رۋحانيات • 14 مامىر، 2019

اقساقالدىقتىڭ جۇگىن اۋدارماي الىپ ءجۇرۋ – ۇلكەن سىن

1046 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ەل تاريحىنداعى كاسىبي پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى ومىربەك بايگەلدي بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىر. ەل اعاسىن 80 جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، وسى سۇحباتتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.

– ومىربەك اعا، ءار نارسەنىڭ دە باس­تاۋى بولاتىنى ايان. ارناسىنان تا­سىر­داي، مول قۋاتىن بويىنا جي­عان داريانىڭ جىلىستاپ اق­قان جىل­عادان اعا كەلە ۇلكەندى-كىشى­لى وزەن­دەردى قوسىپ الىپ، كەڭ ارنا­مەن تو­لىسا اعاتىنى ءتارىزدى ءسىزدىڭ دە باس­تاۋى­ڭىز، تامىرىڭىز بار. سوندىق­تان اڭگىمەنى بالالىق شاقتان، تۋعان جەر، وسكەن ورتادان وربىتسەك قالاي قارايسىز؟

– ماقۇل. اسقارالى الاتاۋ مەن قات­پارلى قاراتاۋ توعىسقان، تاۋ اڭعارىن جايلاعان اۋىلدا ءتورتىنشى بالا بولىپ ءومىر­گە كەلىپپىن. انام 5 جاسىمدا قاي­تىس بولعانىمەن اكەم 3 نەكەسىنەن 13 ۇر­پاق كورگەن كوپ بالالى وتباسىنان شىققانمىن.

كوكوراي شالعىندى، مايسا ءشوبىنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ مۇرنىڭدى جارعان، كوزدەي مولتىلدەگەن كوركەم كولى بار، جازدا جا­عالاي قونىپ كيىز ءۇي تىگەر بەرەكەسى بەل­دەن، ىنتىماق-ىرىسى ىرعىن، شۋاعى شال­قىعان اۋىلىمىنىڭ سول كەيپى قازىر دە سانامدا تۇنىپ تۇر. اكەم – كولحوزدىڭ باستىعى. ول كەزدەگى وكىمەتتىڭ ساياساتى استىقتىڭ ءبىر ءتۇيىر ءدانىن قالدىرماي، سوڭعى ماساعىنا دەيىن تەرگىزەتىندىكتەن اكەم باققان جۇرتىن امان ساقتاۋ ءۇشىن تارى ەككىزەدى. ويتكەنى وكىمەت تارىنى قاجەتسىنبەيدى جانە بيدايدى جيىپ العان سوڭ تارىنى سەۋىپ تاستاسا، 36 كۇندە عانا ءپىسىپ شىعادى. كۇزگە تامانعى جيىن-تەرىن كەزىندە ءدانىنىڭ سالماعىنان مايىسىپ، يىلگەن تارىعا ءوش قۇستاردىڭ ءبىرازى جىلى جاققا كەتكەن. ال مول شىققان تارى ەل­دىڭ ىرىزدىعى. قاپ-قاپ ەتىپ جۇرتقا تا­راتىپ بەرىپ، اۋىلدى اشتىقتان امان الىپ قالادى. اكەم سوعىس ۋاقىتىندا قو­لىنداعى بارىن ساتىپ، جيعان-تەرگەنىنەن ۇشاق جاساتىپ، مايدانعا تارتۋ ەتكەن، كەۋدەسىنە جارقىراتا ەڭبەك ەرىنىڭ جۇل­دىزىن تاققان، باسشىلىق ەتكەن شارۋا­شى­لىعىنان 7 بىردەي ەڭبەك ەرى شىققان، كەڭ ويلايتىن، كەسىمدى شەشىم ايتىپ، كوپ قامىن جەيتىن كەمەل، اسا مەيىرىمدى جان بولدى.

