قازىنا قاليبەك
سەنبى, 20 ءساۋىر 2013 0:34
قاليبەك اعامەن ىلۋدە ءبىر كەزدەسكەن ساتتە, ول كىسى تۋرالى ويعا قالامىن: اۋداندا تۇرىپ-اق قالامگەر رەتىندە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى مەن ەلىنە وسىنشاما ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرۋگە بولادى ەكەن عوي دەپ.
سەنبى, 20 ءساۋىر 2013 0:34
قاليبەك اعامەن ىلۋدە ءبىر كەزدەسكەن ساتتە, ول كىسى تۋرالى ويعا قالامىن: اۋداندا تۇرىپ-اق قالامگەر رەتىندە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى مەن ەلىنە وسىنشاما ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرۋگە بولادى ەكەن عوي دەپ.
ءيا, بۇگىندە جەتپىس جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىرعان قاليبەك التىباەۆتى زايسان تاريحىنىڭ قازىناشىسى, شەجىرەسى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ەگەر وسى سوزىمە سەنبەسەڭىز, ول كىسىنىڭ جازعان «اتامەكەن زايسان» اتتى كىتابىن وقىپ كورىڭىز. وسى كىتاپتان اۋداننىڭ ءار كەزەڭدەگى تاريحى مەن سول تاريحتا ازدى-كوپتى ءىز قالدىرعان مىڭداعان ادامىنىڭ, قول باستاعان باتىرلارىنىڭ, ەل باستاعان بيلەرىنىڭ, پاتشا زامانىنداعى بولىستارى مەن بايلارىنىڭ, نەشە ءتۇرلى ساۋداگەرلەرى مەن كوپەستەرىنىڭ, بالا وقىتقان مولدالارى مەن العاشقى مۇعالىمدەرىنىڭ, بالۋاندارى مەن شەشەندەرىنىڭ, قۇسبەگىلەر مەن ساياتشىلارىنىڭ, قازاقتا العاش قىزىل كىرپىشتەن ورنەكتەپ تام سوققان شەبەرلەرى مەن ۇستالارىنىڭ, ەل باسقارعان ازاماتتارىنىڭ, اتى شىققان عالىمدارى مەن قالامگەرلەرىنىڭ, ونەر شەبەرلەرىنىڭ, كەڭەس وداعى كەزىندە ءومىردى العا باستىرعان ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ, ۇستازدار مەن دارىگەرلەردىڭ, بۇگىنگى زاماننىڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ جانە باسقا دا كارىسى مەن جاسىنىڭ جەكە ءومىرى تۋرالى قىزىقتى ماع ۇلىماتتارعا, زايسان تاريحىنىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىعاسىز.
وسىنشاما باي دەرەكتەردى جيناستىرىپ جاريالاۋدىڭ ءوزى ءبىر ادامنىڭ ومىرىنە جۇك بولعانداي. مەن ءتىپتى بۇل كىتاپتى جاسقانباستان زايسان اۋدانىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەپ ايتقان بولار ەدىم. قاليبەك اعا ءوزىنىڭ وسى ءبىر عانا ەڭبەگى ارقىلى اۋدان تاريحىن مۇنان كەيىن زەرتتەۋشىلەرگە, بۇگىنگى مەن ەرتەڭگى كۇننىڭ تالاپتى جاستارىنا مول مۇرا قالدىرىپ وتىر.
الايدا, قاليبەك اعانىڭ ەڭبەگى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اۋدان اكىمدىگىنە «زايسان» دەپ اتالاتىن ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەندىرىلگەن بىرنەشە جۇزدەگەن سۋرەتپەن كوركەمدەلىنگەن دەرەكتى تانىمدىق كىتاپتى تاعى دا شىعارىسىپ بەردى. وندا اۋداننىڭ شارۋاشىلىقتارى مەن ءار سالاداعى مەكەمەلەرى, ەڭبەك وزاتتارى تۋرالى مول دەرەكتەر بار. مۇنان كەيىن اۋداننىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ بارلىق مەكەمەلەرى مەن مەكتەپتەرىن, ۇستازدارىن قامتىعان «ۇستاز – ەلدىڭ تىرەگى» اتتى 450 بەتتىك تاعى ءبىر تولىمدى كىتاپ شىعاردى. قىسقاسىن ايتقاندا, اۋداننىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن, باي تاريحىن قاليبەكسىز ەلەستەتۋ قيىن.
دەگەنمەن, بۇل ايتىلعانداردىڭ بارلىعى قاليبەك اعانىڭ ءبىر عانا قىرى.
قاليبەك التىباەۆ – قازاقتىڭ تانىمال سوزجۇمباقشىسى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءمۇشەسى, زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. «سان سۇراققا ساياحات» (1993), «زايسان ورنەكتەرى» (2000), «ابايدىڭ الىپ ايدىنىنان» (2001), «شىراعىڭ ماڭگى سونبەيدى» (2003), «سىناپتاي سىرعىعان جىلدارىم» (2003), «اتامەكەن زايسان» (2006), «ءۇش كەمەلدىڭ شالقارىنان» (2011), ت.ب. كىتاپتاردىڭ اۆتورى. بۇل كىتاپتارىنىڭ باسىم ءبولىگى ءسوزجۇمباقتاردان تۇرادى. اناۋ-مىناۋ ەمەس, ۇلى اباي, شاكارىم, اۋەزوۆتىڭ الىپ ايدىنىن ارقاۋ ەتكەن سوزجۇمباقتار دۇنيەسى. قالەكەڭ سوزجۇمباقتىڭ قازاقشاسىنىڭ تاريحى 1957 جىلدان باستالادى دەپ سانايدى. ءوزى سوزجۇمباق قۇراستىرۋدى 1960 جىلدان باستاعان.
قالاعاڭ سوزجۇمباق الەمىنە قالاي كەلدى؟
– ابايدى 12 جاسىمنان باستاپ وقىدىم. دۇرىسى, «اباي جولىن». اكەم سوعىستان جانىن ارەڭ سۇيرەپ كەلگەن ارداگەر, شەشەم جارىمجان ادام. جان ساقتاۋ كەرەك. ساۋىر تاۋىنىڭ ىشىندە, وبالى دەگەن جەردە ءتورت كلاستىق باستاۋىش مەكتەپ بولدى. وسى مەكتەپتە بارلىعى ونشاقتى بالا وقيمىز. بەسىنشى كلاستان باستاپ وقۋدى تاستاپ, قوي جايىپ, تىربانىپ تىرشىلىك ەتۋگە تۋرا كەلدى, – دەپ سىرشىل اڭگىمەنىڭ شەتىن سۋىرتپاقتاپ شىعاردى قاليبەك اعا.
ءبىر كۇنى قىزىل وتاۋدا «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىن اقتارىپ وتىرسا, سوڭعى بەتتەرىندە ءتورت-بەس كروسسۆورد جاريالانىپتى. بىراق بىرەۋلەر الگى كروسسۆوردتاردىڭ شەشۋىن تاۋىپ, تورشالارىنا جازىپ قويىپتى. ول ەندى جۋرنالدىڭ كەلەسى سانىن اسىعا كۇتتى. جۋرنالدىڭ جاڭا سانىندا الگى كروسسۆوردتاردىڭ جاۋابى جاريالانىپتى. جاۋاپتارىنىڭ كوبىسى دۇرىس بولىپ شىقتى. ءوزى قۇراستىرعان سانسوزدەردى وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنە جىبەرە باستادى. بۇل گازەتتە تالاپتان يمانباەۆ دەگەن سوزجۇمباقشى بار ول كەزدە. سول كىسى جازباشا نۇسقاۋلار بەرىپ, جالىقپاي جاۋاپ حاتتار جازادى.
1970-ءشى جىلدارى قالەكەڭ سول يمانباەۆ اعامىزعا سالالىق ءسوزدەردىڭ قازاقشاسىن جازدىرادى. بىلاي دەپ: كروسسۆورد – ماتاۋ ءسوز, چاينۆورد – تىزبە ءسوز, كريپتوگرامما – ءسانسوز, اناگرامما – سوزدەن-ءسوز, رەبۋس – بەينەسوز, سكانۆورد – باعدارسوز. وسى تەرميندەردى اۋدارعان اۆتورلىق قۇقىسى زاڭدى بەكىمەسە دە, بۇل سوزدەر قازىرگى كۇنگە دەيىن سولاي پايدالانۋدا.
ۇلى اباي, شاكارىمنىڭ, مۇحتاردىڭ ءىزى قالعان سەمەيدىڭ زيالى جۇرتىمەن بەرتىندە جاقىن ارالاستى. سەمەيدەگى رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى بالتابەك ەرسالىموۆ, اباي قورىق-مۇراجايىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى توكەن يبراگيموۆ, وسكەمەندىك تانىمال ۇستاز قانيپا بىتىباەۆانىڭ وي-پىكىرلەرىنىڭ, كەڭەس-پايىمدارىنىڭ پايداسى ۇلكەن بولدى.
