ادەبيەت تەورياسىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي باعامداپ, تىڭ تەرميندەرمەن پايىمداۋ ا.بايتۇرسىن ۇلىنان كەيىن تاريحي-ساياسي احۋالعا سايكەس تىيىلىپ قالعانى بەلگىلى. كەزىندە اكادەميك ز.قابدولوۆ «احاڭ جوقتا بىزدەگى ادەبيەت تەورياسى باسى جوق كەۋدە سەكىلدى ەدى. ال باسى جوق دەنە بولا ما؟ قايتەيىك, بولادى دەپ كەلدىك...» دەپ قامىعىپ ەدى. ول اقاڭنىڭ ارناۋ ولەڭدەر تۋرالى قيسىندارىن سارالاي كەلىپ «ادەتتەگى ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ زاڭىنا وراي وسى ءۇش ءتۇرلى ارناۋدى ارقايسىمىز وزىمىزشە پايىمداپ, قيسىنداپ, كەيدە ءتىپتى قيىننان قيىستىرىپ, ءبىز دە (جۇماليەۆ تە, ىسمايىلوۆ تا, قابدولوۆ تا) كىتاپتارىمىزعا كىرگىزدىك. بىراق امال نە, بۇل جاڭالىقتى تاپقان احاڭ ەكەنىن كەزىندە اشىپ ايتا الماي, قاجەكەڭە ءسىلتەمە جاساۋعا ءماجبۇر بولدىق», دەپ تە جازعانى بار-دى. بۇلاي مويىنداۋ ناعىز عۇلاماعا ءتان ازاماتتىق, كەرەك دەسەڭىز, احاڭ الدىنداعى ارىلۋ سىندى.
كەڭەستىڭ قاساڭ ءادىسناماسى ادەبيەت تۋراسىنداعى تىڭ پايىمداۋلارعا نەگىزدەلگەن الەمدىك تەوريالىق ەڭبەكتەرمەن تانىسۋعا تولىق ءمۇمكىندىك بەرمەدى. ال سول كەزدە الەم گەرمەنەۆتيكالىق, سەميوتيكالىق, فرەيديستىك, پسيحو-اناليتيكالىق, ينتۋيتيۆيستىك, سترۋكتۋراليستىك مەكتەپتەردىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان ەدى. قايتا «جىلىمىق» كەزەڭدەگى سالىستىرمالى تۇرعىداعى ەركىندىك بىزگە ميفولوگيالىق, ادەبي-تاريحي, بيوگرافيالىق, كومپاراتيۆيستىك مەكتەپتەردىڭ ورىستەۋىنە جول سالدى.
قازىر سوتسياليستىك رەاليزمدى مانسۇقتاۋ وڭاي. الايدا بىرجاقتى ايىپتاي بەرۋدەن گورى (ارينە ونىڭ دوگمالىق پوستۋلاتتارىن ۇمىتپايمىز) ونىڭ رەاليزم تەورياسىنان قانشالىقتى جىراق كەتكەنىن نەمەسە كلاسسيكالىق رەاليزم تالاپتارىمەن قانشالىقتى جاناسا العان تۇستارىن ساراپتاپ كورۋىمىز كەرەك. ناعىز سوتسرەاليستەر كىمدەر ەدى؟ سوتسياليستىك رەاليزم كوكەيكەستىلىگىنەن مۇلدە ايرىلعان, ەندى ءبىرجولا تاريح قويناۋىنا كەتكەن, قايتىپ ورالمايتىن قۇبىلىس پا؟ الدە كلاسسيتسيستىك يدەالدارعا نەگىزدەلگەن ساياسي گەنەزيستەگى ەكلەكتيكالىق كەزدەيسوق دۇنيە مە؟
ءتىپتى «سوتسياليستىك رەاليزم – نەوكلاسسيتسيزم» دەيتىندەردىڭ دە تۇجىرىمدارى تىم نەگىزسىز
كەيىنگى جىلدارداعى كوپ وزگەرىستەر ادەبيەتكە مودەرنيستىك ەستەتيكانىڭ كەلۋىمەن بايلانىستى. مودەرنيزم قالىپتى وبرازدى بۇزىپ ءتىپتى ابستراكتسياعا اينالدىردى, ديسكۋرستى بۇزدى, سيۋجەتتى تۇتاستىعىنان ايىردى, بەينەلەۋ تىلىنە باتىل ەكسپەريمەنتتەر جاسادى. كوركەم شىعارمانى ادەبي-تەوريالىق تالداۋدا وسى كۇنگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان سيۋجەتتىك-كومپوزيتسيالىق تالداۋ بەرەرىن بەرىپ بولعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى كەيىنگى بۋىن قالامگەرلەرىندە كلاسسيكالىق, ەپيكالىق سيۋجەت ءتۇرلەرى جوقتىڭ قاسىنا اينالدى. اۋەلى سالدارى ايتىلىپ, سوسىن سەبەپتەرى تەرمەلەنەتىن نەمەسە سالدارى مۇلدە ايتىلمايتىن فراگمەنتارلى سيۋجەتتى شىعارمالار قاتارى كوبەيۋدە. ءتىپتى لوگيكالىق تۇتاستىقتان مۇلدە ايرىلعان كوللاج سيپاتىنداعى سيۋجەتتەر كەزدەسەدى. ەڭ باستىسى سيۋجەت جانردى قۇراۋشى نەگىزگى كاتەگوريا ەكەنىنە كۇمان تۋا باستادى.
