حالقىم دەپ سوققان جۇرەگى
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:45
كەڭەس زامانىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, حالقىمىزدىڭ رۋحانياتىن جاڭا ساپالى بيىككە كوتەرۋگە مول ۇلەس قوسىپ, ارتىنا ەلەۋلى قازىنا قالدىرعان قالامگەر قالماقان ابدىقادىروۆ ادەبيەتكە ءومىرىنىڭ قىرىق جىلداي ۋاقىتىن ارنادى. ونىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىمەن, ءومىر جولىمەن ۇقساس. ولاردىڭ ءومىرىنىڭ, شىعارماشىلىعىنىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ورتاق ەكى نەگىزى بار.
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:45
كەڭەس زامانىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, حالقىمىزدىڭ رۋحانياتىن جاڭا ساپالى بيىككە كوتەرۋگە مول ۇلەس قوسىپ, ارتىنا ەلەۋلى قازىنا قالدىرعان قالامگەر قالماقان ابدىقادىروۆ ادەبيەتكە ءومىرىنىڭ قىرىق جىلداي ۋاقىتىن ارنادى. ونىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىمەن, ءومىر جولىمەن ۇقساس. ولاردىڭ ءومىرىنىڭ, شىعارماشىلىعىنىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ورتاق ەكى نەگىزى بار.
رۋحاني تۇرعىدان العاندا ولار كاسىبي ادەبيەتكە حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن ءنار الىپ وسكەن وسكىن رەتىندە كەلدى. حالقىمىزدىڭ باي اۋىز ادەبيەتى جانە ومىرىمىزگە ەتەنە ءسىڭىپ, ءتول مۇرامىزداي بولىپ كەتكەن شىعىس ادەبيەتى بەينە قامشىنىڭ ورىمىندەي, دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ەدى. قالماقاندى دا قالىپتاستىرعان باستاۋ رۋحاني مەكتەپتەر وسى. ونىڭ ۇستىنە قالماقان ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن سىر سۇلەيى, ايگىلى شايىر بۇداباي قابىل ۇلى اقىننىڭ تۋعان جيەنى بولاتىن.
قالماقان ابدىقادىروۆ 1903 جىلى 3 (15) ساۋىردە قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىندا سىرداريانىڭ سول جاق بەتىندەگى «باقتىاتا» دەگەن №16 اۋىلدا جالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل 1940 جىلى سىردىڭ وڭ جاق بەتىنە قونىس اۋدارعان, اۋەلدە – «قىزىل ديقان», كەيىن جەتپىسىنشى جىلدارى – «تەلىكول» اتانعان, قازىر – ءابدىلدا تاجىباەۆ اتىنداعى اۋىل. ايگىلى قوس اقىن وسى اۋىلدىڭ تۇلەكتەرى. اعايىندارىنىڭ كوپشىلىگى وسىندا تۇرادى.
اۋىل اراسىندا اقىن جىگىت اتانا باستاعان قالماقان قازاقستان استاناسى ورىنبوردان قىزىلوردا قالاسىنا كوشىپ كەلگەندە, جاڭا ومىرگە بەلسەنە قاتىسۋ ءۇشىن 1925 جىلى 22 جاسىندا قالاعا تارتتى. «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتى رەداكتسياسىنا ارباكەش بولىپ ورنالاسۋى ونىڭ بۇدان بىلايعى بۇكىل ءومىرىنىڭ باعىتىن, ءمان-ماعىناسىن ايقىنداپ بەرەدى. حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنە, شىعىس حيكايالارىنا قانىق, اڭگىمەشىل, ەرتەگىشىل, ولەڭدەتىپ قوياتىن جاس جىگىتتى رەداكتسيانىڭ قىزمەتكەرلەرى بايقاپ جۇرەدى. ول قولى بوساعان ساتتە قالامىن جالاپ, قاعاز تۇرتەتىن. ونىڭ قارىمىن اڭداپ, قامقورلىعىنا العان بي اعا – «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى بەيىمبەت مايلين ەدى. «بۇلاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەگەن وسى.
