ەكولوگيا • 16 مامىر، 2019

ەلوردا ەكولوگياسىن جاقسارتۋ مادەنيەتىمىزگە دە بايلانىستى

705 رەتكورسەتىلدى

نۇر-سۇلتانداعى حالىق سانىنىڭ 1 ميلليوندى ەركىن ەڭسەرگەنىنە دە بىرنەشە جىل بولىپ قالدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سەنسەك، قالاداعى تىركەلگەن كولىكتەردىڭ سانى 300 مىڭعا جۋىقتاپتى. باس قالانىڭ كوبەيگەن حالقى، كەڭەيگەن اۋماعى، قاپتاعان كولىگى، اشىلعان ءوندىرىس ورىندارىمەن بىرگە ەكولوگيالىق احۋالى دا كۇردەلەنە تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. سونىمەن، قالاداعى ەكولوگيالىق احۋال قالاي؟ وعان مونيتورينگ جاسالا ما؟ قىس مەزگىلىندە اۋانى تورلاپ، ادامداردىڭ وكپەسىن قاپقان كومىر تۇتىنىنەن قالاي قۇتىلامىز؟ وسى جانە باسقا دا ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك.

جالپى، قانداي دا ءبىر قالا­نىڭ نەمەسە ايماقتىڭ ەكو­لو­گيالىق جاعدايى اتموسفەرانىڭ لاستانۋ يندەكسىمەن (الي) ول­شە­نەدى ەكەن. قالالىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسىنان الىنعان دەرەك بويىنشا، نۇر-سۇلتان قالاسىندا 2018 جىلى الي 4،95 بىرلىكتى قۇراپ، 2017 جىلعى كورسەتكىش ساقتالىپتى. ؛

– ءقازىر قالانىڭ اۋا باس­سەينى احۋالىنىڭ كورسەتكىشى تۇر­عىنداردىڭ تىرشىلىك ارەكەتى ءۇشىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان قو­لايلى سانالادى. رەسپۋب­لي­كالىق بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك قۇجات­تار بويىنشا الي ءمانى 5 بىرلىك­تەن از. بۇل اتموسفەرا اۋاسىنىڭ لاستانۋىنىڭ تومەنگى دەڭگەيىنە، ياعني ءى توپقا جاتادى، – دەيدى تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءابدىماناپ جۇمادىلداەۆ. ؛

سونىمەن قاتار «قازگيد­رومەت» رمك قالاداعى اتموس­فەرالىق اۋا مەن جەرۇستى سۋلا­رىنىڭ ساپاسىنا مونيتورينگ جۇر­گىزەدى ەكەن. نۇر-سۇلتان اۋاسى­نىڭ لاستانۋىنا نەگىزىنەن ستا­سيونارلىق جانە جىلجىما­لى لاستاۋشىلار اسەر ەتەدى. ؛ اۋا­نىڭ لاستانۋىنىڭ 95 پايىزى وسى ەكەۋىنىڭ «ۇلەسىندە». ستا­سيو­نار­لىق دەپ وتىرعانىمىز ۇيلەر مەن وندىرىستەردىڭ مۇرجالارى.

نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگى تاراپىنان قورشاعان ورتانى قورعاۋ بو­يىنشا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟ الدا قانداي شارالار جوسپارلانعان؟ بۇل تۋرالى ا.جۇمادىلداەۆ:

– جىلجىمالى جانە ستاسيونارلىق لاستاۋشىلاردىڭ اسەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا اتقارىلا بەرە­دى. ماسەلەن، اكىمدىك قالاداعى ەكو­لو­گيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا با­عىت­تالعان 8 بلوكتان جانە 132 ءىس-شارادان تۇراتىن «2018-2020 جىل­­دارعا ارنالعان نۇر-سۇلتان قالا­سىنىڭ قورشاعان ورتاسىن سا­ۋىق­­­تىرۋ كەشەندى ءىس-شارالار جوس­پارى» ؛ بەكىتىلگەن. وسى كەشەندى جوس­­پاردىڭ اياسىندا كوممۋنالدىق ۇيىمداردىڭ اۆتوكولىكتەرى گاز موتورلى وتىنعا اۋىس­تىرىلادى. ءقازىر قالا كوشەلەرىندە جۇرگەن 1500 اۆتوبۋستىڭ ء738-ى «ەۆرو-5» ستاندارتىنا جاتادى. قالعان 762 اۆتوبۋستى ؛ گازعا اۋىستىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. 560 تاكسيدى گاز-موتورلى وتىنعا اۋىستىرۋ تۋرالى مەموراندۋم بار. ءقازىر قالادا 158 ەكوتاكسي گاز-موتورلى وتىنمەن جۇرەدى، – دەدى.

جولدار جۇيەسىن دامىتۋدىڭ دا ەكولوگياعا اسەرى بار ەكەن. اۆتوكولىك قوزعالىسىنىڭ قارقىنىن ازايتۋ ار­قىلى اتموسفەراعا تارالاتىن ۋلى گاز­دى ازايتۋعا بولادى. قالادا 34 شاقىرىمدىق ۆەلوسيپەدشىلەر جولى سالىنىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. ؛ جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە 127 شاقىرىم ۆەلوجول سالىنباق. وتكەن قىستا Yutong ؛ فيرماسىنىڭ ەلەكتراۆتوبۋستارى قاناتقاقتى رەجىمدە ەلوردالىق جولاۋشىلاردى تاسي باستادى. قازىرگى تاڭدا كليماتتىق جاعدايدى جانە تەحنيكالىق پارامەترلەردى ەسكەرە وتىرىپ، ەلەكتراۆتوبۋستاردى قولدانۋ تيىمدىلىگى زەرتتەلۋدە.

– ؛ «وكم وپەراتورى» جشس ەلەكتروموبيلدەر ءۇشىن ەلوردادا 50 ەلەكتر زاريادتاۋ ستانساسىن ورناتتى. الداعى ۋاقىتتا سۇرانىسقا وراي تا­عى دا سالىنۋى مۇمكىن. جولداردىڭ بويىنا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزۋ ەكولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدا مىندەتتى بولىپ سانالادى. 2015 جىلى قالا بويىنشا 19 202 اعاش، 2016 جىلى – 29 838 اعاش، 2017 جىلى – 30 737، بىلتىر 37 176 اعاش وتىرعىزىلدى. اتموسفەراداعى ؛ ۋلى گازدىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن وسى تەكتەس جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر، – دەيدى ا.جۇمادىلداەۆ.

قالالىق ەكولوگيا باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا، ؛ ەلوردادا ؛ قالدىق­تاردى بولەك جيناۋ، ورگانيكالىق تۇر­لەرىن قايتا وڭدەۋ جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى بار ەكەن. ؛

– «قۇرعاق» فراكسيانى بولەك جيناۋ ءۇشىن 6 276 سارى ەۋروكونتەينەر مەن قالدىق شىعاراتىن 25 يۆەكو كولىگى ساتىپ الىندى. حالىقارالىق ساراپشىلارمەن كەڭەسە وتىرىپ، «كومپوست سيستەمس» اۋستريالىق تەحنولوگياسى بويىنشا تەحنيكالىق توپىراق الاتىن جابىق كومپوستاۋ ءادىسىن قولعا الدىق. شامامەن 30 كۇن ىشىندە ورگانيكالىق قالدىقتاردى جەدەل كومپوستاۋ، ياعني تىڭايتقىش رەتىندە توپىراققا ءسىڭىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل قالدىقتاردى 40 پايىزعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، – دەپ حابارلادى ءتيىستى باسقارما وكىلى. ؛

ونىڭ ايتۋىنشا، نازارباەۆ ۋني­­­­­ۆەرسيتەتى ماماندارىمەن بىرگە قا­لا اۋماعىنداعى قالدىقتاردىڭ قۇ­رامى زەرتتەلىپ، ؛ 25-30 پايىزىن وڭ­­­دەۋگە بولاتىنى، 46 پايىزى ور­گا­نيكالىق فراكسياعا جاتاتىنى انىق­تالىپتى. ؛ ؛

كەيىنگى جىلدارى قىس مەزگىلىندە اۋانى تورلاپ، قولقانى قاپقان كو­مىر­دىڭ تۇتىنىنەن قۇتىلۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋدا. ماسەلەن، قالاداعى جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي الاپتارىن تا­بيعي گازعا كوشىرۋدىڭ جانە گاز تارا­تۋ بەكەتتەرىن سالۋدىڭ جوسپارى جاسال­عان. بىلتىر قالانى گازداندىرۋ جۇمى­سى­نا 24 ميلليون تەڭگەدەن استام قا­راجات قاراستىرىلىپتى. ءسويتىپ تۇران داڭعىلىنىڭ بويىندا گازداندى­رۋ بەكەتى سالىنىپ، وعان نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى مەن عارىش ورتالىعى، قور­عا­نىس مينيسترلىگىنىڭ اكادەمياسى قوسىلعان.

«سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى كەلگەننەن كەيىن كومىردى كوگىلدىر وتىنمەن الماستىرۋ قارقىن­دى تۇردە جۇرەتىنى، كوگىلدىر وتىن باس قالانىڭ ەكولو­گيالىق احۋالىن ايتارلىقتاي جاقسار­تاتىنى ءسوزسىز. ايتالىق، اۋاعا تارالاتىن ۋلى زاتتاردىڭ كولەمى 70-80 پايىز­عا دەيىن تومەندەۋگە ءتيىس. ؛

جالپى، قالانىڭ قورشاعان ورتا­سى­نىڭ جاقسارۋى ءبىرىنشى كەزەكتە حال­قى­نىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىمەن بايلا­نىستى ەكەنى انىق. بۇل ءۇشىن ادامدار ءوز توڭىرەگىن تازا ۇستاپ، ەكولوگيالىق كو­دەكس تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ، ەكولوگيالىق تازا كولىك تۇرلەرىن تاڭ­داپ، ۆەلوسيپەدپەن نەمەسە جاياۋ كوبىرەك ءجۇرۋى كەرەك.

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«جوعالمايسىڭ، جوقتاۋشى حالقىڭ باردا...»

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ايماقتىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى ارتۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

كوك ايدىندا كورشىلەر جاتتىعۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

بانكتەر ارتىق اقشانى جاسىرىپ وتىر ما؟

ەكونوميكا • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار