ابىلاي: كونە شىندىققا جاڭا كوزقاراس

سارسەنبى, 20 اقپان 2013 7:10

ابىلاي حان –  100

ابىلاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر) – XVIII عاسىرداعى تا­ريحى­مىز­دىڭ اسا ءىرى تۇلعاسى. تاريحي تۇلعالاردى ءبىر-بىرىمەن تەڭدەستىرە سالىستىرۋعا بولماي­دى. ايتكەنمەن رەسەي ءۇشىن ءى پەتر نە­مەسە گەرمانيا ءۇشىن بيسمارك قانداي بول­سا,­ قازاقستان ءۇشىن ابىلاي سونداي تۇل­عا.­

سارسەنبى, 20 اقپان 2013 7:10

ابىلاي حان –  100

ابىلاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر) – XVIII عاسىرداعى تا­ريحى­مىز­دىڭ اسا ءىرى تۇلعاسى. تاريحي تۇلعالاردى ءبىر-بىرىمەن تەڭدەستىرە سالىستىرۋعا بولماي­دى. ايتكەنمەن رەسەي ءۇشىن ءى پەتر نە­مەسە گەرمانيا ءۇشىن بيسمارك قانداي بول­سا,­ قازاقستان ءۇشىن ابىلاي سونداي تۇل­عا.­ باتىر, دانا بابانىڭ ءسوزى مەن ءىسى قا­زاق­ حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى مەن­ رەسەي, قىتاي يمپەريالارىنىڭ كوز الار­تۋىنا قارسى كۇرەسىنە بايلانىستى قا­لىپ­تاسقان كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە دارالاندى. ول قازاق حالقىنىڭ تاعدىر-تالايى قىل ۇستىندە, قىلىش جۇزىندە تۇرعاندا ەل بىرلىگىن ۇيىمداستىرىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇراپ, انتالاعان جاۋعا تويتارىس بەردى. قازاقتىڭ كەلەشەگىنە جول سالدى. ءسويتىپ, ونىڭ اتى كوزى تىرىسىندە اڭىزعا اينالىپ, قازاق ءۇشىن قاسيەتتى جاۋىنگەرلىك ۇرانعا اينالدى.

كەڭەس داۋىرىندە ابىلاي حاننىڭ قىزمەتى بىرجاقتى تەرىس باعالانىپ كەلدى. بۇل جونىندە بەلگىلى كەڭەس تاريحشىسى ا.م. پانكراتوۆا بىلاي دەگەن: «سرەدي ريادا يستوريكوۆ سۋششەستۆۋەت نەپرەمەننوە سترەملەنيە ۋحۋدشيت يستوريۋ كازاحسكوگو نارودا, ۆوپرەكي يستوريچەسكوي پراۆدە, يا سوۆەرشەننو نە پونيمايۋ, پوچەمۋ گرۋزينسكيە تساري ي ۋزبەكسكيە حانى موگۋت سچيتاتسيا پري انالوگيچنىح ۋسلوۆياح پروگرەسسيۆنىمي دەياتەليامي, ا كازاحي دولجنى چەرنيت ابىلايا ي كەنەسارى كاسىموۆا؟».
ابىلاي زامانى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك ارا­سىن ءۇش عاسىر ۋاقىت ءبولىپ جاتىر. ءبىر بىرىنەن وزگەشەلىگى دە, ۇقساستىعى دا بارشىلىق. XVIII عاسىردىڭ ۇلى تۇل­عا­سى قازاق ەلىن ەكونوميكالىق الەۋەتى شەكتەۋلى, حالقىنىڭ سانى از بولعانىنا قاراماستان رەسەي مەن قىتاي سياقتى الپاۋىت كورشىلەرىنىڭ وتارلاۋىنان ساقتاۋعا, ىرگەلەس ورتا ازيا بيلەۋشىلەرىنىڭ باسىنۋىنان قورعاۋعا, اتا جاۋى جوڭعارلاردى تالقانداۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوستى. ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ايتقانداي, ابىلايدىڭ تۇسىندا قازاقستان جەرىندە 10 ميلليون وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى وتىرعان جوق ەدى. راس, جان-جاعىنان, قوس وكپەدەن قىسىپ تۇرعان يمپەريالار بار ەدى. سولارمەن ءتىل تابىسىپ, قيىننان قيىستىرىپ, قيادان جول تابۋ ابىلاي سەكىلدى ايبىندى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلدى.
حح عاسىر اياعىندا مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعان قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ الدىندا, سىرتتان جاۋ كەلمەسە دە, قيىن دا كۇردەلى شىرعالاڭنان شىعۋ مىندەتى تۇردى. ويتكەنى, قازاقستاندا وندىرىلگەن جالپى ىشكى ءونىم وداق ىدى­راۋى­نىڭ قارساڭىنداعى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 1995 جىلى 52,6%-عا كەمى­گەن ەدى. ينفلياتسيا شارىقتاپ كەتتى. ادام­داردىڭ تۇرمىسى كۇرت تومەندەدى. ەلبا­سى­نىڭ سوزىمەن ايتساق: «اسىرەسە, 1992-1994 جىلداردىڭ اراسىندا جاعداي وتە-موتە قيىن بولدى. بۇرىننان كەلە جاتقان ەكو­نو­ميكالىق بايلانىستاردىڭ بىت-شىتى شى­عىپ, ءار ەل ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە كوشتى, كاسىپ­ورىندار ساتاتىن زاتىن ساتا الماي, الاتىن زاتىن الا الماي قالدى… بۇل ءبىر ادام ايتقىسىز اۋىر كەزەڭ ەدى».
