رۋحانيات • 16 مامىر، 2019

قازىرگى ادەبيەتتى قالاي زەرتتەمەك كەرەك؟

774 رەت كورسەتىلدى

ادەبيەت تەورياسىندا تا­لاس­تى-تارتىستى پىكىرلەر مەن قاي­شىلىقتى كوزقاراستار بولۋى زاڭدى. تەوريالىق وي-پىكىرلەردەگى تالاستار ءار كەزەڭ­نىڭ تاريحي-مادە­ني جاعدايلارى مەن ادەبيەت­تانۋشىلاردىڭ دۇنيە­تا­نىم­دىق قىرلارىنا باي­لانىستى. بۇل نەنى كورسە­تە­دى؟ بۇل ادەبيەتتىڭ بارلىق داۋىرىنە جاراي بەرەتىن قاتىپ قالعان تەوريانىڭ بولمايتىنىن كورسەتەدى. ادەبيەت تەورياسى جاڭا كەزەڭ باستامالارىنا سايكەس وزىنە دەيىنگى تەوريالىق قاعيدالاردى مانسۇقتاپ تا وتىرادى.

ادەبيەت تەورياسىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي باعام­داپ، تىڭ تەرمين­­دەرمەن پايىمداۋ ا.بايتۇرسىن ۇلىنان كەيىن تاريحي-ساياسي احۋالعا سايكەس تىيىلىپ قالعانى بەلگىلى. كەزىندە اكادەميك ز.قابدولوۆ «احاڭ جوقتا بىزدەگى ادەبيەت تەوريا­سى باسى جوق كەۋدە سە­كىل­­دى ەدى. ال باسى جوق دەنە بولا ما؟ قايتەيىك، بولادى دەپ كەلدىك...» دەپ قامىعىپ ەدى. ول اقاڭنىڭ ارناۋ ولەڭدەر تۋرا­لى قيسىندارىن سارالاي كەلىپ «ادەتتەگى ءداستۇر جال­عاس­تىعىنىڭ زاڭىنا وراي وسى ءۇش ءتۇرلى ارناۋدى ارقاي­سى­مىز وزىمىزشە پايىمداپ، قيسىنداپ، كەيدە ءتىپتى قيىننان قيىستىرىپ، ءبىز دە (جۇماليەۆ تە، ىسمايىلوۆ تا، قابدولوۆ تا) كىتاپتارىمىزعا كىرگىزدىك. بىراق امال نە، بۇل جاڭالىقتى تاپقان احاڭ ەكەنىن كەزىندە اشىپ ايتا الماي، قاجەكەڭە ءسىل­تەمە جاساۋعا ءماجبۇر بول­دىق»، دەپ تە جازعانى بار-دى. بۇلاي مويىنداۋ ناعىز عۇلاماعا ءتان ازاماتتىق، كەرەك دەسەڭىز، احاڭ الدىنداعى ارىلۋ سىندى. 

كەڭەستىڭ قاساڭ ءادىسناماسى ادەبيەت تۋراسىنداعى تىڭ پايىم­داۋلارعا نەگىزدەلگەن الەم­دىك تەوريالىق ەڭبەك­تەر­مەن تانىسۋعا تولىق ءمۇم­كىن­دىك بەرمەدى. ال سول كەزدە الەم گەرمەنەۆتيكالىق، سەميو­تي­كا­لىق، فرەيديستىك، پسيحو-اناليتيكالىق، ينتۋيتيۆيستىك، سترۋكتۋراليستىك مەكتەپتەردىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان ەدى. قايتا «جىلىمىق» كەزەڭدەگى سالىستىرمالى تۇرعىداعى ەركىندىك بىزگە ميفولوگيالىق، ادەبي-تاريحي، بيوگرافيالىق، كومپاراتيۆيستىك مەكتەپتەردىڭ ورىستەۋىنە جول سالدى. 

اقىرى ماركستىك-لەنيندىك ءادىس­نامانى ايتقان سوڭ مىنا جايتقا دا توقتالا كەتۋ كەرەك. قا­زىرگى تاڭدا الاش قاي­رات­كەر­لەرىنىڭ شىعار­ما­شى­لى­عى اسا ىج­داھاتپەن زەرتتەلەۋدە. ال وسى تەندەنتسيا سوتس­رەاليزمدى ۇستانعان شىعار­ماشىل تۇلعالاردى ەكىن­شى كەزەككە ىعىسىرۋدا. ال وسى ەكى باعىتتى ۇستانعان قالام­گەر­لەردى ديحوتوميالىق تۇر­عىدان، ياعني قوس جارىپ ءبىر-بىرىنە قارسىلىقتا قاراس­تىرۋ ادەبي ۇدەرىس زاڭدى­لىق­تارىنا تۇتاستاي باعا بەرۋگە كەدەرگى­لە­رىن تيگىزبەي قويماي­دى. سوندىقتان دا توتاليتارلىق جۇيە ەستەتي­كا­سىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى تۋراسىندا ناقتى تۇجىرىمدار قاجەت.