وسىلايشا, بي-اعانىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا قالماقاننىڭ ولەڭى العاش رەت باسپا ءجۇزىن كورەدى. بۇل 1925 جىلدىڭ 10 تامىزىندا «ەڭبەكشى قازاقتا» باسىلىپ شىققان «سىرداريا» دەگەن ولەڭى ەدى. ق. ابدىقادىروۆتىڭ جازبا شىعارماشىلىعى وسىلاي جىلعا بولىپ باستالادى.
باسىم بۇلاق,
تاۋدان شىعاد,
اتىم داريا – مەن اناڭ,
سۋىم ءسۇتىڭ,
جەرىم قۇتىڭ,
ەڭبەكشى ەلىم, مەن بالاڭ,– دەپ جىرلادى قالماقان. وسى تىرناقالدى تۋىندىسىنىڭ ءوزىنەن-اق جاڭا لەكتىڭ لەبى, جاڭا قۇرىلىسقا, تىڭ تۇرمىسقا قۋانىش, جۇرەك ءلۇپىلى سەزىلىپ تۇرعان جوق پا؟! وسى ءلۇپىل قازاق جاڭا ادەبيەتىنە ءۇمىت كۇتتىرەرلىك اقىن قوسىلعانىن اڭعارتقان ەدى.
قالماقان 1927-1928 جىلدارى قىزىلوردا وبلىستىق وقۋ-اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ دايىندىق بولىمىندە وقىپ, ءبىلىمىن كوتەرەدى. 1929-1930 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ جۇمىسشى-تىلشىلەر بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1930-1932 جىلدارى – الماتى قالاسىندا كوممۋنيستىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى, 1932- 1935 جىلدارى قايتادان «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىندە ادەبي-سىن ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
قالماقان تەز تانىلادى. كەلەشەك بۇقاراشىل اقىن, بايسالدى جازۋشى, بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, شەبەر اۋدارماشى جاس تالاپتىڭ قالىپتاسۋىنا قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشى الىپتار ساكەن, ءسابيت, ءىلياستار دا كوپ ىقپال جاسايدى. ولار قالماقان شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاپ, ءار كەز قامقور پىكىر ايتىپ وتىردى, باعىت-باعدار سىلتەدى. ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ العاشقى جيناعى «جالشى» دەگەن اتپەن 1928 جىلى باسىلىپ شىقتى. سول كەزەڭدە ءسابيت مۇقانوۆ بىلاي دەپ جازدى: «قالماقان وقۋى تومەن اقىنداردىڭ ىشىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار اقىن. ول وتە از جازادى. جانە قىسقا جازادى. بىراق سول قىسقا, از جازعانىندا ول ۇزاق پوەمانىڭ ءسوزىن ايتىپ تاستايدى. 1927 جىلى ول «ۇلگى» دەگەن ولەڭىندە باسقا اقىنداردىڭ بارىنەن بۇرىن كولحوزدى الدان بولجاپ تاستادى. «ەڭبەك» دەگەن كىشكەنە ولەڭىندە ادام مەن تابيعات قاتىناسىنا دۇرىس باعا بەرەدى. قارساقباي بارىپ, قايتىپ كەلە جازعان «بۇرعى» دەگەن ونشاقتى جول ولەڭىندە بارلىق تاۋ-كەننىڭ بار قاسيەتىن تاماشا كوركەم تىلمەن ايتتى. وسىنداي پىكىر ۇشقىرلىعى, سونى كوركەم تۇردە بەرە بىلۋشىلىك قالماقاندا وتە كۇشتى».
ىزدەنىس ۇستىندەگى بۋىرقانعان جىلدار جىلجىپ, ارادا ون جىل وتكەندە, 1935 جىلى قالماقان شىعارماشىلىعىنىڭ 10 جىلدىعى زور كوتەرمەلەنىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە سالتاناتپەن اتاپ وتىلەدى. قازاق كەڭەس ادەبيەتىن وركەندەتۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن رەسپۋبليكا وكىمەتى ق. ابدىقادىروۆتى «قازاقستاننىڭ حV جىلدىعى» بەلگىسىمەن ماراپاتتايدى. بۇل سول كەزدە رەسپۋبليكانىڭ ۇلكەن ماراپاتى ەدى.
سول تۇستا قازاق كەڭەس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ جازدى: «ناشاردىڭ از وقىعان بالاسى توڭكەرىس كۇشىمەن ادەبيەت مايدانىنا شىعىپ, ون جىلدىڭ ىشىندە بەلگىلى جازۋشىلارىمىزدىڭ قاتارىنا كىردى. ونىڭ اقىندىق دارقاندىعى ادەبيەت مايدانىنا ءبىرىنشى شىققاندا-اق كورىنە قالىپ ەدى. جانە ول كورىنىس تەك قارقىندى اتتىڭ اياق الىسىنداي عانا ەمەس, ۇزاققا سىلتەيتىن ۇدەمپاز جۇيرىكتىڭ اياق الىسىنداي ەدى. ون جىلدىڭ ىشىندە ول تالاي نارسە جازدى, ۇزاقشىل ەكەنىن دالەلدەدى».
ق.ابدىقادىروۆ شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاپ, اركەز اقىل-كەڭەسىن ايتىپ جۇرگەن جىر جۇيرىگى ءىلياس جانسۇگىروۆ: «سەن قىردىڭ توپىراعىنا كومىلىپ قالعان التىن ەدىڭ, سەنى شىعارعان توڭكەرىس جەلى. سەن سىردىڭ تۇبىندە جاتقان اسىل ەدىڭ, سەنى شىعارعان وكتيابر تولقىنى. سەن ءومىرى وكسىگەن جالشى ەدىڭ, سەنى ازات ەتكەن ۇلى توڭكەرىس. سەن سەكسەۋىل تومارىن قاعىپ جۇرگەن تەسە شوتتى تاستاپ, الدىڭا قاعاز جايىپ, قالام ۇستاپ, ۇستەلگە وتىردىڭ, قاتارىمىزعا قوسىلدىڭ. ءبىز سەنىڭ ولەڭدەرىڭدى ءسۇيىپ وقيمىز, ويتكەنى, ەل ءسۇيىپ وقيدى, سەنىڭ قالامىڭ ەڭبەكشى ەلگە بال, تاڭدايىنا ءتاتتى, سەن جازعان سايىن ەل بال جالاعىسى كەلەدى. جاز, قالماقان, جاز!» – دەدى.
قالماقان وسىدان كەيىن 1935 جىلى «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە اۋىسادى جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. وسى جىلدارى جىر الىبى جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى, كەيىن جاكەڭنىڭ ادەبي مەموريالدىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا حالىق اقىندارى سەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى, 1937-1941 جىلدارى قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا رەداكتور بولىپ ىستەيدى.
قالماقان ابدىقادىروۆ شىعارماشىلىعىن تالداعان كورنەكتى ادەبيەتشى عالىمدار م. قاراتاەۆ, ب. كەنجەباەۆ, ر. بەردىباەۆ, م. قاراەۆ جانە باسقالار ونىڭ ءومىرلىك ۇستانىمىنا, ياعني شىعارماشىلىعىنا ءتان ءبىرسىپىرا بەلگىلەردى اتاپ كورسەتەدى. بىرىنشىدەن, كەشەگى جالشى ىشىنەن شىققان قالامگەر ەڭبەكشىنىڭ جاسامپاز ءومىرى مەن كۇرەسىن كورسەتۋدى ءوزىنىڭ نەگىزگى شىعارماشىلىق قاعيداتىنا اينالدىرعان. ەكىنشىدەن, بۇرىن ەزگىدە بولعان ەڭبەكشى قاۋىمعا, سونىڭ وكىمەتىنە, پارتياسىنا قالتقىسىز ادال قىزمەت ەتۋ يدەياسى مەن تاقىرىبىنان ەشقاشان اۋىتقىماي, قوعامداعى جاقسى ىستەردى دارىپتەۋدى, كەمشىلىكتەردى ۋاقىتشا دەپ ءبىلىپ, جوندەۋ ءۇشىن سىن تەزىنە الۋدى ماقسات تۇتقان. قالامگەردىڭ بۇكىل ءومىرى مەن ىستەرىندە وسى ۇستانىمدار, قاعيداتتار ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ۇشىنشىدەن, وزىمەن تۇستاس قالامگەرلەردىڭ ءبىرسىپىراسى سەكىلدى قالماقان دا جۇيەلى ءبىلىم الا الماسا دا, وزدىگىنەن ىزدەنىپ, ادەبيەتتىڭ ءار جانرىنا قالام تارتىپ, ەلەۋلى ەڭبەك جاساي العان.