تاۋەلسىزدىك – قاسيەتتى ۇعىم, باعا جەت­پەس بايلىق. ابىلاي وتان, مەملەكەت, تاۋەلسىزدىك, بەيبىتشىلىك ءتارىزدى قۇن­دى­لىقتاردىڭ پارقى مەن نارقىن بالا كەزىنەن ءبىلىپ ەسەيدى. اقىلىنا قايراتى ساي ابىلاي جاستاي كوزگە ءتۇستى. كەيىندە كەڭەسشىسى بۇقار جىراۋدىڭ: «سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ, التىن تۇعىر ۇستىندە اقسۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ», دەگەن سوزدەردى ايتۋى دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسىنان تۋىنداعان جولدار. ابىلايدىڭ باتىرلىق, قولباسشىلىق, ساياسي قايراتكەرلىگى ەرتە اشىلعانىن شوقان ءۋاليحانوۆ تا قۋاتتايدى. «بارلىق شاپقىنشىلىقتاردا العاشىندا قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە قاتىسقان ول تەڭدەسسىز باتىرلىق پەن تاپقىرلىق تانىتتى. ونىڭ پايدالى كەڭەستەرى مەن ستراتەگيالىق وي-پىكىرلەرى وعان دانا دەگەن اتاق اپەردى, – دەپ جازىپتى ول «ابىلاي» اتتى زەرتتەۋىندە. – قالاي بولعاندا دا, ءبىز ونى 1739 جىلداعى ورتا وردا يەلىكتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇشتىسى دەپ بىلەمىز جانە ورىس ۇكىمەتى ابىلايمەن ايرىقشا قارىم-قاتىناستا بولدى, ويتكەنى وسى ۋاقىتتاردا ورداعا جىبەرىلگەن بارلىق ورىستاردىڭ كۋالىك ەتۋىنشە, ناعىز حاننىڭ ءوزىنىڭ ەشقانداي ورنى بولمادى».
حح عاسىر باسىندا بۇل يدەيا شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, ءماشھۇر ءجۇسىپ زەرتتەۋ­لەرى­مەن جالعاسىن تاپتى. «تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسىندە» شاكارىم قاجى: ءابىلمانسۇر ابىلمامبەت حانعا بارىپ, – تاقسىر, باتا بەرسەڭىز, مىناعان مەن بارايىن دەگەندە, حان باتا بەرگەن سوڭ, شارىشقا قاراي: «ابىلاي, ابىلاي!» دەپ ۇران سالىپ بارىپ, شارىشتى ءولتى­رىپ, باسىن كەسىپ الىپ, جاۋ قاشتى دەپ اي­عاي سالعان سوڭ, قالماقتار قاشىپ, ءبىر مەزگىلدە ءبىر جەرگە كەلىپ حان شاتىرىن قۇرىپ ابىلمامبەت ءابىلمانسۇردى قا­سى­نا وتىرعىزىپ, شىراعىم, سەن كىمسىڭ, ابى­لايلاپ شاپقانىڭ قالاي دەسە, سوعىستا جولى بولعان اتامنىڭ اتىن ۇران قىلدىم دەيدى. ابىلايدىڭ حان بولعانى 1735 جىلدىڭ ماڭايى بولار», دەگەن پايىم تۇيگەن.
ارينە, 1735 جىلى 24 جاسار ابىلاي حان تاعىنا وتىرا قويعان جوق. بۇل قاتە پىكىر ءالى دە قايتالانۋدا.
ابىلايدىڭ ىقپالدى ساياسي قايراتكەر رەتىندەگى مارتەبەسى مۇراعات دەرەكتەرىنە 1737 جىلدان ەنگەن. باشقۇرت عالىمى س.ۋ. تايماسوۆتىڭ مالىمەتى بويىنشا, 1737 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلەك وزەنى بويىندا وتىرعان ابىلمامبەت حانعا, باراق جانە ابىلاي سۇلتاندارعا باشقۇرتتىڭ ءبىر توپ جاقسى-جايساڭدارى كەلىپ, وزدەرىنە حان بولۋعا ابىلايعا ءوتىنىش بىلدىرگەن ەكەن. ۇسىنىسقا كەلىسپەگەنمەن, ابىلاي 800 قازاق جىگىتىن باشقۇرتتار جاعىنا جىبەرىپتى. ال 1738 جىلى تامىزدا رەسەي پاتشاسى اننا يوانوۆناعا جازعان حاتىندا كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر ورتا ءجۇز سۇلتانى ابىلمامبەت پەن ابىلاي بوداندىققا انت بەرۋ راسىمىنەن وتپەگەنىن ايتادى. كەلەر 1739 جىلى ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى ۆ. ۋرۋسوۆتىڭ رەسەي سىرتقى ىستەر القاسىنا جولداعان ءمالىمحاتىندا دا ابىلاي سۇلتاننىڭ ەسىمى ابىلمامبەت حانمەن قاتار اتالعان.
ابىلاي حاننىڭ شىققان تەگى – شىڭعىس ناسىلىنەن. ارعى اتاسى قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى ءاز جانىبەك حان, بەرگىسى – جوڭعارلارمەن سوعىستا اتى شىققان جاڭگىر حان, ونىڭ بالاسى سالقام ءۋالي, ونىڭ بالاسى ابىلاي (قانىشەر) سۇلتان ابىلاي حاننىڭ اتاسى, ودان تۋعان ءۋالي سۇلتان (كوركەم ءۋالي ) – اكەسى, 1723 جىلى جاۋگەرشىلىكتە قازا تابادى. جاۋلار سول كەزدەگى ۇعىم بويىنشا ارتىندا كەگىن الاتىن ادام قالدىرماۋ ءۇشىن ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ ءبارىن قىرعان. تەك قانا ءابىلمانسۇر ءتىرى قالعان. ونى جاسىنان تاربيەلەگەن وراز دەگەن تولەڭگىت ءوز جانىن پيدا قىلىپ امان الىپ قالادى دا جاسىرىن ۇرگەنىش اسىرادى. كەيىن, اراسىنا جىل سالىپ بالانى ەرتىپ وراز قالىڭ ەل قازاق جۇرتىن ىزدەپ سارىارقاعا تارتادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءابىلمانسۇر كەيىن قاراۋىل رۋىنداعى داۋلەتباي دەگەن بايدىڭ جىلقىسىن باعادى.