بۇرىن اۆتور – ءماتىن – وقىرمان تىزبەگى ءبىرتۇتاس قاراستىرىلسا, قازىرگى الەمدىك ءادىسنامادا بۇل ۇعىمدار اۆتونومدىق ماعىناعا يە بولدى. كوركەم شىعارما ءماتىنىنىڭ اۆتوردان تاۋەلسىزدەنۋى, «اۆتوردىڭ ءولىمى» سياقتى تۇسىنىكتەر عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ ۇلگەردى. ياعني الەمدىك تەوريالىق ادەبيەتتانۋدا كوركەم شىعارمانى ءماتىن دەپ قاراستىرۋعا انىق ويىسۋ بايقالادى. كەرەك دەسەڭىز, پوستمودەرنيزم تەورياشىلارى قالامگەر مەن وقىرماندى ءبىر دەڭگەيدەن قاراستىرادى.
قازاق ادەبيەتىندە پوستمودەرنيزم بار ما دەگەن ساۋالعا دا ءارتۇرلى جاۋاپ بەرىلىپ ءجۇر. ول پىكىرلەردە ءبىرىزدىلىك بايقالمايدى. ونىڭ تەوريالىق اسپەكتىلەرىنە كەلگەندە دە قاراما-قايشىلىقتى كوزقاراستارعا تاپ بولاسىز.
يتاليالىق فيلوسوف, سەميوتيك ۋمبەرتو ەكونىڭ (اتاقتى «يميا روزى» رومانىنىڭ اۆتورى) «مەنىڭشە, پوستمودەرنيست» دەگەن تەرميندى بىرەۋدى ماقتاعاندا قولداناتىن بولدىق. سونىمەن قاتار, ونى وتكەن عاسىرلارعا قاراي تارتىپ بارا جاتىرمىز. اۋەلدە بۇل تەرمين سوڭعى جيىرما جىلداعى, كەشە عانا وتكەن عاسىرداعى قالامگەرلەرگە ارنالاتىن, بارا-بارا حح عاسىردىڭ باسىنا اپاردىق, كەلەشەكتە پوستمودەرنيزم كاتەگورياسى گومەردى دە قامتيتىن بولادى», دەپ جازعانى بار-تىن.
پوستمودەرنيزمنىڭ تۇجىرىمداماسى تولىق اياقتالىپ, انىقتاماسى قالىپتاسىپ ءبىتكەن دەۋگە نەگىزدەر ءالى جوق. جۋىق ارادا ورتاق ءتۇيىن, كەلىسكەن تەوريالىق تۇجىرىمدار بولمايتىنداي. جانرلىق شارتتاردىڭ بۇزىلا باستاۋى دا وسى پوستمودەرنيستەر تۇسىندا. ويتكەنى ولار ءۇشىن قانداي دا ءبىر كانون جازۋشىنى تاۋەلدىلىككە الىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردا ايقىن ءبىر ستيل ۇستانۋ بولا بەرمەيدى.
الايدا الەمدىك كوركەم وي دامۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە پايدا بولعان مادەني-ەستەتيكالىق, تانىمدىق قۇبىلىستاردان قازاق ادەبيەتى ءمۇلدەم سىرت تۇرماۋى سەبەپتى, ۇلكەن ءمان يەلەنە الماسا دا مودەرنيزممەن قاتار پوستمودەرنيستىك قۇبىلىستار دا ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدەن ورىن تەبە باستادى. الەمدىك رۋحاني-مادەني ۇدەرىس قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتارعا ورتاقتاسۋ ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتەن مودەرنيزمدى پوستمودەرنيستىك پوەتيكامەن ۇشتاستىرا باستاۋشىلىق ۇمتىلىستاردى تانيمىز. ارينە, قازاق ادەبيەتىندە پوستمودەرنيزم ءداستۇرلى پوەتيكالىق قۇرىلىمداردى ىعىستىرىپ شىعارعان اسا قۋاتتى اعىمعا اينالىپ ۇلگەرگەن جوق. الايدا ول قۇبىلىستىڭ بار ەكەنىن, رۋحاني ىقپالىن ۇدەتە بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
جانسايا جارىلعاپوۆ,
ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ-دىڭ پروفەسسورى
