تەمىر جول تارلانى
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:47
قانات سۇگىرباەۆ – «داڭق گۇلدەستەسى» وردەنى مەن «التىن قابىلان» مەدالىنىڭ يەگەرى
جەر ءجانناتى جەتىسۋ مەن سايىن دالاسىن سامال ايمالاعان ارقا دالاسىن توقايلاستىرىپ تۇرعان شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولەبي كەنتى مەن بۇرىنعى جامبىل كەڭشارىن شۋ وزەنى عانا ءبولىپ تۇر. بۇل اۋىل قازىر «كوكتوبە» دەپ اتالسا كەرەك. كەزىندە داۋلەتى تاسىپ, بەرەكەسى مەن بىرلىگى اسقان بۇل مەكەن زاماننىڭ تالاي وكپەك جەلىنە بوي بەرمەي, ىرگەسى سوگىلمەگەن قالپى تۇر. ادامدارىنىڭ اڭقىلداعان اقكوڭىل مىنەزى مەن ەرەن ەڭبەكقورلىعى نارىق قىسپاعىنا الىنباس قامال بولىپ تۇر دەسەك, شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس كەتپەگەنىمىز.
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:47
قانات سۇگىرباەۆ – «داڭق گۇلدەستەسى» وردەنى مەن «التىن قابىلان» مەدالىنىڭ يەگەرى
جەر ءجانناتى جەتىسۋ مەن سايىن دالاسىن سامال ايمالاعان ارقا دالاسىن توقايلاستىرىپ تۇرعان شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولەبي كەنتى مەن بۇرىنعى جامبىل كەڭشارىن شۋ وزەنى عانا ءبولىپ تۇر. بۇل اۋىل قازىر «كوكتوبە» دەپ اتالسا كەرەك. كەزىندە داۋلەتى تاسىپ, بەرەكەسى مەن بىرلىگى اسقان بۇل مەكەن زاماننىڭ تالاي وكپەك جەلىنە بوي بەرمەي, ىرگەسى سوگىلمەگەن قالپى تۇر. ادامدارىنىڭ اڭقىلداعان اقكوڭىل مىنەزى مەن ەرەن ەڭبەكقورلىعى نارىق قىسپاعىنا الىنباس قامال بولىپ تۇر دەسەك, شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس كەتپەگەنىمىز.
وسى ءبىر عانا اۋىلدان شىققان ەسىمى بۇكىل ەلىمىزگە ءماشھۇر ونەر يەلەرىنە مەن ءالى كۇنگە تاڭعالۋمەن كەلە جاتىرمىن. كەزىندە «ساۋلەشىم» دەگەن ءان ايتىلماي, «ەركە سىلقىم» دەگەن كۇي تارتىلماي توي وتپەيتىن. وسى اسەم ءان مەن عاجاپ كۇيدىڭ اۆتورلارى سەرىك ادەنوۆ پەن ءابدىمومىن جەلدىباەۆ ەكەۋى دە وسى اۋىلدان شىققان كوكىرەگىنە ونەر ۇيالاعان اسىل جاندار. اتاقتى تەاتر رەجيسسەرى قادىر جەتپىسباەۆ پەن جازۋشى قاراۋىلبەك قازيەۆىڭ دە كىندىك قانى تامعان جەرى وسى كوكتوبە.
بۇل اۋىلدان شىققان ەڭبەك ادامدارى قانشاما. سونىڭ ءبىرى ءبىز بۇگىن اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتكەلى وتىرعان – قانات سۇگىرباەۆ. ول «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى «شۋ جول ديستانتسياسى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى. ەسىمى بۇكىل شۋ وڭىرىنە, قالا بەردى رەسپۋبليكامىزعا تانىمال مايتالمان تەمىرجولشى. حالقىنا قالاۋلى, ەلىنە ەلەۋلى, ونەگەلى دە ورەلى ازامات. ارينە, ول مۇنداي بيىك بەلەسكە بىردەن جەتە قويعان جوق.
تەمىر جولدىڭ ءدۇرسىلىن جورگەگىندە جاتىپ ەستىپ وسكەن جاس جىگىت مەكتەپ بىتىرەردە ماماندىعىن بىردەن-اق تاڭدادى. الماتى تەمىر جول ينستيتۋتىنىڭ ءتورتىنشى كۋرسىن بىتىرگەن جىلى-اق جازدا شۋ ستانساسىنداعى قۇرىلىس-مونتاج پويىزىندا جول شەبەرى بولىپ جۇمىس ىستەپ, العىرلىعىمەن, ەڭبەكقور ەلگەزەكتىگىمەن كوزگە شالىندى. سودان دا كەلەسى 1979 جىلى بۇل وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەندە جەرلەستەرى قۇشاق جايا قارسى الدى. جاستىعىنا قاراماي تاپسىرمانى تاستاي قىلىپ ورىندايتىن مۇنى جارتى جىل وتەر-وتپەستەن شۋ ستانساسىنىڭ وزىنە اعا جول شەبەرى ەتىپ جىبەردى. كۇن سايىن ەرسىلى-قارسىلى ءجۇز شاقتى پويىز وتكىزەتىن شۋ ستانساسى قازاقستانداعى ەڭ ءىرى جول تورابى بولىپ سانالاتىن. ستانسا باستىعى نيكولاي يۆاسەنكو جۇمىسقا كەلگەندە اسا قاتال, تالاپ قويعىش, بىراق ادامگەرشىلىگى مول ادام ەدى. قاناتتى جاس دەمەي, وزىمەن تەڭ ۇستاپ, اقىلداسىپ وتىراتىن. بۇل جول تىزگىنىن ەندى ۇستاعان جاس جىگىتتىڭ جىگەرىنە جىگەر قوسىپ, قاناتتاندىرا ءتۇستى. جۇمىسقا جان-تانىمەن بەرىلىپ, بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى. ەڭبەگى باعالانىپ, 1983 جىلى شۋ جول ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جوعارىلاتىلدى.
جول جۇمىسى نەمەن ولشەنەدى؟ ءبىرىنشى – اپات, ەكىنشى –كىدىرىس بولماۋى كەرەك. ەڭبەكتەرى ەش كەتپەي, مۇنداي وقيعالار ايتارلىقتاي ازايدى. جول بويى جۇمىسكەرلەرىنىڭ دە جاعدايى جاقسارا ءتۇستى. قاناتتىڭ دا قاناتى قاتايىپ, بىلىكتى مامانعا اينالدى. 1986 جىلدىڭ كوكتەمىندە وتىزدان ەندى اسقان قانات سۇگىرباەۆ شۋ جول ديستانتسياسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.
كەلەر جىلدىڭ تابالدىرىعىنان جىل اتتاسىمەن-اق الاي-تۇلەي اق بوران سوقسىن كەلىپ. وزگەسىن بىلاي قويعاندا ارقىراپ جۇرگەن پويىزداردىڭ ءوزىنىڭ اپتىعى باسىلىپ, القىنىپ تۇرىپ قالدى. ۇزاماي حانتاۋ مەن قياقتىنىڭ اراسىنداعى 40 شاقىرىمعا جۋىق جول بويىن تەگىس قار باسىپ, پويىزدار توقتاپ قالدى دەگەن حابار دا كەلىپ جەتتى. بۇل – تەمىر جول بويىندا سيرەك بولاتىن قۇبىلىس. ول كەزدە بۇكىل ون بەس رەسپۋبليكانىڭ تەمىر جولى ورتاق ءبىر جۇيە. بۇل جايسىز جايتتەن سول كەزدەگى باس استانا ماسكەۋ دە قۇلاعدار بولدى.
قانات جىگىتتەرىن ەرتىپ حانتاۋعا جەتكەندە جاعدايدىڭ اسا جايسىزدىعىن بىردەن پايىمدادى. ۇيتقىپ سوققان ۇلىما بوران توقتاپ تۇرعان ۆاگونداردىڭ استى-ءۇستىن قارعا تولتىرىپ, تاپجىلتپاي تاستاعان. بۇلاردىڭ ءوتىنىشى, جوعارى جاقتىڭ پارمەنىمەن سارىشاعاننان كومەككە اسكەري كۇش تە كەلىپ جەتىپ, ادامدار مەن اق بوراننىڭ ايقاسى باستالىپ تا كەتتى.
«جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن» دەگەندەي, ۇرلەپ سوققان جەل جالاپ, جالتىر مۇز تاسپاعا اينالدىرىپ تاستاعان رەلستەن پاروۆوزدىڭ ءبىرى تايىپ شىعىپ كەتسىن. جانە قانداي, جاي شىققان جوق, تەمىر جولدىڭ ارقان بويى بولىگىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارعان.
ۇرىستا تۇرىس جوق. قاناتتىڭ ءوزى باستاپ ەندى جولدىڭ جىرتىعىن جاماۋعا كىرىستى. كولىك بىتكەن جۇرىستەن قالعان. بۇلار ءبىر شاقىرىم جەردەن جاڭا رەلستى يىقتارىنا سالىپ اۋپىرىمدەپ ارەڭ جەتكىزدى. قاقاعان بوراندا كوك تەمىرمەن الىسقاننىڭ اۋىرلىعىن كورگەن عانا بىلەر. ءتىپتى ءبىر قاداۋ قاعۋدىڭ ءوزى زور كۇش, بەل تالدىرار بەينەت. بۇعان جىگىتتىڭ جىگىتى, ادامنىڭ نارى عانا شىداس بەرەرى كامىل. سول كەزدەگى بۇكىل وداقتىڭ كۇرەتامىرىن ءۇزىپ تاستاۋ وڭاي ما, بۇلار جان بەرىپ, جان الىسىپ ءجۇرىپ, اقىرى جول ءجۇرىسىن قالپىنا كەلتىردى. سوناۋ تىكۇشاقپەن ارنايى ۇشىپ كەلگەن ماسكەۋ وكىلىنىڭ العىسىن دا الدى.
بۇل قانات ءدوڭباي ۇلىنىڭ جول بويىندا وتكەن ءومىرىنىڭ ءبىر ءساتى عانا.
«قانات سۇگىرباەۆ «تۇلپار» پويىزى قوزعالىسى جىلدامدىعىن 140 شاقىرىمعا جەتكىزۋ جانە شىعاناق – شۋ, جامبىل – شۋ – وتار جول ۋچاسكەلەرىن ەلەكترلەندىرۋ جونىندەگى شارالاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى», دەپ جازىلىپتى «قازاقستاننىڭ ۇزدىك ادامدارى» اتتى ەنتسيكلوپەديادا. ۆاگوندارى سوناۋ يسپانيادان اكەلىنگەن بۇل ۇشقىر پويىزدىڭ جۇرگىزىلە باستاۋى ەلىمىزدىڭ تەمىر جولدارىنا تۇتاس ءبىر توڭكەرىس اكەلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اسىرەسە, ونىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان شۋ جول ديستانتسياسىنا تۇسەر سالماعى وسال بولماسى بەلگىلى ەدى. مۇنى جەتە تۇسىنگەن قانات ءدوڭباي ۇلى وزىنە قاراستى جول ۋچاسكەلەرىنىڭ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى.
ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكالىق تەمىرجول باسشىلىعىنا حات جازىپ, حابارلاسىپ ءجۇرىپ, كەرەكتى قارجى مەن قۇرال-سايمان الىپ, جيدەلى – قياقتى ارالىعىن كۇردەلى جوندەۋدەن ءبىر وتكىزىپ الدى. ودان كەيىن شۋ ستانساسىنىڭ وزىندەگى ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىم بولاتىن توعىز تارام جول تارماقتارىن شپالدارىنا دەيىن جاڭالاپ شىقتى. ساعاتىنا ءجۇز شاقىرىمنان استام جىلدامدىقپەن اعىپ كەلە جاتقان «تۇلپاردىڭ» جولىندا ەشبىر ىركىلىس بولماۋى كەرەك. بۇل رەتتە اسىرەسە پويىزداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىستارىن رەتتەپ وتىراتىن ستانسالاردىڭ ورىنى ەرەكشە بولماق. سوندىقتان جالعىز شۋ عانا ەمەس, جيدەلى, حانتاۋ, كەمەر, بىرلىك ستانسالارىنىڭ تەمىر جول تارامدارى دا رەتكە كەلتىرىلدى.
2006 جىلى ق.سۇگىرباەۆ باسقاراتىن ۇجىمنىڭ پويىز قوزعالىستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا سالالىق جارىس جەڭىمپازى اتانۋى بۇلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسىنداي بولدى. قانات ءدوڭباي ۇلى وسى سالا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ايرىقشا قاستەرلى «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» ءتوسبەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقتى.
بىلتىرعى ۇلۋ جىلى دا ۇمىتىلماس جاقسىلىقتارىمەن ەستە قالدى. ءبىر كۇنى استانادان «ماسكەۋگە تەز جەت!» دەگەن شۇعىل تەلەفونوگرامما كەلدى.
– ويباي-اۋ, ماسكەۋمەن ەسەپ ايىرىسىپ بولعان جوق پا ەدىك؟ – دەمەي مە ويى ويران-اسىر بولعان بۇل.
– وندا دۇنيەجۇزى تەمىر جول مايتالماندارىنىڭ ۇلكەن باسقوسۋى بولعالى جاتىر, جەتسەيشى, جامان بولماسسىڭ, – دەيدى استانالىقتار جۇمباقتاپ.
باردى. كوپ نارسەنى كورىپ كوڭىلى ءوسىپ, كوكجيەگى ءبىر كەڭەيىپ قالدى. جانە سول جولى بۇلاردىڭ ەڭبەگىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە باعالانعانىن ايتساڭىزشى!
– ساحناعا قازاقستاننان كەلگەن تەمىر جول تارلانى قانات سۇگىرباەۆ شاقىرىلادى, – دەگەندە بۇل ءوز قۇلاعىنا ءوزى سەنبەدى. ساحنانىڭ ەكىنشى جاعىنان ەۋروپا تەمىرجولشىلار اسسامبلەياسىنىڭ باس ديرەكتورى دجون نەتتي دەگەن قاسقاباس شىعىپ, مۇنىڭ كەۋدەسىنە «داڭق گۇلدەستەسى» دەگەن وردەن تاققاندا بۇل ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ اتىن شىعارىپ, ەلى ءۇشىن ماقتانعانى يمانداي شىندىق.
ول ول ما. كەلەسى كەزەكتە ەۋروپا ىسكەر ادامدار اسسامبلەياسىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور التان ساۆۆو شىعىپ, بۇل باسقارعان ۇجىمدى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن «التىن قابىلان» مەدالىمەن ماراپاتتاعاندا وتىرعانداردىڭ ءبارى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنە ەرەكشە سۇيسىنىسپەن قۇشىرلانا قول شاپالاقتادى. بۇعان قالاي قۋانباسسىڭ ەندى. مەرەيىڭ تاسىپ, ەڭبەگىڭ جاندى دەگەن وسى ەمەس پە!؟
جاقىندا بۇلاردىڭ ۇجىمىنا شوقپار جول ديستانتسياسى قوسىلدى. ەندى «شۋ ىرىلەندىرىلگەن جول ديستانتسياسى» دەپ اتالاتىن بۇل مەكەمەنى باسقارۋ قانات سۇگىرباەۆقا جۇكتەلدى. بىلىكتى باسشى, مايتالمان تەمىرجولشى قانەكەڭنىڭ بۇل سەنىم ۇدەسىنەن دە شىعاتىندىعىنا كۇمان جوق.
ساۋلەبەك جامكەن ۇلى,
زاڭگەر-جۋرناليست.