ابىلايدىڭ قاي جىلى تۋعانى جونىندە ورتاق پىكىر جوق. تاريح جانرىنداعى تۋىندىلار اۆتورى مۇحتار ماعاۋين بىلاي جازادى: «ابىلاي-ءباھادۇر-حان 1713 جىلى تۋدى, ادەبيەتتەردە قاتەلەسىپ 1711 جىلى دەپ كورسەتىلگەن. ابىلايدىڭ 1711 جىلى تۋعانى جونىندە ەشقانداي تاريحي قۇجاتتا مالىمەتتەر جوق». تاريحي قۇجاتتاردا ابىلاي 1711 جىلى تۋعانى جونىندە بىرنەشە دەرەكتەر بار. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1723 جىلى ءۋالي سۇلتان قازا تاپقاندا, «ونىڭ ون ءۇش جاسار ۇلى ابىلايدىڭ ءومىرى… ونىڭ تولەڭگىتتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە ساقتالىپ قالدى». ەگەر 1723 جىلى ابىلاي ون ءۇش جاستا بولاتىن بولسا, وندا ول 1711 جىلدان كەيىن تۋماعان بولىپ شىعادى. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, ابىلاي حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي سۇلتان اكەسىنىڭ قايتىس بولۋى تۋرالى ءبىرىنشى مالىمەتىندە, اكەسى 69 جاسقا قاراعاندا دۇنيە سالعانىن ايتادى. الايدا, سۇراستىرىپ انىقتاعاننان كەيىن, ءىى ەكاتەريناعا حابارلاما حاتىندا (1781 ج., تامىز) بىلاي جازعان: ««…وتەتس موي, ابلاي-حان, پو دوستيجەني ۆ جيزني شەستيدەسياتي دەۆياتي لەت سكونچالسيا». ەگەر ابىلاي حاننىڭ 1781 جىلدىڭ باسىندا دۇنيە سالعانىن ەسكەرەتىن بولساق جانە ول 69 جاسقا كەلگەن بولسا, ونىڭ 1711 جىلى تۋعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, ا.ي. لەۆشين دە ءتۇرلى دەرەكتىك فاكتىلەردى سالىستىرىپ قاراستىرۋ ارقىلى مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: «1781 جىلى ابىلاي ءوز ورداسىنا قايتىپ كەلە جاتىپ, جولدا 70 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, تۇركىستاندا جەرلەندى». ەڭ سوڭىندا, تورتىنشىدەن, اكادەميك ر.ب. سۇلەيمەنوۆ پەن پروفەسسور ۆ.ا. مويسەەۆ جازعانداي, ابىلاي تاشكەنتتە تۋعان (كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ەسەپتەگەندەي, تۇركىستاندا ەمەس), جانە «1725 جىلى تاشكەنتتى ويراتتار باسىپ العاندا, 1711 جىلى تۋعان ءابىلمانسۇر ون ءتورت جاس­تا بولعان».
پىكىرتالاس تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ابىلايدىڭ جەكپە جەكتە جەڭىسكە جەتىپ, اتى شىققان شايقاستىڭ قاشان بولعانى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ابىلايدىڭ جۇلدىزى جانىپ, اسقان ەرلىك كورسەتكەنى قازاق جاساقتارى ءۇشىن جەڭىسپەن اياقتالعان 1730 جىلعى اڭىراقاي شايقاسى دەگەن اتپەن بەلگىلى شايقاستا بولۋى كەرەك. وعان دالەل رەتىندە بۇقار جىراۋدىڭ «اي, ابىلاي, ابىلاي» دەپ باستالاتىن ولەڭىنەن ءبىر شۋماق كەلتىرە كەتەيىك :
اي, ابىلاي , ابىلاي…
سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ,
التىن تۇعىر ۇستىندە
اقسۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ.
داۋلەت قۇسى قوندى باسىڭا,
قىدىر كەلدى قاسىڭا.
ابىلايدىڭ اتى جيىرما جاسقا كەلگەندە شىققانىن ۇمبەتەي جىراۋ دا راستايدى:
ەي, ابىلاي, ابىلاي,
جيىرما جاسقا تولعاندا,
قالماقپەن سوعىس بولعاندا
العاشقى باقتى تاپقاندا,
شارىشتىڭ باسىن قاققاندا ,
قانجىعاڭا باس بايلاپ,
جاۋ قاشتى دەپ ايقايلاپ,
ابىلايلاپ شاپقاندا…
تالاي شايقاسقا قاتىسقان شارىشتاي ءداۋ-پەرىنىڭ باسىن وتكىر سەمسەرمەن دومالاتىپ تۇسىرگەن جانە سونان كەيىن مايداندا كورسەتكەن جويقىن ەرلىگى تاعى باسقا ەپوس­تاردا سۋرەتتەلگەن. سونىڭ ءبىرى – «ابىلاي حان» اتتى ەسەنباي اقىننىڭ قيسسا-داستانى.
ابىلاي تاقىرىبىنا ارنالعان تۋىندىلاردا پىكىرتالاستىق تۋىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ونىڭ 1741 جىلى قالماق تۇتقىنىنا قالاي تۇسكەنى جايىندا, كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ قاپىلىستا قولعا تۇسەدى. ەندى بىرەۋ ابىلاي ەكى ءجۇز اسكەردەن تۇراتىن شولعىنشى جاساقتى باسقارىپ كەلە جاتىپ, جاۋدىڭ نەگىزگى اسكەرلەرى تۇرعان جەرىنە تاپ بولادى. ازعانا قازاق توبىن مىڭداعان ويرات اسكەرى قورشاپ الىپ تالقاندايدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا وسى ەكى پىكىردىڭ سوڭعىسى شىندىققا جاناسادى. ويتكەنى, وتىز مىڭنان اسىپ تۇسەتىن جوڭعار اسكەرى گالدان-تسەرەننىڭ ەڭ ءبىر قاھارىنان قان تامعان جويقىن نويانى سىپتاننىڭ باستاۋىمەن قازاق جەرىنە شابۋىلى تاعى دا تۇتقيىلدان كۇتپەگەن مەزگىلدە اقپاننىڭ اياعىندا باستالدى. قازاق جەرىندە ايتارلىقتاي قارسىلىق كەزدەستىرمەگەن قالماق اسكەرى از ۋاقىتتا شىدەرتى وزەنىنىڭ جاعاسىنا كەلىپ جەتەدى. ءدال وسى ساتتە ابىلاي اسقان ەرلىك كورسەتىپ, قالماقتارعا قارسى «ەكى ءجۇز ادامنان تۇراتىن شاعىن قولمەن شابۋىل جاسادى». بۇل جونىندە يامىشەۆ بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى ءسىبىر گۋبەرنياسىنىڭ كەڭەسىنە 1741 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا جىبەرگەن مالىمدەمەسىندە جازىلعان. ءارى قاراي سول قۇجاتتا: «قالماقتار ولاردى (قازاق اسكەرىن – اۆت.) تالقانداپ, سۇلتان ابىلايدىڭ ءوزىن قولعا ءتۇسىردى», دەلىنگەن.
ال ەندى ابىلايدىڭ قالماق تۇتقىنىنان 1743 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قۇتقارىلۋى سەبەبىنە كەلسەك, تاريحي باسىلىمداردا ونى ءبىراۋىزدان رەسەي وكىمەتىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن بايلانىستىرادى. وعان تىلگە تيەك ەتىپ جۇرگەن قۇجات جوڭعار حاندىعىنا ورىنبوردان جىبەرىلگەن مايور ميللەر باسقارعان ەلشىلىك. ماسەلەن, قازاق سسر تاريحىندا: «سۇلتان ابىلاي جوڭعار تۇتقىنىنان رەسەي ەلشىسى ميللەردىڭ بەلسەندىلىك قيمىلىنىڭ ناتيجەسىندە بوساتىلدى», دەلىنگەن. بۇل تۇجىرىمدى ت. ج. شويىنباەۆ تا, تاعى باسقا زەرتتەۋشىلەر دە قولدايدى. ميللەرگە بەرىلگەن سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنىڭ نۇسقاۋىندا باسقا دا ماسەلەلەرمەن قاتار ابىلايدىڭ تۇتقىننان بوساتىلۋى جونىندە ايتىلعانى شىندىق ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتار بار. الايدا ميللەر ەلشىلىگىنەن ەش ناتيجە شىقپاعانى دا تاريحقا بەلگىلى ءجايت. ەلشىلىكتى قالماقتار بىرنەشە اي ۇستاپ, شىن مانىندە تۇتقىنداپ, گالدان-تسەرەن قابىلداماي, كەيىن قايتارىپ جىبەرگەن.

وسى ورايدا ءبىزدىڭ ايتارىمىز ابىلايدى گالداننىڭ امان قالدىرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى, جوڭعار حاندىعىنىڭ 1740 جىلدارداعى سىرتقى جانە ىشكى جاعدايىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. گالدان-تسەرەن ابىلايدىڭ كەمەڭگەرلىك قاسيەتىن ءتۇسىنىپ, ءوز ساياساتىنىڭ مۇددەسىنە پايدالانباقشى بولعان. ول قازاق ەلىنە تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعاندىعىنىڭ قاتە ەكەندىگىن سول كەزدە عانا تۇسىنگەن ءتارىزدى. بۇعان سەبەپ بولعان سول تۇستاعى جوڭعار حاندىعىنىڭ رەسەي, قىتاي يمپەرياسىمەن قاتىناستاعى قاراما-قايشىلىقتىڭ ۇلعايىپ, شيەلەنىسۋىنە جانە ءوز حاندىعىنداعى الاۋىزدىقتىڭ بايقالۋىنا بايلانىستى ەدى. ەكىنشىدەن, ەلىنە بەدەلدى ابىلاي حان قازاق حاندىعىمەن كەلىسوز جۇرگىزىلگەندە ونىڭ بارىسىنا اسەر ەتە الاتىن كۇش دەپ ەسەپتەلىنگەنى ءسوزسىز.
ابىلاي حاننىڭ ومىرىندەگى وسى ءبىر درامالىق جاعدايعا بايلانىستى تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت مىناۋ. ول تۇتقىندا ەكى جىلداي ۋاقىت جۇرسە دە ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جوعالتپاي جوعارى ۇستاۋى, ءسوز جۇيەسىندەگى تاپقىرلىعى مەن باتىلدىعى جاۋلارىن دا ءتانتى ەتكەن. ول جونىندە جوڭعار ەلشىلەرى ورسكىدە ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى ي. نەپليۋەۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزگەندە بىلاي دەگەن: «ون (ابلاي) ۋبيل ۋ ناس زناتنوگو ي سۆويستۆەننوگو گالدان-چيرينا ي زا تو-دە ون بولەە ۋدەرجان, ودناكو-دە سو ۆسياكۋيۋ چەستيۋ سودەرجيتسيا». گالدان-تسەرەننىڭ قازاق سۇلتانىن سونداي جوعارى باعالاعانىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى ول قازاق ەلىمەن 1743 جىلى بەيبىت كەلىسىم جونىندە ءوز تۇتقىنى ابىلايمەن شارت جاساعانى. وعان قوسا قالماق حانى ابىلايدى تۇتقىننان بوساتا وتىرىپ, وعان جوعارى مارتەبەلى سىي-سىياپات كورسەتەدى.
1743 جىلدىڭ كۇزىندە ابىلمامبەت حاننىڭ ورداسىنا بارىپ قايتقان ورىنبور كوميسسياسىنىڭ وكىلدەرى يۆان لاپين مەن مانسۇر اسانوۆ وسى ساپار جونىندەگى مالىمدەمەسىندە بىلاي دەگەن: «ون, ابلاي, وت زيۋنگارتسەۆ س ۆەليكيم ناگراجدەنيەم وتپۋششەن, ا يمياننو: دانا ەمۋ پالاتكا, شيتايا زولوتوم شۋبا, كرىتايا پارچويۋ زولوتويۋ, پالاتكا جەلەزنايا سكلادنايا, پانتسىر ي پروتچەە». وعان قوسا گالدان ابىلايعا قالماقتىڭ ءبىر سۇلۋ قىزىن قوسىپتى. كەنەسارىنىڭ اكەسى قاسىم سۇلتان سول ايەلىنەن تۋعان دەسەدى. ابىلايمەن ونىڭ تۇتقىندا بىرگە بولعان سەرىكتەرى, بارلىعى وتىز بەس ادام, ونىڭ ىشىندە جولبارىس سۇلتان دا بار, بوساتىلىپ, قىركۇيەكتىڭ 5-ىندە ەلگە قايتىپ ورالادى.
ابىلاي ءۇشىن جوڭعار تۇتقىنىندا بولعان جىلدار ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن جوق. ول ويرات ءتىلىن, جازباسىن ۇيرەنۋمەن قاتار ول ەلدىڭ ىشكى جاعدايىمەن مۇقيات تانىستى. ابىلاي سوندا ءجۇرىپ جوڭعار حانزادالارىمەن كەزدەسىپ, پىكىر الىستى, ءمان-جاعدايلارىن ءتۇسىنىپ ءبىلدى. مۇنداعى حاندىقتىڭ مىقتى جانە وسال جاقتارىن كوردى. بەلگى بەرە باستاعان جارىقشاقتاردى اڭعاردى, وزىمەن پىكىرلەس ادامدار تاپتى. اسىرەسە, داۋاتسي, ءامىرسانا دەگەن نوياندارمەن جاقىنداستى. مۇنىڭ ءبارىن كەيىن ءوز ساياساتىندا مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى.
1745 جىلى گالدان-تسەرەن قايتىس بولعاننان كەيىن نوياندار اراسىندا تاققا تالاس ورىستەدى. جوڭعار حاندىعىنا يە بولعان لاما دورجي قازاق ەلىنە شاپقىنشىلىقتى قايتا ءوربىتتى. بىراق ونىڭ قازاق ەلىن شاۋىپ ءوز بيلىگىن نىعايتىپ, بەدەلىن ارتتىرۋ مۇددەسى ىسكە اسپادى. قابانباي مەن بوگەنباي باستاعان ابىلاي اسكەرى بىرنەشە شايقاستاردا ويرات باسقىنشىلارىنا قاتتى سوققى بەرىپ جەڭىسكە جەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەزىندە كالماقتار قول استىنا ءوتىپ كەتكەن جەتىسۋ مەن تارباعاتايداعى قازاق قونىستارىن قايتارىپ الۋعا قول جەتتى.
كەلەسى پىكىرتالاس تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلە – ابىلاي حان ءبىر مەزگىلدە رەسەي مەملەكەتىنە جانە قىتاي يمپەرياسىنا بوداندا بولدى دەگەن دالەلسىز پىكىر. جوڭعار حاندىعىنىڭ دەربەستىگى جويىلعاننان كەيىن قىتاي يمپەراتورى تسيان-لۋننىڭ اسكەرى شىعىس تۇركىستاندى باسىپ الىپ, وزىنە قاراتتى. وسى تۇس ابىلايدىڭ مەملەكەت قايراتكەرى بيىگىنە كوتەرىلگەن ومىرىندەگى ەڭ جاۋاپتى كەزەڭ ەدى. تسين يمپەرياسى جوڭعار جەرىن, شىعىس تۇركىستاندى باسىپ العاننان سوڭ قازاق جەرىن دە سولاي جاۋلاپ الماقشى بولىپ, تالاي شاپقىنشىلىق جاساعان-دى. بۇل ورايدا ولاردىڭ جەڭىسكە جەتكەنى دە, قاتتى تاياق جەگەنى دە اقيقات. اسىرەسە, جوڭعار قاقپاسىندا, تالقى وڭىرىندە بولعان قاندى شايقاستا ابىلاي تىكەلەي قولباسشىلىق ەتكەن قازاق اسكەرى شۇرشىتتەردى ويسىراتا جەڭگەن. وسىنداي «ساباقتاردان», كەيىن بوعدىحاننىڭ دا ابىلايدى وڭايلىقپەن جەڭە المايتىندىعىنا كوزى جەتكەن ءتارىزدى. ەندى ول باسقا ساياساتقا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ابىلايدى الداپ-سۋلاپ ءوز ىقپالىنا كوندىرۋگە تىرىستى, وعان سىي-سياپاتتار جاسادى, ونىڭ بودان بولۋىن تالاپ ەتتى. ورىنبوردىڭ گۋبەرناتورى سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا 1758 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا جازعان مالىمدەمەسىندە: «بوگدىحان ابىلاي سولتانا سىنوم نازىۆاەت ي پروتچيا لەستي ۋپوترەبلياەت», دەپ ءوزىنىڭ ابىرجيتىنىن بىلدىرگەن.
تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قۋاتىن ساقتاۋ مۇراتىن كوزدەگەن ابىلايدىڭ سان الۋان قىزمەتىندە حالىقارالىق قاتىناستار جانە سىرتقى ساياسات ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە بولعانىن ايتۋىمىز قاجەت.
قىتايمەن ساۋدا-ساتتىقتى نىعايتۋ, رەسەيدەن ءوندىرىس قۇرال-جابدىقتارىن الۋدى جولعا قويۋ, ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن تاۋار اينالىمىن تۇراقتاندىرۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەر ءتۇرلى كاسىپ يەلەرىمەن جانە الەۋمەتتىك قاۋىممەن – ديپلوماتتارمەن, ساۋداگەرلەرمەن, ماماندارمەن كەزدەسۋلەر, كەلىسسوزدەر بارىسىندا, حات الماسۋ, ارنايى ەلشىلىك ارقىلى ءاردايىم تالقىلانىپ جاتاتىن. ابىلايدىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قۇرىلعان دەلەگاتسيالار پەكينگە, پەتەربۋرگكە, باسقا دا ءىرى قالالارعا بارىپ, قازاق ەلىنىڭ سىرتقى بايلانىستارىن بايىتا الدى.