قالماقان جۇرەگى حالقىم, وتانىم دەپ سوققان جالىندى پاتريوت. ونىڭ بۇل ازاماتتىق قاسيەتى نەمىس-فاشيستەرى ەلىمىزگە تۇتقيىلدان باسىپ كىرگەن ەر سىنالار سۇراپىل جىلدارى ايرىقشا كورىندى. ۇلت ادەبيەتىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ مايەگىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن سول كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىن باسقارعان ءابدىلدا تاجىباەۆ رەسپۋبليكا باسشىلىعىمەن كەلىسە وتىرىپ, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, ون توعىز قالامگەردى مايدانعا الماۋدى سۇراپ ي.ستالينگە جەدەلحات جولدايدى. كوشىرمەسىن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ا.فادەەۆكە جىبەرەدى. كوپ ۇزاماي كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن رۇقسات بەرىلەدى. سول ون توعىزدىڭ ىشىنەن قالتاسىندا برونى بولا تۇرا, قان مايدان جورىققا ءوز ەركىمەن اتتانىپ كەتكەن جالعىز قالماقان ەدى.
سوعىستا سوعىس ەرلەرشە,
جان قالماسىن, ار قالسىن!
ولەردەگى كۇشىڭە,
ءولتىرۋشى تاڭعالسىن! – دەپ ۇراندادى اقىن. ول جاۋعا قارسى قارۋىن دا, قالامىن دا جۇمسادى. ونىڭ جورىقتى جىلدارى جازعان ءاربىر ولەڭ, باللادا, پوەمالارىنان جاۋعا وشپەندىلىك, تۋعان ەلدىڭ قاھارمان ۇل-قىزدارىن دارىپتەۋ, جەڭىسكە دەگەن سەنىم اسقاق ەستىلەدى. حالىق پوەزياسىنىڭ قۇنارىمەن قۇلپىرعان قالماقان جىرلارى قاناتتى ءسوز, افوريزمگە تولى, جاۋىنگەر جۇرەگىنە ءدوپ تيەدى, جىگەرلەندىرەدى.
جالپى, قالماقاننىڭ مايدان جىرلارى تۋرالى ايتقاندا, ول حالىق پوەزياسىنىڭ دايىن ۇلگىلەرىنەن ۇزاپ كەتە المادى دەگەن ءۇستىرت پىكىر بار ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ەگەر بايىپتاپ قارايتىن بولساق, حالىقتىق ءداستۇردى دامىتا ءتۇسۋى, ونى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋى قالماقان شىعارماشىلىعىنىڭ كەمشىلىگى ەمەس, ەرەكشەلىگى ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. تۋعان حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىمەن جانە شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن قانىعا سۋارىلعان قالماقان پوەزياسىنىڭ قۇنارى وقۋشىسىن نەمقۇرايدى قالدىرمايدى. ونىڭ شۇرايلى ءتىلى ارقاشاندا تارتىمدى, باۋراپ الار قۇدىرەتتى. اۋەلدە پۋلەمەتشى جاۋىنگەر, كەيىن اعا لەيتەنانت, قازاق تىلىندە شىققان مايداندىق گازەتتەردىڭ ءتىلشىسى بولعان قالماقاننىڭ جەكە مۇراعاتىندا ساقتالعان مايدانگەر قازاقتاردان العان حاتتارى, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى وسى پىكىرىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى.
سوعىستان كەيىن ق.ابدىقادىروۆ «كەلەس قىزى», «قاجىمۇقان» پوۆەستەرىن جازدى. بالالار ادەبيەتىنە دە سۇبەلى ۇلەس قوستى. الەم ادەبيەتىنىڭ اسىلى «مىڭ ءبىر ءتۇندى» اۋدارۋدى اياقتادى. ماقتا ءوسىرىپ, ءونىم الۋدان كسرو-دا رەكورد جاساعان رىسكۇل ماقاتوۆا تۋرالى «كەلەس قىزى» پوۆەسى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭبەككەرلەر بەينەسىن جاساۋدا سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى ەلەۋلى تابىسى رەتىندە باعالاندى. قالماقان شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى – ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جاڭا ءومىردى بەينەلەۋگە, سول ارقىلى زامانداستار بەينەسىن جاساۋعا ارنالعان. سوندىقتان دا ق.ابدىقادىروۆ زامانا جىرشىسى. ەلىمىز ءومىرىنىڭ قىرىق جىلداي كەزەڭىن قامتيتىن قالماقان شىعارماشىلىعى سول كەزەڭدەگى زامانداستارىمىزدىڭ دەرەكتى دە, جيىنتىق تا بەينەسىنە باي.
قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ بەلسەنە اتسالىسقان تاعى ءبىر سالاسى – بالالار ادەبيەتى. ول – قازاق كەڭەس بالالار ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ تاعىلىمدى دا تارتىمدى قالامىنان ءار كەزدە شىققان «الاتاۋدىڭ باۋىرىندا», «بورانباي اۋرۋحانادا», «ءومىرتايدىڭ اۋىلى», «ەسەك پەن وگىز», «تاپقىش», «امانتاي», «ءتاتتى قاۋىن», «ەرتەگىلەر», «الدار كوسە اڭگىمەلەرى», باسقا دا تۋىندىلارى وسى كۇنگى اعا بۋىن اتانعان ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءالى دە جادىندا. ونىڭ شەبەر قالامىنان شىققان شۇرايلى تۋىندىلارى ءاردايىم بالالار تۇگىلى ۇلكەندەر دە ءسۇيىپ وقيتىن شىعارمالار بولىپ قالا بەرمەك. ونىڭ كوپتەگەن شىعارماسى «مەكتەپ كىتاپحاناسى», «مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار كىتاپتارى», «مەنىڭ العاشقى كىتابىم», باسقا دا سەريالارمەن الدەنەشە رەت باسىلدى.
ق.ابدىقادىروۆتىڭ اۋدارۋىنداعى ءتورت تومدىق «مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكايالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە ەڭبەك. ونى تۋعان حالقىنا سىيلاۋ ءۇشىن قالماقان جيىرما جىلداي ۋاقىت ەڭبەكتەندى. بۇل قازاقشا اۋدارمالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر شوقتىعى بيىك ەڭبەك دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس! بۇل رەتتە «…دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ بىردە-ءبىرى قازاق اۋىلىنىڭ اراسىندا اقىن ق.ابدىقادىروۆ اۋدارعان «مىڭ ءبىر تۇندەي» تاراعان جوق» دەپ باعالادى ادەبيەت الىبى عابيت مۇسىرەپوۆ.
قالماقان وتىزدان استام كىتاپ شىعاردى. ونىڭ ولەڭ, پوەما, اڭگىمە, پوۆەست, ەرتەگىلەرى ونشاقتى تىلگە اۋدارىلدى. قالماقاننىڭ «قاجىمۇقان», «ساتپاەۆ», «تاپقىش», «الدار كوسە اڭگىمەلەرى» سياقتى ەڭبەكتەرى ورىس, وزبەك, قاراقالپاق, تاتار, ۇيعىر جانە باسقا دا ۇلتتاردىڭ رۋحاني قازىناسىن تولىقتىردى.
«قۇلقىنىمدى كوزدەپ كىتاپ جازسام, مەنى قارعىس اتسىن» دەگەن ەكەن ايگىلى جازۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەرنەست حەمەنگۋەي. قالماقان دا وسىنداي قاعيدانى ۇستاندى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇعان ونىڭ ءومىرى, ازاماتتىق ۇستانىمدارى دالەل. وزىندەي كەشەگى جالشىلاردىڭ بۇگىنگى وسكەلەڭ تۇرمىسى ونى ءسۇيسىندىردى. ول جاڭالىقتىڭ, جاقسىلىقتىڭ تەز بولۋىنا, ءومىردىڭ ءسان-سالتاناتى ارتا ءتۇسۋىن قالادى, سوزبەن دە, ىسپەن دە ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلدى. سوندىقتان دا, 1951 جىلى ءوز قالاماقىسىنا الماتى وبلىسىنىڭ «پوليتوتدەل» (قازىرگى قاراساي اۋدانىنداعى كيز) كولحوزىنا راديو تورابىن تارتقىزدى, اۋىل كىتاپحاناسىن تولىقتىردى. بۇل – تەك حالقىن سۇيگەن, جومارت جۇرەكتى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ق.ءابدىقادىروۆ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تۋعان جەرى شيەلىگە كەلىپ تۇردى. كوكىرەك اۋرۋىنا الماتىنىڭ دىمقىل اۋاسى جاقپاي, دارىگەرلەر كۇنى ىستىق, اۋاسى قۇرعاق سىر ەلى – تۋعان جەرىندە تۇرۋعا كەڭەس بەرگەن ەكەن. اۋداندىق گازەتتە قىزمەت اتقاردى. ول اۋدان جەرىن ارالاپ ەل ومىرىمەن, سىرداريانىڭ سول جاعاسىنداعى قىزىلقۇم وڭىرىندەگى مالشىلار تۇرمىسىمەن تانىسىپ, پايدالانا بىلسە قۇت مەكەن بولارلىق قىزىلقۇمدى يگەرۋ ىسىنە ارالاستى. ول قىزىلقۇم وڭىرىندە مالشىلار ءۇشىن «تاشتوپ» دەگەن جەردە ءوز قارجىسىنا قىزىل وتاۋ ءۇيىن اشتى. جەكە كىتاپحاناسىن سوندا بەردى, ءوز قاراجاتىمەن كىتاپ قورىن تولىقتىردى. قالەكەڭ كىتاپحانا شارۋاسىن جۇرگىزۋدى سەيىلحان جەتىباەۆ دەگەن شاكىرتىنە تابىستادى. ول كىسى, كەيىن ونىڭ ايەلى بەرتىنگە دەيىن اتىنا ءمىنىپ, قورجىنىنا كىتاپتاردى تولتىرىپ الىپ قىزىلقۇم قويناۋىن جايلاعان مالشىلارعا كىتاپ جەتكىزىپ, كىتاپحاناشىلىق مىندەت اتقارىپ ءجۇردى.
قالەكەڭ مالشىلاردىڭ بالالارى ءۇشىن مەكتەپ-ينتەرنات سالۋعا باس بولدى. ونىڭ دا ءبىراز قارجىسىن ءوز قالتاسىنان شىعاردى. مەكتەپ «ءجۇزباي» دەگەن جەردەن سالىنا باستاعاندا, 1959 جىلى سول ءوڭىردى سىردىڭ تاسقىن سۋى باسىپ, ەسىل ەڭبەكتى سۋ شايىپ كەتتى. بىراق اقىن ارمانى شايىلعان جوق, ورىندالدى.