قازىر سوتسياليستىك رەاليزم­دى مانسۇقتاۋ وڭاي. الايدا بىرجاقتى ايىپتاي بەرۋدەن گورى (ارينە ونىڭ دوگمالىق پوستۋلاتتارىن ۇمىتپايمىز) ونىڭ رەاليزم تەو­ريا­سىنان قانشالىقتى جىراق كەتكەنىن نەمەسە كلاسسيكالىق رەا­لي­زم تالاپتارىمەن قانشالىقتى جاناسا العان تۇستارىن ساراپتاپ كورۋىمىز كەرەك. ناعىز سوتسرەاليستەر كىمدەر ەدى؟ سوتسياليستىك رەاليزم كوكەيكەستىلىگىنەن مۇلدە ايرىلعان، ەندى ءبىرجولا تاريح قويناۋىنا كەتكەن، قاي­تىپ ورال­مايتىن قۇبىلىس پا؟ الدە كلاسسيتسيستىك يدەال­دارعا نە­گىزدەلگەن ساياسي گەنە­زيستەگى ەكلەك­تي­كالىق كەزدەي­سوق دۇنيە مە؟

ءتىپتى «سوتسياليستىك رەاليزم – نەوكلاس­سيتسيزم» دەيتىن­دەر­دىڭ دە تۇ­جىرىمدارى تىم نە­گىز­سىز 

ەمەس-اۋ. وكىنىشكە قا­راي، ءبىزدىڭ بۇل ورايداعى تەو­ريا­لىق زەرتتەۋلەرىمىز ۇلت­تىق ادەبيەتتى ناقتى تاريحي تۇرعىدان الىپ زەرتتەۋدەن كوپ كەشەۋىلدەپ قالدى. 

كەيىنگى جىلدارداعى كوپ وزگە­رىس­تەر ادەبيەتكە مودەر­نيس­تىك ەستەتيكانىڭ كەلۋىمەن باي­لا­نىس­تى. مودەرنيزم قا­لىپ­تى وبرازدى بۇزىپ ءتىپتى ابستراكتسياعا اينالدىردى، ديس­كۋرستى بۇزدى، سيۋجەتتى تۇ­تاس­تىعىنان ايىردى، بەينەلەۋ تىلىنە باتىل ەكسپەري­مەنت­تەر جاسادى. كوركەم شىعار­مانى ادەبي-تەوريالىق تالداۋدا وسى كۇنگە دەيىن قول­دانىپ كەلە جاتقان سيۋجەت­تىك-كومپوزيتسيالىق تالداۋ بەرە­رىن بەرىپ بولعانعا ۇقساي­دى. ويتكەنى كەيىنگى بۋىن قالام­گەرلەرىندە كلاس­سي­كالىق، ەپي­­كالىق سيۋجەت ءتۇر­لەرى جوق­تىڭ قاسىنا اينالدى. اۋەلى سالدارى ايتىلىپ، سوسىن سەبەپ­تەرى تەرمەلەنەتىن نەمەسە سالدارى مۇلدە ايتىل­ماي­تىن فراگمەنتارلى سيۋجەت­تى شىعارمالار قاتارى كوبەيۋدە. ءتىپتى لوگيكالىق تۇتاس­تىق­تان مۇلدە ايرىلعان كول­لاج سيپاتىنداعى سيۋجەتتەر كەز­دە­سە­دى. ەڭ باستىسى سيۋجەت جانردى قۇراۋشى نەگىزگى كاتەگوريا ەكەنىنە كۇمان تۋا باستادى.

بۇرىن اۆتور – ءماتىن – وقىرمان تىزبەگى ءبىرتۇتاس قاراس­تىرىلسا، قازىرگى الەمدىك ءادىس­نامادا بۇل ۇعىمدار اۆتو­نوم­دىق ماعىناعا يە بولدى. كوركەم شىعارما ءماتىنىنىڭ اۆ­تور­­دان تاۋەلسىزدەنۋى، «اۆتور­دىڭ ءولىمى» سياقتى تۇسىنىك­تەر عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ ۇلگەردى. ياعني الەمدىك تەو­ريا­­لىق ادەبيەتتانۋدا كور­كەم شىعارمانى ءماتىن دەپ قاراس­تى­رۋعا انىق ويىسۋ بايقالادى. كەرەك دەسەڭىز، پوستمودەرنيزم تەو­رياشىلارى قالامگەر مەن وقىر­ماندى ءبىر دەڭگەيدەن قاراس­تىرادى.