ماسەلەن, 1758 جىلدان قازاق-قىتاي ايىر­باس ساۋداسى قىزا تۇسكەنىن عالىمدار ب.ەجەنحان, ن.مۇحامەتحان ۇلى, ق.سال­عا­را ۇلى اسپاناستى ەلىنەن تابىلعان مۇرا­عاتتىق دەرەكتەرمەن دايەكتەگەنى بەلگىلى. «قابانباي… 300-دەن اسا جىلقىنى ايداپ اكەلىپ, قىركۇيەكتىڭ 17-ءشى جۇلدىزى كۇنى ۇرىمجىدە ساۋدا جاسادى. ول قايتاردا ابىلاي حاننىڭ باسقا دا ادامدارى كەلىپ ساۋدا جاسايتىنىن ايتتى», دەلىنىپتى گاۋزۋڭ پاتشانىڭ وردا ەستەلىكتەرىندە. كەلەر 1759 جىلى جازىلعان قىتاي اكىمىنىڭ مالىمدەمەسىندە ابىلاي جىبەرگەن ادامداردىڭ ۇرىمجىگە ساۋ­دا جاساۋعا كەلگەنى, الداعى كۇندەرى دە ساۋدامەن كەلەتىندەردىڭ بولاتىنى جانە قاپەرگە سالىنۋى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس.
ارادا 10-15 جىلعا جۋىق وتكەن سوڭ دا وسى مازمۇنداس حابارلار ءتۇسىپ جاتتى. «ابىلاي سۇلتان قىتايمەن دە, تاشكەنت جاعىمەن دە تاتۋلاسىپتى. قازاقتار تاشكەنتكە ساۋدا جاساۋعا بارىپ-كەلىپ ءجۇر», «قازاقتارمەن ارادا ساۋدا جاسالعانىنا ءبىرتالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ىلە گەنەرالى شۋ حىدىن مالىمدەمەسىندە: قازاقتار ايىرباس ساۋدا كەزىندە وزدەرىنە كەرەكتى بۇيىمداردى الادى», دەلىنگەن.
سىرتقى ساياساتتىڭ كەز كەلگەن باعىتى مەن سالاسىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن, وتانداستارىنىڭ ەركىندىگىن ساقتاۋدى باستى مۇرات تۇتقان ابىلاي كەرەك كەزىندە كورشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قايشىلىقتى, داۋلى ماسەلەلەردى ءوز پايداسىنا جاراتا دا ءبىلدى. بىردە قارسىلاسىنا قاتال, تىك مىنەز تانىتسا, كەلەسىدە جاۋ جاعىنان دا وداقتاس تاۋىپ, ونى مول سىي-سىياپاتپەن باۋىرىنا تارتا الدى. حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, جوڭعاريانى ايتپاعاندا, قىتايمەن قارۋلى قاقتىعىستارعا, سوعىس ارەكەتتەرىنە دەيىن بارعانى, رەسەيگە دە ايبار كورسەتىپ, شەكاراداعى ورىس اسكەرىن ابىگەرگە تۇسىرگەنى ۇلى تۇلعانىڭ ساياساتتاعى سۇڭعىلالىعىن بىلدىرەدى. ايتپەسە, ابىلاي رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ اسكەري الەۋەتىن, وندىرىستىك-تەحنيكالىق باسىمدىعىن, وت قارۋىمەن جاراقتانعانىن بىلگەن جوق ەمەس, ءبىلدى. 1760-1770 جىلداردا قىرعىز جەرىنە, قوقاندىقتارعا جورىعى, ەدىل قالماقتارىن تالقانداۋى قازاقتىڭ ەتنوستىق اۋماعىن بەكەمدەۋىمەن قاتار ءوز ەلىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى, ورتالىق ازياداعى بەدەلى مەن ەگەمەندىگىن تاماشا ناتيجەلەرمەن كومكەرۋگە قول جەتكىزدى. ابىلاي حاننىڭ بيلىگى شارىقتاۋ شىڭىنا جەتكەن, تاۋەلسىزدىك مۇراتى قازاقتىڭ ساناسى مەن جۇرەگىن بيلەگەن XVIII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اياعىن شوقان ءۋاليحانوۆ بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ابىلايدىڭ ورداداعى بيلىگى مىعىم بولدى جانە ۇلكەن وردا دا ء(بىزدىڭ قاعازىمىزدا ءۇيسىن بولىستىقتارى) ونىڭ بيلىگىن مويىندادى. قىتايلار جوڭعارلاردى قىرعىنعا ۇشىراتتى; قىرعىزدار, اسىرەسە, ابىلايدىڭ ءوزى قىرىپ-جويعان تورعاۋىتتار ىلەگە دەيىن ارەڭ جەتىپ, مۇندا قىتاي ساياساتىنىڭ ايلالى تورىنا ءتۇستى. پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنەن السىرەگەن جانە ۇكىمەت قولىنا قاراعان جايىق كازاكتارى ءوز بەتتەرىمەن قازاقتارعا باسىپ كىرە المادى. ءوز بويىن تابيعاتتان تىس عاجايىپ كۇشكە دەگەن سەنىم مەن نانىم بيلەگەن ابىلاي, حالقىنا ءومىرى بولماعان باتىلدىق بەردى»
كوزىنىڭ تىرىسىندە ابىلاي حانمەن يمپەراتورلىق قىتاي دا, پاتشالىق رەسەي دە ەسەپتەستى. ول بيلەگەن اۋماقتا بۇلار مەملەكەت ىسىنە وكتەمدىگىن جۇرگىزە المادى, قازاق حاندىعىن ساقتاۋدى بارىنەن جوعارى قويعان ۇلتتىق مۇراتتى سىندىرۋعا مۇرشاسى جەتپەدى. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حاندىق قۇرعان سوڭعى جىلداردى:
قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان, حانىم-اي,
قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان, حانىم-اي,
قالىڭسىز قاتىن قۇشتىرعان, حانىم-اي
ءۇش جۇزدەن ءۇش كىسى قۇربان قىلسام
سوندا قالار ما ەكەن قايران جانىڭ-اي, –
دەپ سيپاتتاۋىندا, ال اكادەميك ۆ.ۆ.بار­تولد­تىڭ: «سامىم موگۋششەستۆەننىم يز حا­نوۆ XVIII ۆ. بىل حان سرەدنەي وردى ابى­لاي», دەگەن جولدارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر.
