قوندىگەر-قاڭلى (جالعاسى)

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:27

بۇل تۋرالى كير جايىنداعى كىتاپتاردىڭ بارىندە ايتىلادى. وسى ستسەنا  ۇلى رۋبەنستىڭ قىل قالامىمەن ۇلكەن پولوتنوعا دا (فوتودا) تۇسكەن. 1622 جىلى سالىنعان ول كارتينا «توميريس كيردىڭ باسىن كەسۋدە» دەپ اتالادى.

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:27

بۇل تۋرالى كير جايىنداعى كىتاپتاردىڭ بارىندە ايتىلادى. وسى ستسەنا  ۇلى رۋبەنستىڭ قىل قالامىمەن ۇلكەن پولوتنوعا دا (فوتودا) تۇسكەن. 1622 جىلى سالىنعان ول كارتينا «توميريس كيردىڭ باسىن كەسۋدە» دەپ اتالادى.

پارسىلاردان ساراي توڭىرەگىندە جۇرەتىن, ۇرىس-سوعىسقا قاتىسى جوق ازىن-اۋلاق ادام عانا ءتىرى قالادى. تۇمار اجە قۇرىشتىڭ باسى سالىنعان كون دوربانى وسىلاردىڭ قولىنا ۇستاتىپتى. تاعى ءبىر دەرەك بويىنشا پارسىلار ءبىر جىلدان كەيىن الدەنەشە اربا التىن مەن ءتۇرلى قازىنا الىپ كەلىپ, قۇرىشتىڭ ءمايىتىن ساتىپ الىپتى.
ءمايىت ەلگە جەتكىزىلگەن سوڭ كەلەسى پات­شا­نىڭ امىرىمەن قۇرىشقا ارنالىپ ماۆزولەي سالىنىپتى. ماۆزولەيدىڭ قۇرىلىسى سول كەزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ باستى جەتىستىكتەرىن بويىنا جيناقتاعان. ەنى جالپاق التى باسپالداقتان تۇراتىن بيىك تۇعىردىڭ ۇستىنە تابىت-كامەرا ورناتىلعان. كامەرانىڭ ولشەمدەرى 3,17 ح 2,11 ح 2,11. قۇرىش ولگەننەن كەيىن ەكى عاسىر وتكەن سوڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 330 جىلى ماۆزولەيگە الەكساندر ماكەدونسكي كەلىپ كەتىپتى. ول كەلگەندە قۇرىشتىڭ دارىلەنگەن ءمايىتى بار ما, جوق پا, بەلگىسىز. تەك قانا ءدىندار-شىراقشىلار بار ەكەن. الەكساندر ۇندىستانعا جورىققا كەتكەن كەزدە ماۆزولەي تونالىپتى. ءۇندىستاننان قايتىپ كەلگەننەن كەيىن الەكساندر توناۋشىلاردىڭ بارلىعىن ءولىم جازاسىنا كەسىپتى. پارسى يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى جيھانگەر ءوزىنىڭ ءومىرىن وسىلاي اياقتاعان ەكەن.
اتالعان ماۆزولەي يراننىڭ شيراز قالاسىنان 130 شاقىرىم جەردەگى پەرسەپول ارحەولوگيالىق ايماعىندا, ەسكىلىكتىڭ كوپ مۇراسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءالى تۇر.
ايگىلى ارحيتەكتور ا.ششۋسەۆ قىزىل الاڭ­داعى لەنيننىڭ ماۆزولەيىن جوبالاعاندا وسى قۇرىشتىڭ ماۆزولەيىن ۇلگى ەتىپ العان ەكەن.
ال ەندى, وسى ۇلى جيھانگەردى جەڭىپ, قان­­شاما حالىقتاردى پارسىنىڭ جاۋگەر­شىلىگىنەن, قۇلدىعىنان قۇتقارعان ءبىزدىڭ تۇمار اجەمىزدىڭ ءمايىتى قايدا؟ ارينە, ونى ەشكىم بىلمەيدى. قۇداي وسىنداي ەرەكشە نەسىبە يەسى قىلىپ, ۇلى مىندەت جۇكتەپ جاراتقان اجەمىزدىڭ قاسيەتتى سۇيەگى وسى دالاداعى سانسىز وبالاردىڭ قايسىسىندا جاتىر نەمەسە قازاق جەرىندە بار ما, الدە ءبىر ۋىس توپىراق مۇلدەم باسقا جەردەن بۇيىردى ما, ءبىز ونى ەشقاشان انىقتاي المايمىز. سكيف اۋلەتىنەن تۋعان ۇلى ۇرعاشى, ۇلى انامىز, ۇلى اجەمىزدى ءبىز تەك قانا ماقتان ەتە الامىز. بىراق, ەشقاشان جاتقان جەرىنە بارىپ ءتاۋ ەتە المايمىز. ەڭ وكىنىشتىسى سول.
قۇرىش پاتشا دۇنيەگە نە بەردى؟ ونىڭ بۇكىل الەمدى باعىندىرىپ, ادىلەتكە, يمانعا ۇيىعان ءبىرتۇتاس كوسموپوليتتىك يمپەريا-مەملەكەت جاسايمىن, بۇكىلالەمدىك بىركەلكى ءتارتىپ ورناتامىن دەگەن جاھانداندىرۋ ارەكەتى, اقىر سوڭىندا ۇشى-قيىرى جوق پارسى-گرەك سوعىستارىن تۋدىردى, كەيىننەن ەندى ماكەدوندىق الەكساندر – ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ شىعىسقا قاراي جاساعان كەرى جاۋگەرشىلىگىنە, ادامزات تاريحىنداعى ءالى كۇنگە دەيىن بىتپەي كەلە جاتقان قانتوگىستەر تىزبەگىنە, ادامزاتقا, ادامدىققا قارسى جاسالعان ۇلان-عايىر قىلمىستارعا ۇلاستى.
قۇرمەتتى وقىرمان, وسى بۇگىنگى جەر بەتىندە بولىپ جاتقان شىم-شىتىرىق شيەلەنىستى وقيعالاردىڭ بارلىعىندا دا سول ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن جاساعان قۇرىش پاتشانىڭ ساياساتىنىڭ ءىزى, ۇشىعى بار دەسەم, ول مەنىڭ اسىرىپ ايتقاندىعىم ەمەس. تىزەرلەپ تۇرعان قۇل حالىقتى, ءناسىلى قۇل حالىقتى الەمدى بيلەيتىن ءامىرشى حالىققا اينالدىرام دەگەن ناقۇرىس يدەيا وسىلايشا ەكى جارىم مىڭ جىلدىق ادامزات تراگەدياسىنا اينالعان ەكەن.

يگىلىككە باستايتىن كۇمان

ەسەيىپ ەرجەتكەن سايىن, وسى ءمىنسىز حيكايانىڭ بويىنان كۇماندى جايتتار كوزگە ۇرىپ كورىنە باستادى. ەڭ اۋەلى قۇرىشتىڭ, ماسساگەت دەگەندە, كىممەن كۇرەسكەندىگى ايان بولدى. گرەكتىڭ تاريحي جادىگەرلەرىندە ماسساگەت, يسسەدون, توحار, حاۋماۆارگا, تيگراحاۋدا دەپ اتالاتىن ەلدەر, بارلىعى سكيف دەپ اتالاتىن الىپ ەلدىڭ جەكە-جەكە رۋلارى ەكەن. ەسكى تاريحشىلار ولاردىڭ ءبىر ەل ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە «ساق» دەگەن جۇمباق ەلدىڭ دە سول باياعى … سكيف ەكەنى انىقتالدى. ۋاقىت وتكەن سايىن, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارعان سايىن قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى بۇرىنعى رەسەيدىڭ ءناسىلشىل تاريح­شى­لارىنىڭ, ودان كەيىنگى سوۆەت تاريحي عى­لى­مىنىڭ بىلىعى كۇن ساناپ اشىلا بەردى. ەڭ سوڭىندا سكيف, حۇن, تۇرىك جانە بۇگىنگى قازاق, بۇگىنگى دۇنيەنىڭ شارتارابىنا تاراپ كەتكەن بارلىق تۇرىك حالىقتارى – وسىلاردىڭ بارلىعى ءبىر-اق ءناسىل ەكەنى, ءبىر تامىردان ءوسىپ-ونگەنى بەلگىلى بولدى. ءتىپتى دەسەڭىز امەريكاداعى ۇندىستەردىڭ ءىزى دە, وسى, كەزىندە گرەكتەر گيپەربورەيا دەپ اتاعان ۇلى ولكەدەن تابىلىپ جاتىر. قازىر عىلىمدا «پالەوازياتتار» دەپ اتالاتىن جاڭا تاقىرىپ, جاڭا ءدارىس بار. جەردىڭ تەكتونيكالىق تاريحىن زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, وسىدان الدەنەشە مىڭ جىل بۇرىنعى كونە زامانداردا امەريكا مەن ەۋرازيا ءبىر قۇرلىق بولعان ەكەن. ول كەزدە امەريكا مەن ەكى ارامىزدى ءبولىپ تۇراتىن بەرينگ بۇعازىنىڭ نىشانى دا جوق ەكەن. كەيىننەن سۇمدىق پلانەتالىق اپات كەزىندە ءبىرتۇتاس قۇرلىق ورتاسىنان «سىنىپ», ەكى «سىنىق» ەكى جاققا كەتىپتى. ورتاسىنان بۇعاز پايدا بولعان. نەمەسە تەكتونيكالىق تاريحتان ەندى ادامزات تاريحىنا كەلەتىن بولساق, ءبارى دە ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى بولىپ شىعادى. ۇلى اپات كەزىندە ءبىرتۇتاس قۇرلىق قانا «سىنباعان», قاراعاندا كوز تالاتىن سوناۋ ىقىلىم (الدە 50-60 مىڭ, الدە ءتىپتى 100 مىڭ جىل بۇرىنعى) زاماننان بەرى وسى قۇرلىقتا ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان ءبىر ۇلى ءناسىل دە ورتاسىنان «سىنعان». جارتىسى امەريكا قۇرلىعىمەن بىرگە جەر شارىنىڭ قارسى بەتىنە كەتىپ قالعان. سەنىڭىز-سەنبەڭىز تەكتونيكا عىلىمى وسىلاي دەيدى. گەنەتيكالىق اناليز كەزىندە امەريكالىق ۇندىستەر تۇركى حالىقتارىمەن ناسىلدەس بولىپ شىقسا, باسقانى بىلمەيمىن, ءوزىم تاڭقالماس ەدىم. كىم بىلەدى, كەيىن «پالەوازياتتار» دەپ اتالاتىن عىلىم باعىتىن وزگەرتىپ «پالەوسكيفتەر» بولىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
ارينە, بۇل الىس بولاشاقتىڭ ءىسى. ال ءبىز ءوزى­مىزدىڭ تىكەلەي بابالارىمىز – سكيف­­تەرگە قايتىپ كەلەيىك. تاريحي عىلىم بارلىق ۋاقىتتا يدەولوگيانىڭ قۇرالى, ءوز زامانىنداعى ساياساتتىڭ ايناسى بولعان. بولشەۆيكتەر بۇل تاراپتا ەشقانداي جاڭا­لىق اشقان جوق. سول سەبەپتى سوۆەت تاريحي عىلىمى دا بۇرىنعى ەسكى جولمەن ءجۇردى. وسىنىڭ سالدارىنان كوشپەندى اۋلەتتىڭ ادام تۇسىنبەيتىن تاريحى جاسالدى.
ءسوزىمىز تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مىسال كەل­تىرە وتىرايىق. ەڭ اۋەلى سكيفتەردىڭ, ساقتاردىڭ, حۇنداردىڭ, تۇرىكتەردىڭ جانە ەڭ سوڭىندا دۇنيەگە شاشىراپ كەتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحتارى – بۇلار ءبىر-بىرىنە قاتىسى جوق, بولەك-بولەك تۇرعان تاريحتار دەپ جاريالاندى. ياعني, سوۆەت تۇركولوگياسىنىڭ, سكيفولوگياسىنىڭ «دالەلدەرىنە», «ءۋاج­دە­رىنە», «ارگۋمەنتتەرىنە» سۇيەنەتىن بولساڭىز, وندا دالانىڭ تاريحى مىناداي بولىپ شىعادى. ەڭ اۋەلى بۇل دالانى سكيف دەگەن حالىق جايلاپتى. البەتتە, ول سكيف دەگەنىمىز ءبىر-بىرىمەن ءومىر بويى سوعىسىپ جۇرەتىن, ءبىر-بىرىنە قانى قوسىلمايتىن ءتۇرلى تايپالاردان تۇرعان. ساقتار بۇلارعا مۇلدەم ۇقسامايدى, باسقا حالىق دەيدى. جاقسى دەپ كەلىسەسىز. ءبىر كەزدە ساق تا, سكيف تە كەنەتتەن جوق بولىپ كەتەدى. قايدا كەتتى دەپ سۇرايسىز. ۆ وبششەم, قىسقاسى… تاريح ساحناسىنان كەتىپ قالدى دەيدى. ەسەسىنە, ارادا تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە ەندى ەۋرازيادا حۇن دەگەن حالىق پايدا بولادى. سكيفتەن اينىمايدى. جوق, بۇل مۇلدەم باسقا حالىق دەيدى. بۇلار دا باستارى بىرىكپەيتىن … بىردەڭەلەر دەيدى. بىراق, سول «بىردەڭەلەر» قىتايدان جەڭىلىپ, ەۋروپاعا قونىس اۋدارىپ كەلگەندە الەمدى بيلەپ وتىرعان ريم يمپەريا­سىن الدىنا تىزەرلەتىپ تۇرعىزىپ قويىپتى. بۇل ازەر-ازەر مويىندالاتىن نەمەسە مۇلدەم مويىندالمايتىن نارسە. ال سكيفتەر تاريح ساحناسىنان كەتكەندە, مۇمكىن, بىلايشا ايتقاندا, باسقا ءبىر الىس ولكەگە قونىس اۋدارعان شىعار. كوشپەندى حالىق ەدى عوي دەيسىز. جوق, ءبىرجولا جەر بەتىنەن جويىلعان دەيدى. ال ولاي بولسا, حۇندار قايدان كەلدى دەپ سۇرايسىز. ۆ وبششەم, قىسقاسى … اسپاننان ءتۇستى دەيدى. حوش. كۇندەردىڭ كۇنىندە حۇندار دا عايىپ بولىپ كەتەدى. قايدا كەتتى؟ جارىم-جارتىلاي اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ, ەۋروپا حالىقتارىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ كەتتى. ال, قالعاندارى … تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا كەتتى دەيدى. حالىقتار قۇددى اكتەرلەر سياقتى ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن بۇل نەندەي ساحنا دەپ سۇرايسىز. ساحنا دەگەن ءبىزدىڭ كوزىمىز كورىپ تۇرعان, كوزىمىزدىڭ جانارى جەتكەن جەر. ياعني, ءبىزدىڭ قاعازعا تاڭبالاعان جادىگەرلەرىمىز دەيدى.
الدىڭىزدا تاۋ, ياكي قالىڭ ورمان تۇر دەيىك, ءسىزدىڭ كوزىڭىز تاۋدىڭ بەر جاعىنداعىنى, اسسا وزىڭىزگە قاراپ تۇرعان بوكتەردەگىنى عانا, ورماننىڭ الاڭقايىنداعىنى عانا كورەسىز. ال سول ءسىز كورگەن قۇبىلىس تاۋدان نە ورماننان ءارى قاراي سەكىرىپ كەتتى دەيىك, وندا قالاي بولادى دەيسىز. وندا ءبىزدىڭ شارۋامىز جوق, ءبىز ءوزىمىزدىڭ كورگەن-بىلگەنىمىزدى عانا, وزىمىزگە قاتىسى باردى عانا, ءوزىمىزدىڭ قاتىسقانىمىزدى عانا تاريح دەپ مويىندايمىز دەيدى. وسىدان كەيىن, قۇرمەتتى وقىرمان, حۇنداردىڭ اۋاعا ءسىڭىپ ءىزىم-قايىم جوعالۋى مەن ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە, اسپاننان, عايىپتان تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ پايدا بولۋى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى نارسە. كۇلمەڭىز, ءبارىن سيقىر ارقىلى تۇسىندىرەتىن تاريحي عىلىم وسىلاي دەپ بايان ەتەدى. تەك تۇرىك قاعاناتتارىنان كەيىنگى تاريحقا كەلگەندە ازىن-اۋلاق ۇياتتارى ويانادى. سەبەبى, كوزكورىم جەردە تۇرعان, ەلدىڭ ءبارى بىلەتىن كەشەگى عانا تاريح قوي. بۇندا دا ءبىراز نارسەنى بىلىقتىرىپ بارىپ, قازاق, قىرعىز, باشقۇرت, ازەربايجان, وسمان تۇرىكتەرى, گاگاۋز, ت.ب. تۇركى حالىقتارىن باياعى كونە تۇرىكتەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ازەر-ازەر مويىندايدى.
توتاليتارلىق سيستەما تۇركى حالىق­تا­رى­نىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە تاريح «جاساپ» بەرۋمەن شەكتەلمەدى. تۇركىلەردە بۇرىن تۇك تە بولعان جوق, جازۋ بولعان جوق دەگەن جەلەۋ­مەن تۇركى حالىقتارىنا ءتۇرلى ءالىپبي (الفاۆيت) ۇلەستىرىپ بەردى.
ەندى ءتۇسىنىسىپ كورىڭىز. اسكەردە ءجۇر­گەن­دە كاۆكازدان كەلگەن قاراشاي, بالقار, قۇمىقتارمەن, قىرىمنان كەلگەن تاتارلارمەن قازاقشا سويلەسە بەرەتىنبىز, سەبەبى بۇل تىلدەردىڭ اراسىنداعى ايىرما وتە از, جوققا ءتان. ال ازىن-اۋلاق ايىرما الىپبيدەن بولعان, سەبەبى, باسقا تىلدەن (دالىرەك ايتقاندا ورىس تىلىنەن) كەلگەن دىبىس, سويلەۋ مانەرىنە اسەر ەتەدى. بۇل عىلىمي دالەلدەنگەن نارسە. ال ەندى قاراشاي, قۇمىق, بالقار تىلىندە شىققان گازەت-جۋرنالدى, كىتاپتى وقىپ كورىڭىز. وقي المايسىز. سەبەبى قولدان جاسالعان, ءبىر عانا نارسەنى – ءتۇبى تۇرىكتەردى جاقىنداستىرماۋدى, ولاردىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسۋىن بارىنشا قيىنداتۋدى كوزدەگەن ءالىپبيدى, دىبىستالۋ جۇيەسىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. 80-جىلداردىڭ اياعىندا بولعان ءبىر وقيعا ەسىمە ورالادى. كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ  جىلىنا ءبىر نەمەسە كەيدە ەكى رەت حالىقارالىق تۇركى حالىقتارىنىڭ كونفەرەنتسيالارىن, ونەر فەستيۆالدەرىن ۇيىمداستىراتىن ءبىر جاقسى ادەتى بار ەدى. وسىنداي كەزەكتى كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىنە چۋۆاشتىڭ اتاقتى مۋزىكاتانۋشى عالىمى كەلدى. ول كەزدە مەن كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنداعى فولكلور كابينەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندەمىن. چۋۆاشتىڭ عالىمى تانىسقاننان كەيىن چۋۆاشتىڭ حالىق اندەرى توپتاستىرىلعان بىرنەشە كۇيتاباقتى سىيعا تارتتى.
– فونوتەكاڭىزعا ساقتاپ قويىڭىز, الىستا چۋۆاش دەگەن باۋىرىمىز بار دەپ ۇمىتپاي جۇرىڭىزدەر ءبىزدى, – دەدى.
كۇيتاباقتى اۋدارىپ-توڭكەرىپ قارادىم. ءار ءاننىڭ استىندا, جاقشانىڭ ىشىندە كەلەتىن «يۋرلات» دەگەن سوزگە نازار اۋداردىم. «يۋرلات» دەيدى دە ادامنىڭ اتى-ءجونىن جازادى.
– سىزدەردە «يۋ» دەگەن ءارىپ بار ما؟ –دەپ سۇرادىم.
عالىم كۇلدى.
– جوق, ارينە. ول ورىس الفاۆيتىنەن كەلگەن.
– «يۋرلات» دەگەن نە ماعىنا بەرەدى؟ – دەدىم.
– سىزدەر شىعارمانىڭ استىنا, «ورىندايتىن پالەنشە» دەپ جازاسىزدار عوي, بۇل دا سول سياقتى, – دەدى عالىم.
– سولاي دەپ جازبايسىزدار ما, «يۋرلات» دەگەن ءسوز تۇسىنىكسىز ەكەن, – دەدىم.
عالىم تاعى دا كۇلدى.
– «يۋرلات» دەپ جازىلادى, «جىرلايدى» دەپ وقىلادى, كەي جەرلەردە «يىرلايدى» دەپ وقىلادى, – دەدى سودان سوڭ.
– ولاي بولسا «يۋ» قايدان كەلدى؟ – دەدىم مەن.
چۋۆاش عالىم ءسال مۇڭايىڭقىراپ قالىپ بارىپ جاۋاپ بەرگەن.
– نە ىستەيسىز. تاعدىر دەگەن سول. بىزگە جاساپ بەرگەن ءالىپبيىنىڭ ءتۇرى وسى.
يمپەريالىق, توتاليتارلىق يدەيانى باس­شىلىققا العان سوۆەتتىك ءتىل عىلىمى وسىن­داي قىلمىستارعا بارعان. بىراق, وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن عالىمداردى ايىپتاۋعا دا بولمايدى, سەبەبى, بارلىعى دا قىزىل دۋالدىڭ ار جاعىندا وتىرعان مۇرتتى ءامىرشىنىڭ ايتۋىمەن جاسالعان.
ارينە, بۇگىندە بايىرعى تۇرىك ساناسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ورتالىقتار, جەكەلەگەن ادامدار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەڭ اۋەلى تىندىرىلاتىن ءىس – ءالىپبيدى ۋنيفيكاتسيالاۋ, ورتاقتاستىرۋ. بۇل تاراپتا ءبىرشاما يگىلىكتى شارالار ىسكە اسقان سياقتى. ەڭ باستىسى, تۇركى حالىقتارىنىڭ فيلولوگتارى بىرىڭعاي لاتىن ءالىپبيى جايىندا پاتۋالاسقان. ەگەر وسى ءىس اياعىنا دەيىن جەتكىزىلسە وندا تۇرىك ءتىلى اعىلشىن مەن قىتاي تىلىنەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا شىعۋى مۇمكىن. كومپيۋتەر ءتىلىن بىلەتىن مامانداردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا وسى كۇنگى فلەكتيۆتى (قوپارىلمالى) تىلدەردەن گورى كومپيۋتەرگە اگگليۋتيناتيۆتىك (جالعامالى) تۇرىك ءتىلى قولايلى كورىنەدى. ارينە, بۇل بولاشاقتىڭ ءىسى.

گۋميلەۆتiڭ ايتقان اڭگiمەسi

1988 جىلدىڭ كۇزiندە مەن لەنينگرادقا باردىم. سونداعى سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى مەملەكەتتiك كiتاپحانادا ەكi اپتاداي وتىرىپ جۇمىس iستەۋدi جوسپارلاعان ەدiم. لەنينگرادتا وقيتىن اسپيرانت دوس­تارىم جاقسىلاپ قارسى الدى, سونىمەن ەرتەڭiنە جۇمىسقا كiرiستiم. ايتا كەتۋ كەرەك, ماسكەۋدەگi لەنين اتىنداعى مەملەكەتتiك كiتاپحانادان كەيiنگi ەكiنشi ورىندا تۇرعان بۇل ايگiلi كiتاپ قويماسى الەمدەگi ەڭ iرi كiتاپحانالاردىڭ بiرiنەن سانالادى.
وسى قيساپسىز بايلىقتى اقتارىپ جۇرگەن كۇندەرi مەن بiر قازاقتىڭ بالاسىمەن تانىس­تىم. تۇستە اسحانادا شاي iشiپ وتىرعانىمدا جانىما ۇزىن بويلى, اققۇبا, ءتۇرi ورىستىڭ اكتەرلەرiنە تامان كەلەتiن بiر جiگiت تاقاپ, تازا قازاق تiلiندە امانداسقان. الىستا ءجۇرiپ وتانداسىڭدى, قانداسىڭدى كەزدەستiرگەن ۇلكەن قۋانىش. Iلەزدە شۇيiركەلەسiپ كەتتiك. اتى – قايرات, فاميلياسى داناباەۆ ەكەن. ۇمىتپاسام, ەكونوميكا مەن فيلوسوفيا سالاسىنىڭ مامانى.
– سiز سيرەك قولجازبالار قورىندا وتىرسىز, مەن بۇل كiتاپحانانى بەس ساۋساعىمداي بiلەم, وسىندا جۇرگەنiمiزگە ون جىلداي بولدى, ءوز ءۇيiمiز سياقتى, – دەدi جاڭا تانىسىم. – ايتىڭىز, نە iزدەپ جاتىرسىز؟ كومەكتەسiپ جiبەرەيiن.
– گەرودوت, سترابون, كسەنوفونتتان باسقا, سكيفتەر تۋرالى جازعان اۆتورلار بولسا, – دەدiم مەن.
قايرات ويلانىپ قالدى.
– قيىنداۋ ەكەن, – دەدi سودان كەيiن. – بiز بىلاي iستەيiك. كەشكە بiرگە شىعايىق. مەن بۇگiن گۋميلەۆتiڭ ۇيiنە بارا جاتىرمىن. لەۆ نيكولاەۆيچ الەمدەگi ەڭ مىقتى يستوچنيكوۆەد-جادiگەرتانۋشىلاردىڭ بiرi. ويىمشا, پروبلەماڭىزدى سول كiسi شەشiپ بەرەدi.
كەشكە بiرگە شىعىپ, لەنينگرادتىڭ الىس اۋداندارىنىڭ بiرiندە تۇراتىن ۇلى تاريحشىنىڭ ۇيiنە وسىلاي بارعان ەدiم. ارتىنان ەستiدiم, قازاق اسپيرانتتارى ول كiسiنiڭ ۇيiنە ەمiن-ەركiن كiرە بەرەدi ەكەن. ەسiكتi بiر قىز اشتى. گۋميلەۆ ورتا بويلى, نىعىز دەنەلi, سارى ءوڭدi ادام ەكەن. امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيiن قايرات سومكەسiنەن ءتورت كiتاپ الىپ, ءۇي يەسiنە ۇستاتقان. گۋميلەۆ بiر جۋرنالدى اشتى دا, كiتاپتاردىڭ مۇقابالارىنا قاراپ وتىرىپ, بiر بەلگi جاسادى.
– بەسiنشi كiتابىڭىزدى كەيiن قايتارام, – دەدi قايرات.
– جارايدى, كەلiستiك, – دەدi ءۇي يەسi.
گۋمي­لەۆتiڭ كiتاپ قورى قازاق اسپي­رانت­تارىنىڭ اتاۋسىز كiتاپحاناسى ەكەن. بiرiن الىپ, بiرiن قايتارىپ جاتادى. كiمنiڭ نە العانى جۋرنالدا تiركەلەدi.
جاسى كەلگەن كارi ادام. جالعىز تۇرادى. تاريح-ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتتارى كەزەكتەسiپ ءۇيiن قاراپ, تاماعىن پiسiرiپ بەرەدi ەكەن. ازدان سوڭ الدىعا شاي كەلدi. گۋميلەۆ سوندا عانا سۇراۋلى ءجۇزiن ماعان بۇرعان.
– بۇل جiگiت الماتىدان كەلدi, سيرەك قولجازبالار قورىندا جۇمىس iستەپ جاتىر, – دەدi قايرات.
– اتى-ءجونiڭiز كiم؟ – دەدi گۋميلەۆ.
مەن اتى-ءجونiمدi ايتتىم.
– قازاقسىز با؟ – دەدi گۋميلەۆ.
– ءيا, قازاقپىن, – دەدiم مەن.
ءۇنسiز شاي iشۋگە كiرiستiك.
– رۋىڭىز كiم؟ – دەدi بiر كەزدە ءۇي يەسi.
ايدالاداعى لەنينگرادتا وتىرعان ورىس عالىمىنىڭ رۋىڭدى سۇراعانى ءبiرتۇرلi… جابايى (قۇداي كەشiرسiن) ەستiلەدi ەكەن. ساسىپ قالدىم. سودان سوڭ رۋىمدى ايتتىم.
– كەت بۇعانىڭ رۋى عوي, – دەدi گۋميلەۆ. – مەنiڭ «ەتنوگەنەز جانە جەردiڭ بيوسفەراسى» دەگەن كiتابىمدا كەت بۇعا نويون جايىندا تۇتاس تاراۋ بار. وقىپ پا ەدiڭiز؟
كەت بۇعا جايلى بiراز اڭگiمەلەپ بەردi. ونىڭ تامپليەر رىتسارلارىنا كومەككە بارعانى, رىتسارلاردىڭ ساتقىندىق iستەگەنi, كەت بۇعانىڭ جەڭiلگەنi, ولگەنi, سۇيەگi سول پالەستينادا قالعانى… جۇرەك ەلجiرەتەتiن كونە شەجiرە.
– كەت بۇعانىڭ تۇقىمدارى بار ما؟ – دەپ سۇرادى اڭگiمەسiنiڭ اياعىندا ءۇي يەسi.
– جەزقازعاننىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىندا بالتالى-باعانالى دەگەن نايماننىڭ بiر اتاسى جايلايدى, كەت بۇعانىڭ ەلi سول, – دەدiم مەن, – كەت بۇعانىڭ كۇيلەرi قازاقتا ءالi تارتىلادى.
گۋميلەۆ ءسال تاڭقالىپ قالدى.
– ول مۋزىكانت بولعان با؟
– ءيا, كۇيشi بولعان, «كەرتولعاۋ», «سىنعان بۇعى», «ەمەن تولقىن» دەگەن كۇيلەرi بولعان, – دەدiم مەن.
گۋميلەۆ از ءۇنسiز وتىرىپ بارىپ ءسوزiن ساباقتاعان.
– ارينە, ونىڭ تاڭقالاتىن ەشتەڭەسi جوق. ول زامان ەرلiك زامان, ەرلەردiڭ زامانى عوي. ول كەزدە ءومiر مەن ءولiمنiڭ اراسىندا, اقىرەتتiڭ الدىندا تۇرعان ادام كەيiن ءوزiنiڭ باسىنان كەشكەنiن تاماشا مۋزىكاعا اينالدىرا بiلگەن عوي. مەن باسىمدى يiپ وتكەن ادامداردىڭ بiرi – وسى كەت بۇعا.
ازدان سوڭ مەن پروبلەمامدى ايتتىم.
– گەرودوتقا كوڭiلiڭiز تولماي ما؟ – دەدi گۋميلەۆ بولار-بولماس ەزۋ تارتىپ.
– ونىڭ بارلىعى جالپىلاما نارسەلەر عوي, – دەدiم مەن.
گۋميلەۆ تومەن قاراپ, ۇزاق ءۇنسiز قالدى. سودان سوڭ بارىپ ءار ءسوزiن ولشەپ, سويلەپ كەتكەن.
– گەرودوت قاي جاعىنان العاندا دا بiزدiڭ سيستەمانىڭ قولايىنا جاعىپ تۇر. سوندىقتان ونىڭ كiتابىن جاسىرمايدى, جۇرتشىلىققا اشىقتان-اشىق ۇسىنادى. ول كiتاپتى قايتا-قايتا باسىپ شىعارادى. ول كiتاپتىڭ ەشقانداي قاتەرi جوق. ال ەندi سiزگە ايتايىن, ول كەزدە, ەرتە زاماننان كەلە جاتقان تاعى بiر تاريحي مەكتەپ بولعان.
مەن جۇرەگiم اۋزىما سىيماي القىنىپ كەتتiم. الەمدەگi ەڭ ۇلى ءجادi­گەر­تا­نۋ­شىلاردىڭ بiرi گەرودوتتان باسقا, پارسىنىڭ رەسمي تاريحىنان باسقا, بەيمالiم تاريحي مەكتەپتiڭ بولعانىن ءوز اۋزىمەن ايتىپ وتىر!
– ول قانداي مەكتەپ؟ – دەدiم سابىر ساق­تاپ.
گۋميلەۆ قايرات ەكەۋمiزگە جالت ەتiپ بiر قاراپ الىپ, ءسوزiن ساباقتاعان.
– قارابايىرلاپ ايتقاندا, تاريحتى تاڭبالاۋدىڭ ەكi ءتۇرلi ءداستۇرi بار. بiرiنشiسi – ساراي تاريحشىلارى جازاتىن ديناستيالىق تاريح. ياعني, پاتشا اۋلەتتەرiنiڭ, پاتشا ديناستيالارىنىڭ تاريحىن جازاتىن ساراي تاريحشىلارىنىڭ مۇراسى. بۇنداي تاريح بiزدiڭ تۇرعىمىزدان العاندا شىن تاريحتان گورi ميفكە, اڭىزعا, كەيدە قيال ەرتەگiلەرگە ۇقساس. بولاشاق پاتشا ميفتiك تۇلعا رەتiندە جاراتىلادى, ونى تۋعاندا بiرەۋلەر ولتiرمەك بولادى, ول الدەقالاي, مۇعجيزا ارالاس بiر سەبەپپەن امان قالادى. سودان سوڭ جوقتىقتا وسەدi, اقىرىندا تاعى دا كەرەمەت, تىلسىم كۇشتەردiڭ كومەگiمەن تاققا وتىرادى, جارتى دۇنيەنi بيلەيدi, جەڭبەگەن جاۋ قويمايدى, تاعىسىن-تاعىلار. ال ەكiنشi تاريحي مەكتەپتi قالىپتاستىراتىندار – ساراي ومiرiنە قاتىسى جوق, پاتشالارعا تاۋەلدi ەمەس, كەيدە جوقشىلىقتا كۇن كەشەتiن تاريحشىلار. بۇل بۇرىن, مەملەكەتتەر, ۇلتتار جوق كەزدە, ياعني, عىلىم-بiلiمگە كولەڭكەسiن تۇسiرەتiن, ىقپال جۇرگiزەتiن ۇلتتىق مەملەكەتتەر, ۇلتتىق سايا­ساتتار جوق كەزدە قالىپتاسقان, ەشكiمنiڭ قاس-قاباعىنا قاراماي تازا شىندىقتى تاڭبالايتىن كونە عالىمدار اۋلەتiنەن تامىر تارتقان قاسيەتتi ادامدار.
كۇتۋشi قىز الدىمىزعا شايدى جاڭارتىپ اكەلiپ قويدى. گۋميلەۆ اسىقپاي شاي iشۋگە كiرiستi.
– باياعىدا, ايداۋدا ورمان شاۋىپ جۇرگەندە ۇيرەنگەن ادەتiمiز, – دەدi جىميىپ. – ول كەزدە اق سۋ iشۋشi ەدiك. قازiر, مiنە, كادiمگi شاي iشiپ وتىرمىز.
مەن اڭگiمەنiڭ جالعاسىن ەستiگiم كەلiپ تاعاتسىزدانىپ وتىرمىن. مەنiڭ كۇيiمدi سەزسە كەرەك, ءۇي يەسi سامايىن قاسىپ الىپ, قايتادان اڭگiمەسiن جالعاعان.
– ۇندىستانداعى موحەندجو-دارو, مىسىر­داعى مەمفيس پەن سايس, تاعى باسقا قا­لا­لاردىڭ قولجازبا قورلارىندا ادام­زات­تىڭ شىن تاريحى ساقتاۋلى تۇر. بiراق, ول قولجازبالار قاتاڭ باقىلاۋدا. ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىستان كەيiن ستالين يرانعا كوپ كومەك قىلعان. قانشاما مامانداردى, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جiبەرگەن. ارينە, ءوزi دە تالاي نارسەنi قولقالاپ سۇراپ العان. بiردە, يراننىڭ شاحىنا «سەندەردiڭ قۇپيا تاريحي قويمالارىڭا بiزدiڭ تاريحشىلارىمىز كiرiپ بiراز جۇمىس iستەسە» دەپ ءوتiنiش قىلادى. شاح, امال جوق, كەلiسەدi. سونىمەن, بۇرىندارى ەشكiم باس سۇعا المايتىن, ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ كەرەمەت قۇپيالارى ساقتاۋلى تۇرعان ارحيۆكە قازiرگi يراننىڭ, كونە پارسىنىڭ تiلiنە جەتiك تاريحشىلاردىڭ تۇتاس بريگاداسى كiرiپ جۇمىس iستەي باستايدى. ارينە, ستالين ولگەننەن كەيiن يران وكiمەتi ول تاريحشىلاردى, بىلايشا ايتقاندا «شىعارىپ سالعان». بiراق سول ەكi ارادا مايتالمان مۇراعاتتانۋشىلار قانشاما دۇنيەنi رەسەيدiڭ ارحيۆتەرiنە اۋدارىپ ۇلگەرەدi. ياعني, مەنiڭ ايتايىن دەگەنiم, رەسەيدiڭ ارحيۆتەرiندە كونە شىعىس, كونە ازيانىڭ تاريحىنا قاتىستى ءوڭiڭ تۇگiلi تۇسiڭە كiرمەيتiن دەرەكتەر ساقتاۋلى تۇر.
– ال سiز ءوزiڭiز سول ارحيۆپەن جۇمىس iستەپ كوردiڭiز بە؟ – دەدiم مەن.
– مەن ءومiر بويى سول ارحيۆتەرمەن جۇمىس iستەپ كەلە جاتىرمىن, – دەدi گۋميلەۆ. – ايتپاقشى, سiزگە كەرەگi قانداي مالiمەت؟
– كير مەنەن توميريستiڭ سوعىسى, جالپى سكيفتەر تۋرالى, پارسى مەن سكيفتiڭ اراقاتىناسى, مiنە, وسىنداي ماسەلەلەر, – دەدiم مەن.
– ول بار, – دەدi گۋميلەۆ. – ساسان اۋلەتى زامانىندا جازىلعان جادiگەرلەر. بiراق ول سيرەك قولجازبالاردا ەمەس, قۇپيا قولجازبالاردا. وعان ارنايى وتiنiشپەن عانا كiرەدi. مەن سiزدi كiرگiزەيiن. بiراق, كەزەككە تۇراسىز. كەزەگiڭiز كەلگەن كۇنi وقىماساڭىز, بولدى, ايرىلدىڭىز. كەلەسi كۇنi كەلگەن ادام ءوز كەزەگiن سiزگە بەرمەيدi. ياعني, كەزەكتەن قالماۋ كەرەك.
سول جەردە انت-سۋ iشتiم. گۋميلەۆ بiر ادامعا تەلەفون شالىپ, از-ماز داۋدان كەيiن, ءوزiنiڭ ينستيتۋتى الدىن الا برونداپ الىپ قويعان جۇزدەن استام كەزەگi بار ەكەن, سونىڭ بiرەۋiن ماعان الىپ بەردi. بiز قوشتاسىپ شىعىپ بارا جاتقاندا ۇلى تاريحشىنىڭ اۋىز ۇيiندە وسى لەنينگرادتا وقىپ جاتقان بiر توپ قازاق جاستارى كەزەك كۇتiپ تۇر ەكەن.
…مەنiڭ كەزەگiم بiر جارىم جىلدان كەيiن, 1990 جىلدىڭ كوكتەمiندە كەلدi. كەزەكتiڭ تاقاعانىنان بiر اي بۇرىن حاباردار ەتەدi ەكەن. رەكتور دۇيسەن قاسەيiنوۆكە كiرiپ, پروبلەمانى ايتتىم.
– ارينە, بارۋ كەرەك, – دەدi دۇيسەكەڭ.
كوزiمشە بۋحگالتەرياعا تەلەفون شالىپ iسساپار جاساتتىرىپ, جولعا, باسقا كەرەككە جەتەرلiكتەي ەتiپ مول اقشا بەرگiزدi. سونىمەن, ءالi ەسiمدە, 11 ءساۋiر كۇنi ۇشاققا وتىرىپ لەنينگرادقا اتتاندىم.
ايتىلعان كۇنi ايتىلعان ساعاتتا قولاقپانداي بiرنەشە قولجازبانى اربامەن اكەلiپ جانىما قويدى. ەداۋiر ۇلكەن زال. بiر-بiرiنە قاراماي شانشىلىپ قولجازبا وقىپ وتىرعان ادامدار. كگب-نىڭ ەكi ادامى قاتارلاردىڭ اراسىمەن اسىقپاي قىدىرىستاپ ءجۇر. ول كەزدە باسقا جەردە بولماعانىمەن, اتالعان كiتاپحانادا كسەروكس بار. الايدا, قولىڭا تيگەن قولجازبانى كسەروكستەن وتكiزۋگە بولمايدى. فوتوعا تۇسiرۋگە تاعى بولمايدى. كونسپەكت جاساۋعا جانە بولمايدى. تەك قانا وقۋعا بولادى. ياعني, تەك قانا ءوزiڭنiڭ ەسكە ساقتاۋ قابiلەتiڭە عانا, iشiڭدەگi كسەروكس پەن فوتواپپاراتقا عانا سەنەسiڭ. كiتاپحانادا, كەلiسiپ تۇنگە قالۋعا بولادى ەكەن. تاڭعى سەگiزدە كiرiپ, كەلەسi كۇننiڭ تاڭعى سەگiزiنە دەيiن, تاپجىلماي بiر سوتكە وتىرىپ, قولجازبالاردى ءۇش قايتارا وقىپ شىقتىم. مەنiڭ باعىما وراي, مەنەن كەيiن كەلەتiن ادام جارتى كۇنگە كەشiگەدi ەكەن, قوسىمشا اقشا تولەپ قولجازبالاردى ءتورتiنشi مارتە وقىپ شىقتىم.

تىعۋلى جاتقان كەزدەمە…

مەن وسى وقىعان قولجازبالاردان تۋعان اسەرلەرiمدi ءدال سول كەزدە پايىمداپ, زەردەلەپ ايتىپ بەرە الماس ەدiم. كەيiننەن, «تەمiر پەردەنiڭ» ار جاعىنداعى دۇنيەمەن كەزدەستiك. سول كەزدە «تراديتسيوناليزم» دەپ اتالاتىن عىلىمي باعىتپەن تانىس بولدىق. مiنە, وسى باعىتتاعى رەنە گەنون, يۋليۋس ەۆولا, فريتوف شيۋون سياقتى عالىمداردىڭ قايسىسىنىڭ ايتقانى انىق ەسiمدە جوق (جانە داستۇرشiلدiكتi كوكتەي وتەتiن بولعاندىقتان بۇل ويدىڭ بارلىق ءداستۇرشiل مەكتەپتەرگە قاتىسى بار), كوپ ايتىلعان اقىلدى ءسوزدiڭ بiرi اسا تاڭقالدىرىپ ەدi. «بiز تاتار اۋلەتiنە, ادامزاتتىڭ ۇستازدارى بولىپ سانالاتىن تاتار دانىشپاندارىنا, تاتار ناسiلiنە ساتقىندىق iستەدiك» دەيدi داستۇرشiلدەر.
بۇل جەردەگi «بiز» دەگەنi – بۇگiنگi توقتاۋسىز دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن ادامزات. ال «تاتار» دەگەندi بۇگiنگi «قىرىم تاتارى» نەمەسە «قازان تاتارلارىمەن» شاتاستىرماڭىز. تاتار – ءداستۇرلi دۇنيەدەگi كشاتري اتانعان, كەيiننەن ادامزاتتى بيلەگەن پاتشالاردىڭ كوبi شىققان كوشپەلi سكيف اۋلەتiنiڭ جيناقتى اتى. مiنە, «تاتار اۋلەتiنە, الەمنiڭ ۇستازى تاتار دانىشپاندارىنا جاسالعان وپاسىزدىق» دەگەن وي مەنiڭ سول كونە قولجازبالاردى وقىعاننان كەيiنگi جاي-كۇيiمدi اينا-قاتەسiز بەينەلەيدi. الماتىعا مەن مۇلدەم باسقا ادام بولىپ قايتتىم. بۇكiل دۇنيەم توڭكەرiلدi, الدىمنان بۇرىن بiلمەگەن جاڭا باعىت اشىلدى. ارينە, كەيبiر نارسەلەردi مەن بۇرىن دا شىرامىتاتىنمىن, بiراق ەندiگi جەتكەنiم بۇرىنعى تۇيتكiلدەردەن ولشەۋسiز بيiك بولىپ شىقتى. ەندi وسى مالiمەتتەر مەن سونىڭ نەگiزiندە تۋعان وي-تولعامداردان ازىراق بايان ەتەيiن.
كەلەلi ەلدە قاڭلى بار,
قاڭلىنى حان كوتەرەر.
قاڭلىسىز حان سايلانبايدى,
قاڭلىدان وزگە حان بولماس.
ارعىن – اعاڭ, قىپشاق – جاعاڭ,
قاڭلىسىز قابىل بولماس توباڭ.
قۇرمەتتi وقىرمان, سiز قازاق بولساڭىز, وندا بۇل سiزدiڭ تالاي ەستiگەن, ماقال-ماتەل جيناقتارىنان تالاي وقىعان, الايدا, قانشا رەت ەستiپ-وقىساڭىز دا ءمان بەرمەگەن ماقال­دارىڭىز. اسسا, ءار كەزدە, رۋ مەن رۋ ابىروي جارىستىرعاندا, الدەبiر قيسىنعا ءساي­كەس ايتىلعان ماقال نەمەسە ماتەل دەپ قا­بىل­دادىڭىز.
الايدا, وسى قاراپايىم عانا قاناتتى ءسوزدiڭ تاساسىندا بiزدiڭ بولاشاق تاريحي عىلىمىمىزدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىن­داي­تىن اسا زور مالiمەت جاتىر. سەبەبi, بۇل سوناۋ ىقىلىمدا, كوز جەتپەس الىس زاماندا قالعان كونە ەلدiكتەن الدەقالاي جەتكەن اسا قۇندى جادiگەر.
وسى ماقالدارداعى «قاڭلى» ءسوزiن پايىمداپ كورەيiك.
ارينە, «قاڭلى» – قازاقتىڭ بiر رۋى. سونىڭ اتاۋى. ەندi بiر ءسوزدi ەسكە تۇسiرەيiك. قازاقتىڭ كونەكوز قاريالارى, ەسكi قازاقتى, مىسالعا سەرiكبول قوندىباي ايتقان «ەسەن قازاقتان» بۇرىنعى بايىرعى قازاقتى, ونىڭ جەرiن, سۋى مەن نۋىن جيناقتاپ «قوندىگەر قۇبا جۇرت» دەپ بiر-اق اۋىز سوزبەن بەلگiلەيدi.
وسى تiركەستەگi «قوندىگەر» مەن «قاڭلى» ءسوزiنiڭ اراسىندا تiكەلەي بايلانىس بار. «قوڭ» كەيiنگi تۇرiك تiلدەرiن تۋدىرعان بiر­تۇ­تاس سكيف تiلiندە «جىلقى» دەگەن ماعىنا بەرەدi. قازاق تiلiندە «قوڭنىڭ» ءۇش سينونيمi بار. ولار «جىلقى», «قىسىراق» جانە «جۇنت».
«قوڭ» كەيiننەن سلاۆيان تiلدەرiندە «كون» – «ات», «مiنiسكەر جىلقى» دەگەن سوزگە اينالدى. (سونداي-اق, قازاقتا جاۋعا مiنەتiن سايلاۋىت كۇلiكتi «الاشا ات» نەمەسە ءجاي «الاشا» دەپ اتايدى. وسى «الاشا ات» سوزiنەن ورىستىڭ «لوشاد» («جىلقى, ات») ءسوزi شىققان). «ۆەر بانا ات. پۋشكينتانۋ پاراقتارى» كىتابىندا («ەلوردا», 2006, 159-بەت) اكادەميك ف.ە.كورشتىڭ: «ناچالو سلوۆا لوشاد ەست لوشيا, ۋمەنشيتەلنوە وت تۋرەتسكوگو الاشا – نيزكايا, مەلكايا پورودا لوشادەي» دەگەن ءسوزى  كەلتىرىلىپ, «مۇنىڭ جاقسى دالەلى – ازەربايجان تىلىندە لاقسا جىلقىنىڭ (كلياچا) الاشا دەلىنەتىنى» دەگەن ءۋاج قوسا ايتىلعان.
ەندi ويىمىزدى جيناقتاساق, «قاڭلى» – «جىلقى جاراتاتىن, جىلقى مiنەتiن, جىل­قى­لى ەل» بولىپ شىعادى. العاشقى «قوڭلى» ءسوزi كەيiننەن «قاڭلى» سوزiنە اي­نال­عان. قازاقتا مالدى, كۇيلى كىسىنى «قوڭدى» دەۋ, جاعدايى جۇدەۋلەگەن جاندى «قوڭى ءتۇستى» دەۋ ءالى دە بار عوي. سونىڭ ءبارىنىڭ تۇبىندە قوڭ – جىلقى تۇر.
ەندi «قوندىگەرگە» كەلەيiك. كونە تۇرiك تiلiندە «ەبگەرۋ» دەگەن ءسوز بار. «ۇيگە قاراي» دەگەندi بiلدiرەدi. «تابعاشگەرۋ» دەگەن ءسوز بار. «تابعاشقا قاراي» دەگەندi بiلدiرەدi. بۇل ءسوزدi ىقشامداپ جاڭا ءپىشىن تۋدىرۋدىڭ امالى اسiرەسە, قازاق تiلiندە جاقسى ساقتالعان. مىسالعا «الىپ كەت – اكەت», «الىپ كەل – اكەل». وسى زاڭدىلىققا سايكەس سكيف تi­لiن­دە «قوڭلى جاۋىنگەر» ياعني «جىلقى مiنگەن جاۋىنگەر» ءسوزi – «قوندىگەر» بولىپ ىقشامدالعان. ال سكيف قوعامىنىڭ, ەركەگi مەن ايەلi دە, بالا-شاعاسى دا قارۋ اسىنىپ جۇرەتiن اسكەري قوعام ەكەنiن ەسكە تۇسiرسەك, وندا جىلقى مiنگەن ادامنىڭ مiندەتتi تۇردە جاۋىنگەر بولاتىنى وزiنەن-ءوزi تۇسiنiكتi.
ياعني «قوندىگەر» دە, «قاڭلى» دا, ەكەۋi دە «جىلقى مiنگەن جاۋىنگەر», «جىلقى مiنگەن جاۋىنگەر ەل» نەمەسە «كوشپەندi» دەگەندi بiلدiرەدi. وسى «قوندىگەر», «قوڭلى» سوزدەرiن مەن العاشقى رەت گۋميلەۆتiڭ كومەگiمەن كiرگەن قويمادا وتىرىپ, ساسان يمپەرياسى كەزiندەگi تاريحي جازبالاردان وقىعان ەدiم. كوشپەندiلەر وزدەرiن «قاڭلى» (قوڭلى) نەمەسە «قوندىگەر» دەپ اتايدى دەيدi پارسىنىڭ تاريحشىلارى وزدەرiنiڭ كونە جازبالارىندا.

تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.

* پ.رۋبەنس. «توميريس كيردىڭ باسىن كەسۋدە». 1622 جىل.

(جالعاسى بار)

(جالعاسى. باسى وتكەن نومىرلەردە).