىرگى سارىاعاش شيپاجايى تۇرعان دارحان ەلدى مەكەنىنە ورنالاستىرعان مولدا قوشىق داتقا ەكەنىن تاريحي شىعارمالاردان وقىپ, كونەكوز قاريالاردان تالاي ەستىگەنبىز. مۇنى اتالعان گازەتتەگى جاريالانىمدار دا دالەلدەپ وتىر. ال ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى جەر استىنان تىنباي اتقىلاپ شىعىپ جاتقان شيپالى سۋ سول زامانداردا بار ەكەن. ول سۋدى كيە تۇتقان جەرگىلىكتى ەل اۋىلدىڭ كونە زيراتىنىڭ اتىن (مايلىقوجا جىرلارىندا بىرنەشە رەت اتالاتىن) «ىسسى اتا» دەپ اتاپ كەتكەن. بۇل – مولدا قوشىق داتقا مەن ونىڭ اعايىن-تۋىس, ۇرپاقتارى جەرلەنگەن بايىرعى قاسيەتتى, قاستەرلى مەكەن. كەيدە وسىنىڭ بارىنە ءمان بەرە وتىرىپ قاراعاندا, ءبىر اتانىڭ بالالارىن – تاشكەنتتىڭ ءدال ورتالىعىن جايلاعان دارحان اۋىلىن سوناۋ جىلدارى ءوزى باستاپ اپارىپ, كەلەس بويىنا قونىستاندىرۋىن داتقانىڭ اسقان كەمەڭگەرلىگى, شەكسىز كورەگەندىگى دەرسىڭ.
مايلىقوجا اقىننىڭ جاڭادان تابىلعان ولەڭدەرىنەن ءماشھۇر شايىردىڭ دارىندى داتقا وتباسىمەن, بالا-شاعالارىمەن جاقىن ارالاسقانىن بايقاۋعا بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, داتقانىڭ اسىندا ايتقان ولەڭ جولدارىندا مايلى اقىن مولدا قوشىقتىڭ سارىمساق (قۇديار حاننىڭ تاشكەنتتى بيلەگەن سارىمساق دەگەن اعاسىنىڭ اتىمەن قويعان), ناربەك, توعىزباي, جولشىبەك (پەتەربۋرگ ساپارىنا جولعا شىققاندا دۇنيەگە كەلگەن), جولداس, ۇسەنقۇل, قادىرقۇل اتتى جەتى ۇلىنىڭ, ايتىمبەت, احمەت (داتقانىڭ تۇڭعىشى – سارىمساقتىڭ ۇلدارى), ءابدىراحمان (داتقانىڭ ەكىنشى بالاسى ناربەكتىڭ ۇلى) اتتى نەمەرەلەرىنىڭ اتتارىن جەكە-جەكە اتاپ, ولاردىڭ اكەلەرىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ اس بەرگەن نيەتتەرىنە قابىل بولسىن ايتادى.
«داتقانىڭ ارتىق ەدى بەرەكەسى,
كولەمدى اق بۇلتتاي كولەڭكەسى.
ات شاپتىرعان سارىمساق,
ناربەك باتىر,
داتقانىڭ قۇتتى بولسىن مەرەكەسى.
اتتارىڭدى اتاماي, كوڭىل تولماس,
داتقاداي ەر دارحانعا ءبىنا بولماس.
اكەڭىزدىڭ جيىنى قۇتتى بولسىن,
توعىزباي مەن جولشىبەك, مىرزا جولداس», – دەيدى مايلىقوجا.
وسىناۋ ۇزاق تولعاۋ-جىردا بايزاق, سىپاتاي, قۇداباي, قۇرالباي, ساپاق, مۇسابەك, قونىس, تۇرلىبەك, اسقارقوجا, قۇدايبەرگەن, باتىربەك, قاناي, قاسىمبەك, ءتورتباي, شوقاي سەكىلدى تاعى باسقا قازاق ولكەسىندەگى, سونداي-اق, بارشا تۇركىستان جۇرتىنداعى (قىرعىز بايتىك ت.ت.) ەل باستاعان كورەگەن كوسەمدەردىڭ, ءسوز باستاعان بي-شەشەندەردىڭ, قول باستاعان ءباھادۇر باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى اتالادى:
«قوجادا اسقار, جانداردا ساپاق ەدى,
مۇسابەكتى باتىر دەپ اتاپ ەدى,
ازبەن ءجۇرىپ, توپ جيعان ءداۋ سىپاتاي,
مولدا قوشىق سولاردىڭ قاتارى ەدى.
جىر-تولعاۋ ۇزىندىسىندەگى اتتارى اتالعان ادامداردىڭ قاي-قايسى دا قازاق تاريحىنان, حالىق جادىنان, ەل ەسىنەن ەرەكشە ورىن العان تاريحي تۇلعالار.
تولعاۋ ولەڭدە مايلى اقىن باتىرباسى, ونىڭ وتباسى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنەن, بىلايشا ايتقاندا, تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ جاي-جاپسارىنان, ءبۇكىل قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايىنان مالىمەت بەرەتىنىن كورەمىز. بۇل اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن, العان تاقىرىپتارىنىڭ وزەكتىلىگىن تانىتادى ءارى ونىڭ حالىقتىق ءمانى مەن ەلدىك سيپاتىن اڭعارتادى. وسىلايشا, مولدا قوشىقتىڭ قايراتكەرلىگىن دارىپتەۋ ارقىلى ءماشھۇر اقىن داتقاعا جاۋھار جىرلاردان ۇرپاقتان-ۇرپاققا, عاسىردان-عاسىرعا جەتەتىن ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتتى دەي الامىز.
جەتىسۋ گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.ا.كولپاكوۆسكيدىڭ جەرگىلىكتى جوعارى بيلىك وكىلدەرىنە: «…اتاق-داڭقتان دا جۇردايسىزدار. بىلايشا ايتقاندا, اتتارىڭىز مۇقىم ەلگە بەلگىلى ەمەس. ال, جاڭاعى ءسىز ايتقان كەنەسارى, جوق, ونى ايتپاي-اق قويايىن, قازىرگى بايزاق, داۋىل, تاشكەندەگى مولدا قوشىق, سىر بويىنداعى جانقوجا باتىر, ارىستاعى مۇسابەك سياقتى باسبۇزارلاردىڭ ەسىمدەرى كۇللى ۇلى جۇزگە, ارقاعا, ءتىپتى, ومبى, ورىنبور سياقتى ءبىزدىڭ ۇلكەن قالالارداعى ءىرى لاۋازىمدى كىسىلەرگە دەيىن بەلگىلى. بۇلار عوي, ب ۇلىكشى رەتىندە بەلگىلى. ال سىزدەر, جاقسى اتتارىڭىزبەن, يگى ىستەرىڭىزبەن نەگە بۇكىل جۇرتقا بەلگىلى بولمايسىزدار!» دەپ اشىنا سويلەۋى اتالعان الاش كۇرەسكەرلەرىنىڭ پاتشالىق رەسمي-اسكەري باسشىلاردىڭ كەڭىردەگىنە قادالعان سۇيەكتەي ابدەن مازاسىن قاشىرعانىن, كەيىنگىلەردىڭ ولارداي ەمەس جاسىق بولعانىن بىلدىرەدى.
سوعان قاراعاندا, مولدا قوشىق داتقا – ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحىنداعى يساتاي, ءداۋىت, كەنەسارى, سىزدىق تورە, ەسەت, جانقوجا, تويشىبەك, سۇرانشى, سىپاتاي, مۇسابەك باتىرلار سەكىلدى, سولارمەن قاتار اتالاتىن قاستەرلى ەسىم تاريحي دارا تۇلعا ەكەنىن تانىتادى. مۇنى مۇراعات مالىمەتتەرى, حالىق اۋىز ادەبيەتى مۇرالارى, سول ءداۋىردەگى حالىق اقىندارىنىڭ جىر-داستاندارى, ەل اراسىنداعى تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر, بۇگىنگى كۇنگى كوركەم ادەبيەت تۋىندىلارى تايعا تاڭبا باسقانداي دالەلدەيدى.
باقتيار سمانوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
الماتى.