2011 جىلى سەمەي باسپاسىنان اباي, شاكارىم, مۇحتار شىعارماشىلىعىنا قۇرىلعان سوزجۇمباقتاردان تۇراتىن «ءۇش كەمەلدىڭ شالقارىنان» كىتابى شىقتى. بۇگىندە «ابايدى وقى, ويلان, تاپ» دەگەن كىتاپتىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويۋعا تاياۋ. جاقىن كەلەشەكتە جارىق كورىپ قالار.
ال ەندى وسى ايتىلعاندارعا قاراپ, قاليبەك اعانى ءومىر بويى جازۋ-سىزۋمەن, سوزجۇمباقپەن اينالىسقان جان ەكەن دەپ ويلاپ قالارسىز. مۇلدەم ولاي ەمەس. ول ءومىر بويى اۋدان ءومىرىنىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا تونىپ, شارۋاشىلىقتاردا قىزمەت ەتىپ كەلدى. جاستىق شاقتا ءبىراز ۋاقىت مال دا باقتى. اۋداندىق گازەتتە ماقالا, ولەڭدەردەرى بۇرقىراپ شىعىپ جاتتى. وقۋدى سىرتتاي وقىدى. سودان كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلدى. اسكەردەن ورالعان سوڭ «كەندىرلىك» كەڭشارى كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا بەكىتىلدى. 1970 جىلى «قاراتال» كەڭشارىنا جۇمىسشى كوميتەتىنىڭ باستىعى, 1973 جىلى بلاگودارنەن اۋىلدىق كەڭسەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. الماتىنىڭ جوعارعى پارتيا مەكتەبىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىردى. 1987 جىلى اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسىنە ديرەكتور بولىپ كەلدى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا سەمەي پوليگونى جونىندەگى ارنايى كوميسسسيانىڭ توراعاسى بولدى.
سويتە ءجۇرىپ, زايساننىڭ تاريحىن, ەل اراسىنداعى اڭگىمەلەر مەن مۇراعات دەرەكتەرىن تىرنەكتەپ وتىرىپ جيناستىرىپ, جارىققا شىعارۋدا ءبىر ءوزى ءبىر مەكەمەنىڭ موينىنا جۇك بولارلىقتاي ۇلكەن ىستەر تىندىردى. وسىنىڭ ءبارى بويىنا اتا-انا قانىمەن بىتكەن زەرەكتىكتىڭ, ءومىر تاربيەسىنەن العان ۇقىپتىلىق پەن جالىندى جىگەر, كوپشىل قاسيەتتىڭ, ەرىنبەيتىن ەڭبەكشىلدىكتىڭ ارقاسى. ول كىسىمەن اڭگىمەلەسكەن ادام از ۋاقىتتىڭ وزىندە وسى ءوڭىر تاريحى تۋرالى تالاي جايعا قانىعادى.
– جالپى, زايسان ءوڭىرى ساۋدا ءىسى ەرتەدەن ءجۇرىپ, دامىعان جەر عوي. زايساندا ءحىح عاسىردىڭ وزىندە 32 گيلديالى ساۋداگەر بولعان. ويلاپ كورىڭىز, 32 مارتەبەسى جوعارى ساۋداگەر! ءبىرىنشى گيلديالى ساۋداگەرلەر شەتەلدەرمەن ساۋدا جۇرگىزگەن. ەكىنشى گيلديالىسى ەل ىشىندە دەگەندەي.
زايساندا 1874 جىلى بەيسەن اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبى اشىلادى. وندا كىشى مال دارىگەرلەرى, اگرونومدار دايارلانعان. 1876 جىلى زايسان قالاسىندا لومونوسوۆ مەكتەبى اشىلعان.
1912 جىلى اناۋ اقش-تىڭ اتاقتى چيكاگو قالاسىندا وتكەن فەستيۆالدا زايسانداعى حوحلوۆتىڭ ارا بالى ساپاسى مەن دامدىلىگى جاعىنان ءبىرىنشى ورىن العان. ساۋىردا وسەتىن سارلىق قويىنىڭ ەتىن ورىس پاتشاسىنىڭ ءوزى ادەيى الدىرىپ وتىرعان. مەرينوس قويىن زايسان وڭىرىنە سوروكين دەگەن ساۋداگەر باي الىپ كەلگەن دەگەن ءسوز بار. وسى سوروكيننىڭ 50 مىڭ قويى, 10 مىڭ ءىرى قاراسى, جۇرگەندە جەر قايىسقان قالىڭ جىلقىسى بولعان. وسى سوروكينىڭىز ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا اتاعى جەر جارعان «سكوتوپرومىشلەننيك» اتانعان. تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبىن جولعا قويعان. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا زايساندا العاش كينوزال اشقان, – دەيدى قاليبەك اعا.
سايلاۋ تولەۋوۆ,
جۋرناليست.
سەمەي.
