قاھارمان قولباسشى, جىلناماشى جىراۋ
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:13
تاريحتىڭ تالاي تولقىندى كەزەڭدەرى مەن قاسىرەت-قىرعىندى تۇستارى وتسە دە عاسىرلار قويناۋىنان بىزگە قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى كەلىپ جەتتى. بۇل تەگىندە: «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى, شەبەردىڭ زاتى ولمەيدى», دەگەن ءتالىمدى ءتامسىلدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. دەمەك, حالىق ەشقاشان دا ءوزىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن, باتىرلارى مەن باعلاندارىن, جىراۋلارى مەن اقىندارىن ۇمىتپايدى. ولاردىڭ جاساعان ىستەرىنە, كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە, سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە, قالدىرعان مۇرالارىنا قاراي سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, باعالاپ, قاستەرلەپ وتىرادى.
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:13
تاريحتىڭ تالاي تولقىندى كەزەڭدەرى مەن قاسىرەت-قىرعىندى تۇستارى وتسە دە عاسىرلار قويناۋىنان بىزگە قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى كەلىپ جەتتى. بۇل تەگىندە: «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى, شەبەردىڭ زاتى ولمەيدى», دەگەن ءتالىمدى ءتامسىلدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. دەمەك, حالىق ەشقاشان دا ءوزىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن, باتىرلارى مەن باعلاندارىن, جىراۋلارى مەن اقىندارىن ۇمىتپايدى. ولاردىڭ جاساعان ىستەرىنە, كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە, سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە, قالدىرعان مۇرالارىنا قاراي سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, باعالاپ, قاستەرلەپ وتىرادى. بۇل رەتتە: «قوجابەرگەن كىم؟ ونىڭ قازاققا سىڭىرگەن قانداي ەڭبەگى بار؟ ءبىز ونى نەسىنە قۇرمەتتەپ, قادىر تۇتامىز؟» دەگەن ءتارىزدى ساۋالداردىڭ تۋارى حاق.
ءومىر مەن قوعامدىق تىرشىلىكتە ءار ۇرپاقتىڭ اتقارار مىندەتى, كوتەرەر جۇگى بولادى. ويتكەنى, ول وتكەن مەن كەلەشەكتىڭ اراسىنداعى وتكەل-كوپىر. سوندىقتان كەشەگىنى تەرەڭنەن زەردەلەي زەرتتەپ, بۇگىنگى تاجىريبەنى جيناقتاپ قوسىپ, بولاشاققا امانات ەتىپ جەتكىزۋ ونىڭ دانەكەرلىك پارىزى مەن قارىزى. قاي سالادا بولماسىن, ەكونوميكادا دا, ساياساتتا دا, تاريحتا دا, مادەنيەتتە دە وسىنداي الۋان-الۋان مىندەتتەر مەن شارۋالاردىڭ بار ەكەنىن ويلاعاندا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءزىل باتپان سالماعىن ءتۇسىنىپ, تۇيسىنگەندەي بولامىز.
دامۋ مەن ورلەۋ, ءداستۇر-سالت, ادەت-عۇرىپ اركەز ءبىر-بىرىمەن سارالاس تا ساباقتاس. بىرىنەن-ءبىرى ۇلگى-ونەگە الىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «اتاڭا نە كورسەتسەڭ, الدىڭنان سول شىعادى». ءبىز اتا-بابامىزدى قالاي قۇرمەتتەپ, قاستەرلەسەك كەيىنگى ۇرپاق سونى قايتالاپ, جالعاستىراتىن بولادى.
كەمەڭگەر قايراتكەر, ەرجۇرەك باتىر, ءدىلمار شەشەن, اقيىق اقىن-جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلى حاقىندا ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ ءارى جازىلىپ كەلەدى. ءبىرتالاي مۇرالارى كىتاپ بولىپ جارىققا شىقتى. 2000 جىلدىڭ اياعىندا پەتروپاۆل قالاسىندا ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان ارنايى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. باسقا دا يگىلىكتى ىستەر مەن ونەگەلى شارالار اتقارىلىپ, جالعاسىن تابۋدا. بىراق مۇنىڭ ءبارى قوجابەرگەن بابامىزدىڭ تاريح پەن رۋحانياتىمىزداعى ورنى مەن ءرولىن بەلگىلەپ, تۇلعاسى مەن بەينەسىن تولىق تانىپ بولدىق دەگەندى بىلدىرمەيدى.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءوز تاريحىڭنىڭ ءتۇپ-تامىرىن تانىپ-ءبىلۋ, اتا-بابالارىڭنىڭ اۋقىمدى ءىس-ارەكەتىن ماقتانىش ەتۋ, وكتەم ءداۋىردىڭ ءارتۇرلى كەساپات-كەمشىلىكتەرىنەن ارىلۋ, قازىرگى زامانعا لايىق سانانى قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق بىرىگۋگە قۋاتتى سەرپىن بەرەدى», دەپ ايتقانى ەسكە تۇسەدى. مۇنداي تۇجىرىم مەن ۇستانىم وتانىمىزدىڭ كەلەشەككە باعدارلانعان ماقساتى مەن مۇراتى جولىنداعى جاڭا ءىس-ارەكەتتەرگە جەتەلەيدى.