قالامگەردىڭ وسىناۋ ازاماتتىق ءىسى تۋرالى ونىڭ كوزىن كورگەن, لەبىزىن تىڭداعان, وي-ارمانىنا قانىققان, ءىسىن قولداعان «قارعالى» اۋىلىنىڭ مۇعالىمى, ايتىسكەر اقىن, بۇل كۇندە مارقۇم ايدار دوستياروۆ «قالماقان اعا قانداي ەدى» دەگەن ەستەلىگىندە جەتكىزە ايتادى.
سول وڭىرگە كوپ ۇزاماي «قارعالى» سوۆحوزى ورنادى, ەل كوركەيدى. اقىن ارمانى اقيقاتقا اينالدى. وسىنداي ازاماتتىق ەرلىك حالقىن شەكسىز سۇيگەن ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلمەك. قازاقستاننىڭ بۇرىنعى-كەيىنگى جۇزدەگەن قالامگەرىنىڭ اراسىندا تۋعان اۋىلىنىڭ تۇرمىسىن, مادەنيەتىن كوتەرۋگە سوزىمەن دە, ىسىمەن دە وسىنشالىقتى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, قايراتكەرلىك كورسەتۋدە قالماقانمەن بارابار كەلەر كىم بار ەكەن… كەيبىرى ەلگە مەرەيتويلاردا كەلىپ, قوشەمەت كورۋدەن, كوڭىلى تولماسا, وكپەلەپ كەتۋدەن اسپايدى-اۋ قازىر.
«كورگەنىم كوك سياقتى
كوردىم جارىق,
اداممىن, ازاماتتان تۋدىم انىق.
جاردەمشىم, جارىلقاۋشىم,
جازالاۋشىم,
سۇيەرىم, سۇيەنەرىم, ءتاڭىرىم – حالىق», – دەپ جازدى ناۋقاس مەڭدەگەن اقىن سوڭعى شۋماق جىرىندا. بلوكنوتتا وسى شۋماقتىڭ استىنا «23.ءىۇ.64» دەپ كۇنى قويىلىپتى. قالامگەردىڭ ءبىر اپتالىق عۇمىرى قالعان ەدى.
ول ومىرگە عاشىق ەدى, حالقىما بەرەرىم ءالى الدا دەپ سەنەتىن. قالماقان سىر ءوڭىرىنىڭ ادامدارى تۋرالى «سىر ساربازدارى» دەگەن تسيكل جازۋدى ويلاپ جۇرسە كەرەك. «كەلەس قىزى» پوۆەسى سونىڭ ءبىر تاراۋى بولماق ەكەن. قالماقان تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسى, ونىڭ ءوزى جوق بولسا دا, ءسوزى حالىق اراسىندا. قالماقان قايتىس بولعاننان كەيىن دە «تاپقىش», «ءتاتتى قاۋىن», «قاجىمۇقان», «مىڭ ءبىر ءتۇن» كىتاپتارى, ولەڭدەرى مەن پوەمالارى قازاق, ورىس, ۇيعىر, وزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, باسقا دا تىلدەردە بىرنەشە رەت باسىلىپ شىقتى. سونىڭ ىشىندە «قاجىمۇقاننىڭ» قىرعىز تىلىندەگى باسىلىمى 1988 جىلى مەنىڭ العىسوزىممەن جاريالانىپ ەدى. ق.ابدىقادىروۆتىڭ ومىرشەڭ مۇراسى الداعى ۋاقىتتا دا ۇرپاقتار يگىلىگىنە قىزمەت ەتە بەرمەك.
قالماقان ارمانداعانىنداي قىزىلقۇم ءوڭىرىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان «قارعالى» اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ, ياعني كەزىندە نەگىزىن قالاۋعا ءوزى باستاما جاساعان مەكتەپ قالەكەڭ اتىندا. اۋداندىق بالالار كىتاپحاناسىنا دا قالماقان اتى بەرىلگەن. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى – ءابدىلدا تاجىباەۆ اۋىلىندا ونىڭ اتىندا كوشە بار. سىر ەلى حالقىم دەپ وتكەن قالماقانىن ۇمىتپايدى.
اقايدار ىسىم ۇلى,
جۋرناليست-زاڭگەر,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
استانا.