قالاي دەگەنمەن, جانتۇرشىگەرلىك ءارى قانكەشۋ XVIII عاسىرداعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەڭ وسال جەرى حاندىق ورتالىق بيلىك پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءھام باعىنىشتىلىقتىڭ بۇزىلعانىندا جاتىر. ءبىر ورتالىققا باعىنعان ۇلتتىق مەملەكەتكە ءتان سوڭعى ءىس-شارالار 1726 جىلى ورداباسىندا, 1730 جىلى اڭىراقاي شايقاسىنىڭ الدىندا ءۇش ءجۇز بيلەۋشىلەرىنىڭ باس قوسۋىمەن, جوڭعارلارعا بىرلەسە تويتارىس بەرۋ ستراتەگياسىن انىقتاۋىمەن اياقتالدى. بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا بارشاعا مىندەتتى, «جەتى جارعىداي» پارمەنى بار مەملەكەتتىك قۇجات تۋىنداعان ەمەس.
قازاقستاندى قول استىنا وتكىزۋدى كوكسەگەن قىتاي دا, رەسەي دە بيلىك پەن بيلەۋشىلەردى ءوز ىرقىنا كوندىرۋگە بارىن سالدى. حان مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلارعا سۇلتانداردى, بي-باتىرلاردى, رۋباسىلاردى قارسى قويۋدا رەسەي بيلەۋشىلەرى ابجىلدىك تانىتتى. ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلمامبەتتى كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىرمەن ءدۇرداراز قىلۋعا, قۇلسارى مەن قۇلەكە باتىرلار ارقىلى بۇكىل اتىعاي بالاسىن ابىلايدان الىستاتۋعا, باراق سۇلتاندى يمپەريا مۇددەسىنە پايدالانۋعا مامانداردى جەكتى, قاراجاتتى اياماي توكتى, ناتيجەسىز دە قالعان جوق. بۇل ساياسات ۇزىلمەي جالعاسا بەردى. ماسەلەن, 1742 جىلى ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى ي.نەپليۋەۆ رەسەي سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا جولداعان ءمالىمحاتىندا ورتا جانە كىشى ءجۇز بيلەۋشىلەرىن قالاي, كىممەن الماستىرۋ جوسپارىن دايەكتەپتى. «ابىلمامبەت حان جوعارىداعى سەبەپتەرمەن ءبىزدىڭ قاراۋىمىزدان اشىقتان-اشىق مۇلدە شىعىپ كەتەتىن بولسا, حاندى جانە ونى ەكى جۇزدە دە قولداۋشىلاردى ساتقىن دەپ ايگىلەۋ كەرەك; ونى حاندىقتان تايدىرىپ, لاۋازىمىنان ايىرۋ قاجەت… ابىلمامبەتتىڭ ورنىنا ورتا ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ, رەسەيگە كەيىندە انت بەرگەن باراق سۇلتاندى جاريالاپ جىبەرۋگە بولادى… ال, باراق سۇلتان دا ابىلمامبەتتى قولداپ, رەسەي بوداندىعىنان باس تارتاتىن بولسا, باتىر سۇلتاندى حان جاساۋعا بولادى… ءتىپتى, باتىر سۇلتان دا ابىلمامبەتكە ەرىپ رەسەيگە قىرىن قارايتىن بولسا, وندا ابىلقايىردىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرىن ورتا جۇزگە حاندىققا قويۋعا بولادى. ورتا جۇزدە دە ابىلقايىر حاندى جانە جانىبەك تارحاندى قولدايتىن, كوپكە بەلگىلى, ىقپالدى ادامدار از ەمەس… سونداي-اق, ءبارىنىڭ اراسىن تىنىشتاندىرىپ, ەكى جاقتى تەڭ ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن جانىبەك تارحاننىڭ بەدەلىن پايدالانىپ وتىرعان ءجون», دەلىنەدى قۇجاتتا.
ارادا 37 جىل وتكەندە رەسەي پاتشاسىنىڭ ورىنبور گۋبەرناتورىنا جىبەرگەن جارلىعىنان جىمىسقى ساياساتتىڭ جالعاسا بەرگەنىن, باستى نىساناسى ابىلاي ەكەنىن كورەمىز: «ورتا ءجۇز ىشىندە ابىلايدىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن, وعان «باقتالاس» بىرەۋ ىزدەپ تاۋىپ, ونداي ادامدى ۇكىمەت تاراپىنان قولپاشتاپ وتىرعان ءجون… ويتكەنى, بۇل «جىرتقىشتان» قاۋىپ كۇشتى», دەلىنگەن جوعارىداعى قۇجاتتىڭ سوڭىندا.
1771 جىلى ابىلمامبەت حان دۇنيە سالۋىنا بايلانىستى ءداستۇر بويىنشا ونىڭ بالالارىنىڭ ءبىرى حان سايلانۋى ءتيىستى ەدى. الايدا ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى جينالىپ, بۇكىل قازاقتىڭ حانى ەتىپ ابىلايدى سايلادى.
ال پاتشا ۇكىمەتى بولسا ونىمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىردى. ويتكەنى, قازاقتى جاۋلاپ الۋدىڭ وتارلىق ساياساتىن عانا كوزدەگەن ول حاندىق بيلىگىنىڭ نىعايۋىنا, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىنىڭ بىرىگۋىنە قايتكەندە جول بەرمەۋگە كۇش سالعان-دى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كوزدەگەنى – قازاق ەلىن بىرىمەن-ءبىرى باقاس بىرنەشە حاندىققا ءبولۋ جانە كەلەشەكتە حاندىقتى, ياعني تاۋەلسىزدىكتى مۇلدەم جويۋ ەدى. سوندىقتان بولار, رەسەي پاتشايىمى II ەكاتەرينا ابىلايدىڭ وعان ارنايى جازعان حاتىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قۇلاق اسپادى. وندا ابىلاي ءوزىنىڭ ابىلقايىر مەن ابىلمامبەت حانداردىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەنىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەگەن: «1771 جىلى تۇركىستان قالاسىنداعى مۇسىلماندار اۋليە تۇتاتىن قوجا احمەت مازارىنىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ءداستۇر بويىنشا ناماز وقىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى جانە تاشكەنت پەن تۇركىستان پروۆينتسياسىنىڭ باسقا دا قالالارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مەنى بۇكىل ءۇش ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ سايلادى». وسىعان قاراماستان II ەكاتەرينا قول قويعان گراموتادا ابىلايدى تەك ورتا ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ تاعايىنداعانى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, پاتشا وكىلدەرى ابىلايدىڭ ءسوز ەتىلگەن گراموتانى الۋعا جانە ءوزىنىڭ بوداندىعىن قايتا مويىنداۋ شارتىنا قولىن قويۋعا پەتەربۋرگكە نەمەسە ورىنبورعا كەلۋىن تالاپ ەتكەن. ابىلاي بولسا, كونبەدى. «مەنى ءۇش ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ حالقىم سايلادى, ەندەشە بۇعان قوسا ايرىقشا ءبىر كۋالىك الۋدىڭ قاجەتى جوق», دەپ جاۋاپ قايىرعان.
ابىلايدىڭ ءوز ەركىمەن ەلىنىڭ بىرلىگىن, دەربەستىگىن ساقتاۋدان تايىنبايتىنىنا كوزى جەتكەن رەسەي ونى قايتسە دە ءوز ىقپالىنا كوندىرۋ شارالارىن قاراستىردى. «ابىلايدىڭ بۇل قىلىعىنا, – دەپ جازادى, – ا. لەۆشين, – ىزا بولعان رەسەي ۇكىمەتى وعان اقى تولەۋدى توقتاتىپ, ونى كەمسىتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ءبىر سۇلتاندى كوتەرمەلەپ, وعان قارسى قويۋدى ۇيعارعان. ونىمەن قويماي, ابىلايدى تۇتقىنداپ, ىشكى ءبىر گۋبەرنياسىنا جەر اۋدارۋدى دا ويلاستىرعان. بىراق ءدال وسى ساتتە ول اسكەرىن جيىپ, بۋرۋتتارمەن سوعىسىپ, ولاردى جەڭىپ, ءبىتىم جاسادى. وسىدان سوڭ, تۇركىستان ماڭىندا قالىپ, بالاسى عاديلدىڭ ء(ادىلدىڭ – اۆت.) سۇراۋىمەن تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىنا قالا سالعىزدى».

ابدەن امالى تاۋسىلعان سوڭ پاتشا ۇكىمەتى ابىلايدىڭ حان ورداسىنا ادەيىلەپ ەلشى جىبەرىپ, ءسوز ەتىلگەن گراموتانى جانە كوپتەگەن سىيلىقتار تاپسىردى. حان ورداسىندا بولىپ قايتقان كاپيتان گ.لينگرەين ءوزىنىڭ ساپارى جونىندە ەسەپ بەرگەندە ابىلايدىڭ تۇركىستاندا تۇراتىنىن ايتا كەلىپ, ەندى ول رەسەي شەكاراسىنا جاقىنداپ كوشىپ كەلمەيتىنىن جازادى. رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىندا ابىلاي بەيبىت, تاتۋ كورشىلەستىك جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋ قاجەتتىگىن ەسكە الا وتىرىپ, تاعى دا رەسمي تۇردە ءوزىن ونىڭ بودانى ەكەنىن مويىنداپ, پاتشانىڭ گراموتاسىن العان-دى. بىراق ءىس جۇزىندە ءوز ەلىنىڭ دەربەستىگىنە داق سالعان جوق, بەدەلىن تۇسىرمەدى. ابىلايدى ءوز ىقپالىنا كوندىرە الماعان پاتشا ۇكىمەتى ەندى قازاقستاندى وتارلاۋدىڭ باسقا جولدارىن قاراستىردى. ونىڭ ءبىرى – قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىنا قالاشىقتار, بەكىنىستەر سالۋ, ولاردى كەلىمسەكتەرمەن, اسىرەسە, كازاكتارمەن تولتىرىپ جايعاستىرۋ ەدى. مۇنداعى حالىق ءۇشىن قيىن جاعداي تۋعىزعان ماسەلە – جايىقتىڭ, ەرتىستىڭ, تاعى باسقا وزەندەردىڭ جاعاسىنا قازاقتار مالىن جايۋىنا تىيىم سالۋ جونىندەگى پاتشا وكىمەتىنىڭ جارلىقتارى. پاتشالىقتىڭ بۇل ارەكەتتەرى, ارينە, ابىلايدىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى, بىراق ول رەسەيمەن ءۇزىلدى-كەسىلدى قاتىناستى توقاتۋعا, جاعدايدى شيەلەنىستىرۋگە بارمادى, ماسەلەنى ديپلوماتيا تۇرعىسىنان شەشۋدى ويلاستىردى.
ابىلايدىڭ مايداندا قول جەتكىزگەن ەرلىكتەرى, ونىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋعا كۇش سالۋى, رەسەيمەن, قىتايمەن جانە باسقا دا كورشى ەلدەرمەن جۇرگىزگەن بەلسەندى ديپلوماتيالىق جانە ساۋدا بايلانىستارى قازاق حاندىعىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن جانە ءوزىنىڭ ءرولىن كوتەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ابىلاي حاننىڭ قازاقتىڭ باسىن قۇراپ, تاۋەلسىز مەملەكەت جاساۋ ارمانىن ىسكە اسىرۋ ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. زامانداستارى ونىڭ قايراتكەرلىگىن جوعارى باعالاپ حان كوتەردى, ۇرپاقتارى بولسا ونى ۇلى حان رەتىندە تانىدى. ابىلاي بابا وعان ابدەن لايىقتى.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى  تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  پروفەسسور. 
قادىرجان ابۋەۆ, 
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
سۋرەتتى سالعان ا.دۇزەلحانوۆ.