ەلىمىزدىڭ تاياۋدا قابىلدانعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا تەرەڭ ويدى, ەلدىك بىرلىك پەن تىرلىكتى مەڭزەيتىن مىناداي جولدار بار: «قازاق شەجىرەسىنىڭ تۇپكى ءمانىن ۇمىتپاۋ كەرەك, الىپ داراقتىڭ بۇتاقتارى سياقتى كۇللى رۋلاردىڭ ءتۇبىن قۋا كەلگەندە, بارلىعى ءبىر عانا ۇلى تامىرعا – قازاق دەگەن ۇلتقا بارىپ تىرەلەدى.قاي شەجىرەنى الىپ قاراساڭىز دا, ول قازاقتىڭ بىرلىگىن, تۇتاستىعىن ايگىلەيدى. شەجىرە – قازاقتى بولشەكتەيتىن ەمەس, كەرىسىنشە, بىرىكتىرەتىن ۇعىم. بارشا ادامزاتتىڭ ادام اتادان باستالاتىنى سياقتى, بۇكىل قازاقتىڭ شەجىرە اتاۋلىسى اتام قازاقتان باستاۋ الاتىنىن ءاربىر قازاق جۇرەگىنىڭ تورىندە ۇستاۋعا ءتيىس. تەك بىرلەسىپ قانا, بۇكىل حالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ قانا ءبىز العا باسا الامىز. بىرلىگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى, ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ عانا ىرىسى مەن تابىسى مول بولماق». سونداي-اق مۇندا: «ءبىز ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك», دەگەن تۇجىرىم دا بار.
دەمەك, ءبىز بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان ەل, ىرگەسى بەرىك مەملەكەت بولامىز, ۇلتتىق تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرامىز دەسەك, قوجابەرگەن سىندى تۇلعالارعا رۋلىق, تايپالىق تۇرعىدان ەمەس, كەڭ كولەمدە, بيىك دەڭگەيدەن قاراپ, قازاقتىڭ باتىرى, قازاقتىڭ قايراتكەرى جانە قازاقتىڭ اقىن-جىراۋى دەپ تانۋعا ءتيىسپىز. ول سوعان لايىق تا.
تاريحي دەرەكتەر قوجابەرگەن باتىردىڭ تەك ءبىر رۋدىڭ نەمەسە اۋىل-ايماقتىڭ ءمۇددەسىمەن شەكتەلىپ قالماي, قالماققا قارسى سوعىستا كۇللى قازاقتىڭ ار-نامىسى, بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەنىن, ال 1688-1710 جىلدارداعى شايقاستاردا بىرلەسكەن قازاق, نوعاي جانە قاراقالپاق جاساقتارىنا قولباسشىلىق ەتكەنىن ايعاقتايدى. ونىڭ ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قامىن جەگەن وتانشىلدىعى, جاۋىنگەرلىك-ساردارلىق رۋحى مەن سەرتى ءوزى جىرلاعان مىنا ءبىر جىر جولدارىنان دا انىق بايقالادى:
قولباسشى باتىر بولماسام,
كوبەلى ساۋىت كيمەيىن.
تۋ ۇستايتىن بولماسام,
ارابى اق بوز مىنبەيىن.
تالاپتى جىگىت بولماسام,
ۇرانداپ جاۋعا تيمەيىن.
قارۋ-جاراق سوقپاسام,
زەرگەر بولىپ جۇرمەيىن.
مايداندا جاۋدى جەڭبەسەم,
قىزىق داۋرەن سۇرمەيىن.
دۋلىعامنىڭ توبەسى,
بۋىلماسا مارجانمەن,
باسىما ونى كيمەيىن, – دەپ تەبىرەنەدى.
تىم الىسقا بارماي-اق, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىن زەر سالىپ, زەيىن قويىپ وقىپ شىققان ادام ونىڭ دۇنيەتانىمى مەن كوزقاراسىن, ءبىلىم-بىلىگىن, اقىندىعى مەن جىراۋلىق تالانتىن انىق تانيدى. قازاق جۇرتىنىڭ ءوتكەن عاسىرداعى تىنىس-تىرشىلىگىمەن, باستان كەشكەن وقيعالارى جانە جاۋىنگەرلىك جورىقتارىنان حاباردار بولىپ, ءبىرشاما قانىعادى.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن وسى ارادا ازداپ تاريحقا توقتالا كەتكەن ءجون ءتارىزدى. ءبىزدىڭ باتىرلىق جىر-داستاندارىمىزدا قازاق پەن قالماق ءۇش عاسىر بويى شايقاسقانى ايتىلادى. ال, شىن مانىسىندە قالماق پەن جوڭعاردىڭ ءتۇبى ءبىر. «جوڭعار» اتاۋى موڭعول تىلىندەگى «ءزۇۇن گار» سوزىنەن قازاقشالاعاندا: «سول قانات» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ اتاۋى ەمەس, اسكەري ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە قورعانىس شەبىنىڭ اتاۋى. دالىرەك ايتقاندا, باتىس جاقتى, ياعني سول قاناتتى قورعاپ تۇرعان اسكەري شەپ دەگەندى بىلدىرەدى. جالپى, جوڭعاريا حاندىعىنىڭ قازاق مەملەكەتىنە قارسى باسقىنشىلىق ساياسات ۇستانىپ, شابۋىل جاساۋى ءحVى عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاۋ الادى. اقنازار حان تۇسىندا قازاق اسكەرى ويراتتارعا قارسى بىرنەشە رەت تويتارىس بەرىپ, ۇلكەن جەڭىستەرگە جەتتى. تاۋەكەل حان تۇسىندا دا قازاق جاساقتارى الدەنەشە قايتا جوڭعار اسكەرىنە كۇيرەتە سوققى بەردى.
ال «قالماق» دەپ جۇرگەنىمىز ويراتتىڭ ىرگەلى ءبىر تايپاسى تورعاۋىتتاردىڭ اتاۋى. وسى تورعاۋىتتار 1628 جىلى قازاق دالاسى ارقىلى باتىسقا قاراي ۇدەرە كوشىپ, توبىل مەن جايىقتىڭ جوعارعى ساعاسىن باسىپ ءوتىپ, ەدىل بويىنا بارىپ تابان تىرەدى. ولار سودان باستاپ «حاليماگ», قازاقشا ايتقاندا «ۇدەرە كوشۋشىلەر», ياعني ەدىل قالماقتارى دەگەن اتقا يە بولدى. قالماق حاندىعىن رەسەي پاتشالىعى ءوزىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن قورعايتىن قولشوقپار رەتىندە وتە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى. ماسەلەن, تاريحي دەرەكتەردە 1697 جىلى ورىس پاتشاسى I پەتر قالماق حانى ايۋكەگە رەسەيدىڭ شىعىستاعى شەپتەرىن قورعاۋدى رەسمي تۇردە مىندەتتەگەنى, ەدىل قالماقتارى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوپتەگەن باسقىنشىلىق جورىقتارىنا بەلسەنە قاتىسقانى جايىندا ايتىلادى. ورىستار قالماقتاردى اۋىق-اۋىق قازاقتارعا قارسى ايداپ سالىپ, ەكى حالىقتى ءبىر-بىرىمەن قىرقىستىرىپ وتىردى.
سوندىقتان دا, قازاق ساحاراسىنىڭ جەر ءۇشىن, جايىلىم ءۇشىن, ءوزىنىڭ اتامەكەن دالاسىندا الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەدىل قالماقتارىنا قارسى ەكى عاسىردان استام ۋاقىت بويى كۇرەس جۇرگىزىپ, سوعىسىپ وتىرۋىنا تۋرا كەلدى. اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك قالماق قوڭتايشىسى تسەۆان رابدانعا بارعانىندا “دات, تاقسىر!” دەپ سۋىرىلا العا شىعىپ: “قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاسىنا جىلقىنىڭ قىلىن تاققان ەلمىز. دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوز اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز. بىراق اسقاقتاعان حان بولسا – حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا – قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا – كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى, ۇل مەن قىزىن جاتقا قۇل مەن كۇڭ ەتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز. سەن تەمىر بولساڭ, ءبىز كومىرمىز – ەرىتكەلى كەلگەنبىز, قازاق-قالماق بالاسىن تەلىتكەلى كەلگەنبىز. تانىمايتىن جات ەلگە — تانىسقالى كەلگەنبىز, تانىسۋعا كونبەسەڭ – شابىسقالى كەلگەنبىز. سەن قابىلان بولساڭ, مەن ارىستان – الىسقالى كەلگەنبىز, تۇتقىر سارى جەلىممەن جابىسقالى كەلگەنبىز. ءبىتىم بەرسەڭ – ءجونىڭدى ايت, بەرمەسەڭ – تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت!” – دەپ قايتپاس قايسارلىق تانىتىپ, تەڭدىك سۇرايتىنى وسى قازاق-قالماق قاتىناستارىنا بايلانىستى. مۇنى ءبىز «وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى» شەشەندىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە ءجيى اۋىزعا الامىز. ال, شىندىعىندا ءوز زامانىنداعى دارىندى ديپلوماتيانىڭ دا كورىنىسى.
وسىلاي ەسەپتەپ قاراعاننىڭ وزىندە قازاقتىڭ اۋەلى جوڭعارمەن, ارتىنان قالماقپەن (1530-1771) ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت شايقاسقانىن اڭعارامىز. بۇل سوعىستىڭ قايعى-قاسىرەتى مەن زارداپ-زالالىن حالقىمىزدىڭ بىرنەشە ۇرپاعى تارتىپ, باستان كەشتى. مايدان دالاسىندا قانشاما قان توگىلىپ, قانشا باتىرلار مەن ەرلەر وپات بولدى. جەسىر قالعاندار مەن جەتىم قالعانداردىڭ دا ەسەبى بولمادى. ءبىر مەزەت امالسىز شەگىنىپ, ەلدەن-جەردەن اۋىپ, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا ۇشىرادىق». بۇل قازاق تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى جىل سانالادى.
ەندەشە, ەلىن, جەرىن قورعاعان ازاتتىق جولىنداعى قالماققا قارسى سوعىستا تەك قوجابەرگەن عانا ەمەس, ونىڭ اكەسى تولىباي سىنشى دا, ارعى اتالارى داۋلەن باتىر, تاۋزار, قارا وراز, جاڭبىرشى باتىر دا قاتىسقان دەگەن دەرەكتەر توسكە ءتيىپ, كوڭىلگە قونادى. ونىڭ ۇستىنە حالقىمىز: «باتىردان – باتىر تۋار شايقاسقاندا, الىپتان الىپ تۋار الىسقاندا», – دەپ تەرمەلەتەتىنىندەي, تەكتىدەن تەكتى, باتىردان باتىر عانا تۋادى. بۇعان قوسا, قوجابەرگەننىڭ ناعاشى جۇرتىنىڭ ەرتە زاماندا سامارقاندى بيلەگەن اتاقتى ورداباسى ءجالاڭتوس باھادۇرگە بارىپ تىرەلەتىنى وي-بولجامىمىزدى دالەلدەي تۇسكەندەي. سوندىقتان دا ول تەگىنە تارتىپ, اقىندىقتان ازاماتتىقتى جوعارى قويىپ, قاجەت كەزىندە ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قورعانى بولا ءبىلدى.
«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى مەن ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنان كەيىن» قازاق دالاسىنىڭ اتا زاڭىنداي بولعان ايگىلى «جەتى جارعىنى» قابىلداتتىرعان, حالىق قۇرمەتتەپ ءاز تاۋكە اتاعان تاۋكە حاننىڭ تاريحىمىزدا ۇلكەن پروگرەسسيۆتى ءرول اتقارعانى ءمالىم. ول بيلىك جۇرگىزگەن كەزدە: «ادىلەتتىلىك پەن پاراساتتىلىق سالتانات قۇرىپ, رۋلار اراسىنداعى قىرقىسۋلار تىيىلىپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان بولدى» دەسەدى. حالىقتىڭ ماقسات-مۇددەسىن, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايىن جاقسى بىلگەن وسىنداي كورەگەن حان بويىندا سەنىم ارتاتىنداي ەرەكشە قابىلەت-دارىنى, جۇرت سىيلايتىنداي ابىروي-بەدەلى بولماسا قوجابەرگەندى ءوزىنىڭ وڭ قولى بولاتىنداي ورداباسىلىققا سايلاتپاس جانە جاقسىلار مەن جايساڭداردى جيناتىپ, «جەتى جارعىنى» جازۋدى تاپسىرماس ەدى. ايتقانداي-اق, قوجابەرگەن ءاز تاۋكەنىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتاپ, «جەتى جارعىنى» اق بىلعارىعا جازدىرىپ, حاننىڭ وزىنە تاپسىرادى. مۇنىڭ ءبىر داناسى بۇگىندە تۇركيادا ىستامبۇلدىڭ سۇلەيمان اتىنداعى كانوني كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي جابايى تىرشىلىك ەمەس, كوشپەندى ءومىر سۇرگەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وزىندىك مادەنيەتى مەن وركەنيەتى بولعانىنىڭ ايعاعى. بالكىم, بۇل كەيىنگى كەزدە تابىلىپ, زەرتتەلە باستاعان سوناۋ ءحVى عاسىردىڭ جادىگەرلىگى ارميان-قىپشاق زاڭناماسى – «تورە بىتىگىنەن» باستاۋ الىپ, سونىمەن ساباقتاسىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى قوجابەرگەن تولىباي ۇلى جاۋعا شاپقان باتىر, قول باستاعان ساردار عانا ەمەس, ەل باسقارۋ ىستەرىنە دە بەلسەنە ارالاسقان ءوز زامانىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى.
وسىنداي ءىسى مەن قادىر-قاسيەتتەرىنە قاراي قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى تۇلعالارى بولعان: ابىلاي حاننان باستاپ, بۇقار جىراۋ, قاراكەرەي قابانبايلار ونى ۇستاز تۇتىپ, اقىل-كەڭەسى مەن پىكىرىنە قۇلاق اسىپ وتىردى.
تاريحي دەرەكتەردىڭ ايعاقتاۋىنشا, قوجابەرگەن 1710 جىلدىڭ جازىندا ءوزiنiڭ ورتا جاسقا تاياپ قالعانىن, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان اۋىر سوعىستارعا ۇزدiكسiز قاتىسىپ, قالجىراپ-شارشاعانىن العا تارتىپ, تاۋكە حاننان ءوزiن ورداباسى قىزمەتiنەن بوساتۋدى سۇرايدى. ءاز تاۋكە اۋەلi كەلiسiم بەرمەسە دە, ءوز ورنىنا قوياتىن كiسi بارىن ايتقان سوڭ, حاندىقتىڭ استاناسى – تۇركiستان شاھارىنا ءۇش ءجۇزدiڭ شورالارىن, بەكتەرiن, بيلەرiن, باتىرلارىن ارنايى حابار ايتىپ, كiسiلەر جiبەرiپ شاقىرتىپ الىپ, ورداباسى سايلاۋ ءۇشiن قۇرىلتاي وتكiزەدi. وندا ۋازiرلەر, شورالار, بيلەر, بەكتەر, باتىرلار قوجابەرگەننىڭ ورداباسىلىقتان كەتۋiن قوش كورمەيدى. اقىرى, ولار ءاز تاۋكەگە ازەر دەگەندە كەلiسiم بەرەدi. سوندا قوجابەرگەن ءباھادۇر اق باتاسىن بەرiپ, ۇسىنىس جاساپ, ءوز ورنىنا بوگەنباي باتىر اقشا ۇلىن قازاق, نوعاي, قاراقالپاق جۇرتتارىنىڭ بiرiككەن اسكەرiن باسقاراتىن باس قولباسشى ەتiپ سايلاتادى. وسى سياقتى, قوجابەرگەننىڭ باتىرلىعى مەن ەرلىگى بۇقار جىراۋدىڭ «ۇستازىم» اتتى تولعاۋىندا كەڭىنەن باياندالعان.
بابانىڭ ءومىر جولىنا قانىق بولعىسى كەلەتىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ونىڭ ۇرگەنشى, بۇقارا, سامارقان مەدرەسەلەرىندە ءدارىس الىپ, اراب-پارسى تىلدەرىن مەڭگەرگەنىن, سوندا وقىپ جۇرگەندە شىعىستىڭ جەتi جۇلدىزى اتانعان ءجامي, نيزامي, ناۋاي, فيزۋلي, فيردوۋسي, ساعدي, رۋداكي شىعارمالارىنان ءنار العانىن, سونداي-اق راشيد اد-دين, مىرزا حايدار دۋلاتي, قادىرعالي جالايري جانە وزiنەن از بۇرىن وتكەن ابiلعازى ءباھادۇر حان سياقتى بiلiمپازداردىڭ جازىپ قالدىرعان شەجiرەلەرiمەن تانىس بولعانىن بىلە جۇرگەننىڭ زيانى جوق. ويتكەنى, بۇقارا مەن سامارقاننان, كونە اراب-پارسى مۇراعاتتارىنان ءبىزدىڭ ەجەلگى تاريحىمىزعا قاتىستى كەيبىر دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. سولاردىڭ اراسىنان قوجابەرگەن بابامىزعا بايلانىستى مالىمەتتەردىڭ ۇشىعى شىعىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. وندا ءۇمىتىمىزدىڭ اقتالىپ, ايىمىزدىڭ وڭىنان تۋعانى.
قازىر ادەبي اينالىمعا ەنىپ, ماماندار زەرتتەپ جۇرگەن ونىڭ اقىندىق-جىراۋلىق تالانتىنان تۋعان ەل ىشىنەن, اركىمدەردىڭ اۋزىنان تىرنەكتەپ جيناپ جازىپ الىنعان: “باعىلان بابا”, “فارحاد باھادۇر”, “عادىل تاناش”, “ەدiگە بابا”, “بالعا-بالتا باتىرلار”, “ەر ابباس”, “ەر كوشەبە”, “اتا تەك”, “بابا تiل”, “التاي باتىر”, “ەلiم-اي” جانە باسقا كوپتەگەن داستان, “قويلىباي اۋليە”, “بiلەرسiڭ”, “كۇلدiرماماي”, “جەتi جارعى”, ء“ۇش بي”, “قايران, جاستىق”, “ەدiگە بيگە”, “جاستىق”, “اقساۋىت” جانە باسقا بiرتالاي ولەڭدەر, “بۇركiت قونعان”, “كوك ەسiل”, “ايشا”, “قىزىلجار”, “قايران, ارقا”, “ەلiم-اي”, “قالماق قىرىلعان”, “ەل ايىرىلعان”, ت.ب. كۇيلەرى ءجۇز جاساعان بابا مۇراسىنىڭ جۇرناعى نە ءبىر پاراسى بولۋى دا ىقتيمال.
زەرتتەۋشى, عىلىم دوكتورى, مارقۇم شايمۇرات سماعۇلوۆتىڭ جازۋىنشا, «قوجابەرگەن باتىرلىعىنا, ساردارلىعىنا, جىراۋلىعىنا قوسا سۋىرىپسالما اقىن-ءانشى, كۇيشى, ەمشى-سىنىقشى, ءدىلمار شەشەن, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قولونەرشى-شەبەر, تۇيە بالۋان, اڭشى, قۇسبەگى, اتبەگى, كورىپكەل قۇمالاقشى, اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان شاباندوز, اۋا رايىن بولجاۋشى ساۋەگەي دە بولعان» كورىنەدى. مۇنى دا زەردەلەپ, زەرتتەپ جاتساق ارتىقتىق ەتپەيدى. عىلىمىمىزدى دامىتپاسا كەمىتپەيدى. ولاي بولسا, قوجابەرگەن بابامىزدىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن وزگە قىرلارىن تانىپ-ءبىلۋ الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە بولماق.
اللا تاعالا كەيدە سۇيگەن ق ۇلىنا قابىلەت-دارىندى ءۇيىپ-توگىپ بەرە سالادى. ءسىرا, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن اتاۋ-انىقتاما, وسىنداي تۇلعالارعا قاتىستى ايتىلسا كەرەك. قازىرشە قولدا بار دەرەكتەر مەن مۇمكىندىكتەردىڭ نەگىزىندە «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن شىعارمالارىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ ەلگە تاراتۋ, ونىڭ اتىن مەكتەپ پەن كوشەلەرگە بەرۋ, كورنەكتى جەرلەرگە ەسكەرتكىشىن ورناتۋ سياقتى يگىلىكتى شارالار اتقارىلۋدا.
بيىل قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 350, ونىڭ اتاقتى «ەلىم-اي» جىر-داستانىنىڭ جارىق كورگەنىنە 290 جىل تولماق. وسىعان وراي قابىلدانعان ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ۇلى بابامىزدىڭ مەرەيتويى عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ورداسى الماتىدا باستاۋ العالى وتىر. ەرتەڭ مۇندا ەلىمىزگە جاقسى تانىمال ءىرى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. وسىنداي شارالار ەلوردامىز استانادا جالعاسپاق. وسى جانە باسقا مەرەيتويلىق شارالاردى ءوز دەڭگەيىندە وتكىزۋ – بارشامىزدىڭ بورىشىمىز.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق
قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