قازاق ادەبيەتىندە پوستمودەرنيزم بار ما دەگەن سا­ۋال­عا دا ءارتۇرلى جاۋاپ بە­رى­لىپ ءجۇر. ول پىكىرلەردە ءبىرىز­دى­لىك بايقالمايدى. ونىڭ تەوريالىق اسپەكتىلەرىنە كەلگەندە دە قاراما-قايشىلىقتى كوز­قاراستارعا تاپ بولاسىز.

يتاليالىق فيلوسوف، سەميو­تيك ۋمبەرتو ەكونىڭ (اتاقتى «يميا روزى» رومانىنىڭ اۆتورى) «مەنىڭشە، پوستمودەرنيست» دەگەن تەرميندى بىرەۋدى ماقتا­عان­دا قولداناتىن بولدىق. سونى­مەن قاتار، ونى وتكەن عاسىرلارعا قاراي تارتىپ بارا جاتىرمىز. اۋەلدە بۇل تەرمين سوڭعى جيىرما جىلداعى، كەشە عانا وتكەن عاسىرداعى قالامگەرلەرگە ارنالاتىن، بارا-بارا حح عاسىردىڭ باسىنا اپاردىق، كەلەشەكتە پوستمودەرنيزم كاتەگورياسى گومەردى دە قامتيتىن بولادى»، دەپ جازعانى بار-تىن. 

پوستمودەرنيزمنىڭ تۇجى­رىم­داماسى تولىق اياقتا­لىپ، انىق­تاماسى قالىپتاسىپ ءبىت­كەن دەۋگە نەگىزدەر ءالى جوق. جۋىق ارادا ورتاق ءتۇيىن، كەلىس­كەن تەوريالىق تۇجى­رىم­دار بول­مايتىنداي. جانرلىق شارت­تاردىڭ بۇزىلا باستاۋى دا وسى پوستمودەرنيستەر تۇسىندا. ويتكەنى ولار ءۇشىن قانداي دا ءبىر كانون جازۋشىنى تاۋەلدىلىككە الىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردا ايقىن ءبىر ستيل ۇستانۋ بولا بەرمەيدى. 

الايدا الەمدىك كوركەم وي دامۋى­نىڭ سوڭعى كەزەڭىندە پايدا بولعان مادەني-ەستە­تيكالىق، تانىمدىق قۇبى­لىس­تاردان قازاق ادەبيەتى ءمۇل­دەم سىرت تۇرماۋى سەبەپتى، ۇلكەن ءمان يەلەنە الماسا دا مودەرنيزممەن قاتار پوست­مو­دەرنيستىك قۇبىلىستار دا ۇلت­تىق ادەبيەتىمىزدەن ورىن تەبە باستادى. الەمدىك رۋحاني-مادەني ۇدەرىس قالىپتاستىرعان قۇن­دى­لىقتارعا ورتاقتاسۋ ارقى­لى ۇلتتىق ادەبيەتتەن مو­دەرنيزمدى پوستمودەرنيستىك پوەتي­كامەن ۇشتاستىرا باستاۋ­شى­لىق ۇمتىلىستاردى تانيمىز. ارينە، قازاق ادەبيەتىندە پوست­مودەرنيزم ءداستۇرلى پوەتي­كالىق قۇرىلىمداردى ىعىس­تى­رىپ شىعارعان اسا قۋاتتى اعىمعا اينالىپ ۇلگەرگەن جوق. الايدا ول قۇبىلىستىڭ بار ەكەنىن، رۋحاني ىقپالىن ۇدەتە بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. 

قازىرگى ادەبيەتتى زەرتتەۋدىڭ باستى ادىسنامالىق مۇراتى – شى­عار­ماشىلىق ۇدەرىستىڭ قوس ءمانىن: ادەبيەت دامۋىنداعى جاھاندىق قۇبى­لىستار مەن ۇلتتىق ادەبيەتتەر اراسىنداعى ورتاق تەندەنتسيالاردى قاپەردە ۇستاۋ. 

جانسايا جارىلعاپوۆ،

ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ-دىڭ پروفەسسورى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار