اياۋلى ازامات ەدى
جۇما, 3 مامىر 2013 2:09
بالكىم, وسىناۋ مامىراجاي مامىر ايىندا ونىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىن تويلاپ جاتار ما ەدىك… بۇلايشا بۇلتارتا سويلەۋىمنىڭ سەبەبى بار. ول قاتارلاستارى سياقتى اعايىن-تۋمانىڭ, دوس-جاراننىڭ, بالا-شاعاسىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل اعاسى ەلۋىن دە, اقساقالدىققا اياق باسقان الپىسىن دا اتاپ وتكەن جوق. سوعان قاراعاندا, جەتپىسكە جەتتىم دەپ جەلپىنە قويماس پا ەدى, كىم ءبىلسىن. ەندى مىنە, كوزى تىرىسىندە وتپەگەن تويىن ارتىندا قالعان وتباسى,
جۇما, 3 مامىر 2013 2:09
بالكىم, وسىناۋ مامىراجاي مامىر ايىندا ونىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىن تويلاپ جاتار ما ەدىك… بۇلايشا بۇلتارتا سويلەۋىمنىڭ سەبەبى بار. ول قاتارلاستارى سياقتى اعايىن-تۋمانىڭ, دوس-جاراننىڭ, بالا-شاعاسىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل اعاسى ەلۋىن دە, اقساقالدىققا اياق باسقان الپىسىن دا اتاپ وتكەن جوق. سوعان قاراعاندا, جەتپىسكە جەتتىم دەپ جەلپىنە قويماس پا ەدى, كىم ءبىلسىن. ەندى مىنە, كوزى تىرىسىندە وتپەگەن تويىن ارتىندا قالعان وتباسى, تۋىستارى مەن دوستارى وتكىزىپ جاتىر. باسقا باسقا, بەلگىلى قالامگەر, بىلىكتى باسپاگەر, ۇلاعاتتى ۇستاز سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىن ۇمىت قالدىرۋعا بولا ما؟
مەن سەرىكتى ەسىمە الا وتىرىپ, جارىق دۇنيەدەن وزعان دوسىمنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن جادىمدا قايتا جاڭعىرتىپ, ونىمەن قايتا جۇزدەسكەندەي ويعا شومدىم. وسىناۋ سۇڭعاق بويلى, اققۇبا, اتجاقتى, قىر مۇرىندى, ەڭسەلى – الپامساداي, ءاردايىم جارقىلداي ك ۇلىپ, قاشان كورسەڭ دە قۇشاعىن اشىپ, اينىماس اينالايىنىن ايتىپ قارسى الاتىن جايساڭ جىگىتتىڭ سول ءبىر بەينەسى ەشقاشان ەسىمنەن شىققان ەمەس. كوزدەن كەتسە دە بەينەسى كوڭىل تورىندە تۇر.
قاسيەتتى قاراشاڭىراق «لەنينشىل جاستا» تاعدىر تابىستىرعان وڭكەي ورىمدەي جاس, پىكىرلەس, نيەتتەس, قالامداس جىگىتتەر: ورالحان بوكەي, كادىربەك سەگىزباي ۇلى, كارىباي احمەتبەك ۇلى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, سەرىك ءابدىرايىم, وسى جولداردىڭ اۆتورى جانە بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ, دوستاسىپ ۇزاق جىلدار جۇبىمىز جازىلماي بىرگە جۇردىك. كەيىن «جەتى جەتىم» اتانىپ كەتكەن بۇل توپتىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگى ەستىگەن جۇرتتىڭ ەسىنە الىپ, ءار جەردە, ءار كەزدە اڭگىمەلەرىنە ارقاۋ بولعانى ءارى ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى.
كەشەگى كۇركىرەپ وتكەن سۇم سوعىس كەزىندە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان جوق-جىتىكتىكتى كوپ كورگەن ءبىزدىڭ قۇرداستارىمىزدىڭ, دۋلات دوسىمىز ايتقاندايىن, بالالىق شاقتىڭ, بوزبالالىق داۋرەننىڭ قىزىعىن كورمەگەنى ايداي اقيقات. ەگەر دە بۇل بۋىن ەرتە ەسەيىپ, ەل قامىن جەگەن ازاماتتىقتىڭ اتىنا ەرتە قونسا, بۇل دا سول ءومىر ساباعىنىڭ ونەگەسى. سەرىك تە وسى ورتانىڭ بەلبالاسى بولاتىن. وڭاشا وتىرىپ سىرلاسقان ساتتەرى: جالعىز اعايىم جارىلقاسىن ەكەۋمىزدى ەرتە جەسىر قىلىپ, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن اياۋلى انامىز ءداريا جەتەلەپ ءجۇرىپ وقىتىپ, ەل قاتارىنا قوستى. سول ارداقتى انانىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمدى ادال وتەۋ, اتىنا كىر جۇقتىرىپ, ءسوز كەلتىرمەۋ ارمانىم دا ماقساتىم, بورىشىم دا, دەپ سەرىك دوسىم اعىنان جارىلاتىن.
سەرىك جاراتىلىسىنان ءجۇزى جارقىن, ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق, جىبەكتەي جۇمساق مىنەزدى جىگىتتىڭ جايساڭى ەدى. ونىڭ تانىسقان اداممەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن كىسىگە ۇيىرسەكتىگى, وزىنە تارتىپ تۇراتىن اۋراسى عاجاپ-تىن. كىسىنىڭ كوڭىلىن تابۋعا كەلگەندە دە الدىنا جان سالمايتىن ەرەكشە ەلگەزەك ەدى. ونىڭ كىسىنىڭ ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, سىرلاسىپ-سىيلاسىپ كەتەتىن اقجارقىن, جۇعىمدى دا جاعىمدى قاسيەتىن قادىرلەيتىنبىز. سەرىكتىڭ ءاردايىم الىس-جاقىنعا, جولداس-جوراعا, اعايىن-تۋعانعا بىردەي جاناشىر قالپىنان اينىعان جەرى جوق. ال ءوزى بايلىققا, بيلىككە ۇمتىلعان ەمەس, قوڭىر تىرشىلىك كەشتى. سەرىك قاعىتپامىز قانشا قىجىرلى بولسا دا ادەپتى ازىلىمەن جىميا جاۋاپ قايتاراتىن دا, اۋزىڭا قۇم قۇياتىن. ول ادەپتەن وزبايتىن, سىپايى دا سىرباز مىنەزىمەن ءسۇيكىمدى-ءتىن. سەرىك وكپەلەۋ, وشتەسۋ, كەكەسىن ايتىپ كەكتەسۋ دەگەن قىڭىر قىلىقتان ادا بولاتىن. بىراق قانشا كەڭ, كىشىپەيىل, كەشىرىمدى بولسا دا, ەشكىمگە جالتاقتاماي, نامىسىن تاپتاتپاي تىك ءجۇرىپ, تۋراسىن ايتىپ ءومىردەن ءوتتى.
ءبىزدىڭ سەرىك قارعاداي كەزىنەن جەتىم قالىپ, اعايىننىڭ الالاماۋىن, جاقسىنىڭ جاتىرقاماۋىن, ءومىردىڭ وكسىتپەۋىن اڭساپ وسكەندىكتەن, ءوزى دە وسى ادامي اسىل قاسيەتتەردى ارداق تۇتتى. ونىڭ قولىنان كەلگەنشە كىم-كىمگە دە جاقسىلىق جاساۋعا ىقىلاستىلىعىنىڭ سىرى دا وسىندا. ءسوزىمىزدى تىرىلتەر بىرەر مىسالعا جۇگىنەيىن.
ايتالىق, سەرىكتىڭ بەلگىلى قالامگەر, ءوزىنىڭ قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇستازى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ اعامىزدىڭ ويلاماعان جەردەن سال اۋرۋىنا شالدىعىپ, توسەك تارتىپ, كەلەشەگىنەن كۇدەر ءۇزىپ جاتقاندا كوڭىلىن سۇراي كەلىپ, قاراپ وتىرماي جازۋعا كىرىسىڭىز دەپ جىگەرلەندىرىپ, اقىرى سول قامشىلاۋدىڭ ارقاسىندا «تاڭشولپان» اتالاتىن تاماشا رومان-ەسسەنىڭ (كەيىن تريلوگياعا اينالعان), «سىر مەن شىندىق», «ءبىرتۋارلار بولمىسى» ت.ب. كوركەم شىعارمالاردىڭ جارىققا شىققاندىعى بەلگىلى.
ايتقاندايىن, قينالىپ جۇرگەندە كىتاپتارىن شىعارىپ بەرگەنى ءۇشىن ۇستازى پروفەسسور ح.ءسۇيىنشاليەۆتىڭ (ول دا توسەك تارتىپ جاتقاندا), اناۋ-مىناۋ ەمەس, ءبىر كەزدەگى ءباسپاسوز ءمينيسترى بولعان ش.ەلەۋكەنوۆ اعامىزدىڭ ءىنىلىك ىزەتى, قامقورلىق-قايىرىمى ءۇشىن سەرىككە العىستارىن ايتىپ, ەستەلىك جازعاندارى دا ەستە.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى كۋرسىن بىتىرە سالا «لەنينشىل جاسقا» قىزمەتكە شاقىرىلعان سەرىكتىڭ قازاق باسپاسوزىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ۇشان-تەڭىز. ونىڭ ەسىمىن ەلگە تانىتقان, قادىر-قاسيەتىن ارتتىرعان جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ساليقالى ءسوزى, ءمان-ماڭىزى ورەلى وچەرك ماقالالارى. اسىرەسە, جان-جاقتى ءبىلىم-بىلىكتىلىگىمەن باۋراپ الاتىن سىرلى سۇحباتتاردىڭ ءجونى بولەك. قالامى قۋاتتى, ءسوزى سارابدال, ءپىكىرى پاراساتتى, ماسەلەنى تەرەڭنەن قوزعايتىن قالامگەردىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىردىڭ سىر-سيپاتىن سىنالاي سارالاپ, كوركەمدىگى مەن تارتىمدىلىعىن كەلىستىرىپ جازعان تولعاقتى تولعانىستارى, ەل مەن جەردىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ, ايرىقشا قازاق جاستارىنىڭ جان-دۇنيەسىن, مۇڭ-مۇقتاجىن, ونەگەلى ىستەرىن كوكەيگە قوندىرا, جارقىراتا جازۋىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. ونىڭ جانە ءبىر جاقسى جاعى – سەرىكتىڭ ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدارعى جۋرناليستىك تاجىريبەسىنەن ءتالىم بەرىپ, ستۋدەنتتەر تاربيەلەۋگە, ولاردىڭ كاسىپتىك شەبەرلىگىن شىڭداۋعا اتسالىسقانى. ول جۋرناليستيكاعا ۇستاحانا بولعان قازۇۋ-دە تابان اۋدارماستان وتىز جىل ءدارىس وقىعان ۇستاز-تىن.
وسى جەردە ارنايى ايتا كەتەتىن ءبىر ءتۇيىندى ءسوزىمىز بار. ول ءبىز قىزمەت ىستەگەن جىلداردا «لەنينشىل جاس» تەك جاستار عانا ەمەس, جالپى قازاق جۇرتشىلىعى ىزدەپ ءجۇرىپ, ءسۇيىپ وقيتىن گازەتى بولسا, وندا سەرىكتىڭ دە سۇبەلى ۇلەس, ءتيىستى سىباعاسى بار.
ول جانى شۋاقتى, جۇرەگى شىراقتى كىسىلەرمەن پىكىرلەسۋگە, ارالاسۋعا اسا قۇشتار بولاتىن. اينالاسىنان ۇدايى جاقسىلىق, ىزگىلىك يەلەرىن ىزدەيتىن, ءاردايىم يگى جاقسىلارعا جۋىق جۇرەتىن. ىقىلاسى اۋعان ادامدى سۋىرتپاقتاپ سوزگە تارتۋعا, ارعى-بەرگى زاماننىڭ اڭگىمەسىن ەستۋگە قۇمار-تىن. ەستىگەن ەستى سوزدەردى, عيبرات الاتىن ءماندى وقيعالاردى ءىزىن سۋىتپاي جانقالتاسىندا جۇرەتىن بلوكنوتىنا كوشىرىپ الا قوياتىن دا, كەيىن ولاردى رەتىنە قاراي جازعاندارىنا پايدالاناتىن.
سەرىكتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ ىشىندە ەرەكشە باعالىسى قازاقتىڭ ەل بيلىگىن بيىك دارەجەدە, مەيلىنشە ادال اتقارعان ءدىنمۇحاممەد قوناەۆ پەن ۇلتتىق ونەردىڭ ورەن جۇيرىگى, ساڭلاق سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋرالى جازعان جانە قۇراستىرعان كىتاپتارى.
وسى ورايدا شەگەلەپ ايتار ءبىر شىندىقتىڭ شىمىلدىعىن اشا كەتسەك ارتىق بولماس. كەڭەستىك كەزەڭدە, اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان شاعىندا شىرق ءۇيىرىلىپ قاسىنان شىقپايتىن شەنەۋنىك بىتكەن بيلىكتەن كەتىپ, باعى تايعان سوڭ د.قوناەۆتان سىرت اينالىپ, سالەمدەسۋگە دە جاراماعانى انىق. مىنە, وسىنداي سىن ساتتە ديمەكەڭنىڭ قاسىنان تابىلىپ, قالامىمەن قىزمەت كورسەتىپ, ايتۋلى ازاماتىن تۋعان ەل-جۇرتىمەن قايتا تابىستىرعان سەرىك ەدى. ول جازىقسىز جالالى بولىپ, قۋدالاۋعا ءتۇسىپ, اقىرى ار-وجدانىنىڭ تازالىعى, ادالدىعى ارقاسىندا اقتالىپ شىققاندا – سول ءبىر كۇيزەلىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جۇرگەن كەزىندە اقساقالمەن العاش رەت ديدارلاسىپ, سۇحباتتاسىپ, ونى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ەكى نومىرىندە جاريالاتۋدان باستالعان ىنىلىك رياسىز قىزمەتى كەيىن دە جەمىستى جالعاستى. ءسويتىپ, ەلۋ جىل ەل اعاسى بولعان ۇلتىنىڭ قادىرلى پەرزەنتى قوناەۆتىڭ تاريحي, تانىمدىق ءارى الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ەستەلىك كىتاپتارىنىڭ جازىلىپ, جاريالانۋىنا جول اشىپ, قولعابىسىن تيگىزىپ, وعان رۋحاني سەرىك بولدى. بۇگىندە ەل تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىنە اينالعان «ءوتتى داۋرەن وسىلاي», «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» كىتاپتارىن ءتارجىمالاپ, ادەبي نۇسقاسىن جازعان سەرىك, ودان كەيىن «ەلۋ جىل ەل اعاسى», «ليچنوست» ەستەلىكتەر جيناقتارىن قۇراستىرىپ, وڭدەپ وقىرمان قولىنا تيگىزدى.
سەرىكتىڭ ەكىنشى ءبىر ايرىقشا اتاپ وتەتىن ەڭبەگى ساڭلاق سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋرالى جازبالارى. اسىرەسە, «قاھارمان نۇرعيسا» مەن «نۇرعيسا» دەرەكتى فيلمدەرى جانە اتاقتى كومپوزيتوردىڭ 70 جىلدىق تويىندا, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جاساعان بايانداماسىنىڭ ءجونى بولەك.
ەگەر سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن تالداي تارازىلاپ, سارالاي سالماقتاساق, ونىڭ ۇلتىمىزدىڭ كوكەيكەستى قوعامدىق-الەۋمەتتىك, ادەبي-مادەني ماسەلەلەرىن مانەرلەپ, جەرىنە جەتكىزە جازۋىنا سۇحبات جانرىن تاڭداۋى دا تابىلعان اقىل بولعان. وعان «سامعاۋ» اتالاتىن كىتابىندا جارىق كورگەن ۇلتىمىزدىڭ مارعاسقالارىمەن جۇرگىزگەن سۇحباتتارى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى. وندا د.قوناەۆتان باستاپ ەسىمدەرى ەلىمىزگە ارداقتى ساياساتكەرلەر ا.اسقاروۆ, ك.اۋحاديەۆ, ز.نۇرقادىلوۆ, اقىن-جازۋشىلار ق.مۇحامەدجانوۆ, ق.مىرزا ءالى, س.يماناسوۆ, ق.نايمانباەۆ, و.ءبوكەي, عالىمدار ز.قابدولوۆ, ت.اماندوسوۆ, ءو.جولداسبەكوۆ, ونەر تارلاندارى ن.تىلەنديەۆ, ب.تولەگەنوۆا, ءا.ءاشىموۆ ت.ب. سىندى تۇلعالى ازاماتتار سىر شەرتكەن.
كوسەمسوزدىڭ كورنەكتى وكىلى سەرىكتىڭ ءتول تۋىندىلارى «بەس مۇشەل بەلەسىندە», «سامعاۋ» ت.ب., سونداي-اق, ونىڭ اۋدارماسىمەن و.كەمالدىڭ «تالكەككە تۇسكەن تاعدىر», بىرنەشە ۇلت جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمە-پوۆەستەرى جيناقتالعان «مانساپ پەن ماحاببات» ت.ب. كىتاپتارى جارىق كورگەنى ءمالىم. مۇنىڭ سىرتىندا «لەنينشىل جاستان» باستاپ رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان ەل ءومىر مەن تاۋەلسىز قوعامنىڭ تىرشىلىگىندەگى سانسىز وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالعان جۇزدەگەن ماقالالارى جانە بار.
مەن بىلەتىن سەرىكتىڭ ەرەكشە سىڭىرگەن ەڭبەگى – باسپالاردى باسقارۋداعى جانكەشتى ءىس-ارەكەتى. ونىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن «ونەر», «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى», «سانات» باسپالارى شاڭىراق كوتەردى. وسى ارقىلى ۇلتتىق رۋحاني بايلىعىمىزعا ولجا سالعان اسا قۇندى كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋى دە سەرىكتىڭ ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن ادال وتەۋى.
ءيا, سەرىك ءابدىرايىم ۇلى شىن مانىسىندە اياۋلى ازامات ەدى. ال بۇل ءسوزدىڭ اياسى كەڭ: ەل-جۇرتىنا ءومىرىمەن, ونەرىمەن, قارىمدى قالامىمەن قالتقىسىز قىزمەت كورسەتكەن تۇلعالارعا عانا بەرىلەتىن باعا. ءبىزدىڭ سەرىگىمىزدىڭ ەسىمى وسىنداي ادامي ابزال قادىر-قاسيەتىمەن ەل ەسىندە قالعانى جۇرەككە داۋا, داتكە قۋات.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
___________________________________
سۋرەتتە: س.ءابدىرايىم ۇلى, ق.قۇرمانعالي, ا.سەيدىمبەك