ءبىر قىرقادان سوڭ جىلقىلى اۋىل بار-تۇعىن. مەن تاڭنان قىمىزعا بارامىن. قىمىزىمدى الىپ اۋىلعا بەتتەگەنىمدە كۇندەلىكتى مىنا كورىنىس قايتالانادى. بارلىق ۇيدە ءبىر-ءبىر سارى ساماۋرىن بار، ءبىر مەزەتتە سول ساماۋرىندار سىرتقا شى­عارىلىپ، قاز-قاتار شاي قويىلا باس­تايدى. ەگەر ءبىر ءۇيدىڭ ساماۋرىنى كەشىك­سە: – بۇل ءۇيدىڭ شايى ساسكەگە شەيىن قويىل­مايدى، – دەگەن ەنەدەن ءسوز ەستيدى. جال­تىراتىپ سۇرتىلگەن ساماۋرىننىڭ قاي­ماق قاتقان ىستىق شايىن ءىشىپ الىپ كول­حوزشىلاردىڭ جۇمىسى باستالادى. جاپ­پاي كولحوزدىڭ شارۋاسىن اتقارىپ، مالىن ورىسكە شىعارىپ، سيىرىن، قويىن ساۋىپ، تارىسىن جيىپ، اقتاپ، ءتۇيىپ الادى. ءبىر كۇن انا ءۇيدىڭ تارىسى تازارتىلىپ، ءتۇيىلىپ، تەڭدەلىپ، ەكىنشى كۇن مىنا ءۇيدىڭ تارىسىن ءبارى جابىلا وڭدەيدى. ءسويتىپ جىلدىق تارىسىن بىرگە ءجۇرىپ قاپ-قاپ ەتىپ تەڭدەپ قويادى. ەسىك ءاماندا اشىق، ەشقاشان ق ۇلىپ سالىنبايدى. بالا بىتكەن اناۋ-مىناۋ قاجەتتى جۇمىستاردى اتقارىپ، ويىنعا كىرىسەمىز. تاماقتى وسى كۇنگىدەي ءوز ۇيىڭە عانا بارىپ جەۋ دەگەن اتىمەن جوق. بار ۇل قاي ۇيگە جاقىن جەردە ويىن قىزىعىنا باتسا، سوعان كىرىپ، نانعا ماي جاعىپ جەپ، ايرانىمىزدى ءىشىپ، سول وتباسىنىڭ بار تا­ماعىنا ورتاق بولامىز. ەشكىم كىسى با­لاسى دەمەيدى، بىزدە دە بوتەن ۇيدەمىز دەگەن ۇعىم جوق. اۋىلدىڭ بىرلىگى، اقسا­قا­لىن سىيلاۋى قازىر ويلاپ وتىرسام اڭىز­داي ەكەن. تاڭعى تىرلىك ساقال-شاشى اپپاق قۋداي، ابدەن جاسى كەلىپ، ءوزدى­گىنەن ءجۇرۋى قيىن بولعاندىقتان كيىز ءۇي­دىڭ كولەڭكەسىنە قالىڭ ەتىپ توسەلگەن كورپەگە كوتەرىپ سالاتىن اۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەنىنە سالەم بەرۋدەن باستالاتىن. اۋەلى ۇلكەندەر بارادى، ودان جاسامىستار مەن جاستار، اقىر اياعىندا بىزگە دە كەزەك كەلەدى. ونى اكە-شەشەڭ دە قاداعالاپ، «ءبۇ­گىن اتاڭا سالەم بەردىڭ بە» دەپ سۇراپ تۇرادى.

– بالالار دەمەكشى، ءسىز بىردە اۋى­لىڭىزداعى سىرعالى قۇلاق بالالار جايىن ايتقان ەدىڭىز.

– ءيا، ولار ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ جالعىزدارى ەدى. بۇكىل اۋىل ولاردىڭ بەتىنە جەل بولىپ جەلپىپ ەسكەن ەمەس. سول قۇلا­عىن­دا قالايى سىرعالارى بار بۇل بالا­لار­عا ساۋساعىمىزدىڭ ۇشىن تيگىزۋگە بولمايتىن. اسىق اتىپ، الىسىپ-ج ۇلى­سىپ ويناعان ۋاقىتتا ولاردىڭ نەبىر سوت­قارلىقتارىنا توزۋگە تۋرا كەلىپ، ءتىپ­تەن جۇدىرىعىن تۇيە ۇمتىلعاندا قا­شىپ قۇتىلاتىنبىز. ولارعا قوعام بەر­گەن يممۋنيتەت، قولداۋ بار ەدى. ءۇل­كەن­دەر سول بالالارعا ەشكىم تيمەسىن دەپ قاتتى قاراپ جۇرەتىن. وسى قالىپتى كيەۆ كنيازى سۆياتوسلاۆ تۋرالى جازبادان وقىدىم. ۆيزانتيادان كەلگەن ەلشىلەر سۆياتوسلاۆتىڭ قۇلاعىنداعى سىرعانى بايقاپ، ءمانىسىن بىلگەندە ونىڭ بىرەۋدىڭ جالعىزى ەكەندىگى ايتىلىپتى. مىسالى، ولاردىڭ مايدان دەۋىنىڭ تۇبىرىندە دە بىزبەن ءبىر ۇندەستىك جاتىر. 

نەگىزى قاي ۇلتتىڭ دا جاقسىسى مەن جامانى بولادى دەيمىز، الايدا ءبىزدىڭ ءىل­گەرىدە ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ تا­نىمى عالامات. ماسەلەن، فرانتسيادا ميحايلو پەرىشتەگە پالەن مەتر گرانيت تاس­تىڭ ۇشار باسىنا التىننان ءمۇسىن قويىل­عان. تۇندە سوعان 1 مەترلىك تولقىن كەلىپ، تاڭدا قايتىپ كەتىپ وتىرادى. سو­دان ۇنەمى وسىلاي ما دەپ سۇرادىم. جوق، جىلىنا ءبىر رەت قانا، ناۋرىز ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى سۋ 9-10 مەترگە دەيىن كوتەرىلەتىنىن ايتتى. «ونى سىزدەر قالاي تۇسىنەسىزدەر»، دەسەم «ەشقانداي، بۇل تابيعي قۇبىلىس»، دەيدى. «ونى ءبىزدىڭ حالىق ءبىلۋشى ەدى» دەيمىن. «ءسىزدىڭ حالىق مۇنى قالاي ءتۇ­سىندىرەدى» دەپ سۇرادى. «ونى ءبىزدىڭ جۇرت جىلدىڭ باسى، سول مەزگىلدە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى، سول كۇنى جاراتۋشى جەل تۇرعىزىپ، جاۋىن جاۋعىزىپ، وسىلاي تازالايدى، جۋادى دەگەندى ەستۋشى ەدىم. سول جۋاتىن ءراسىم وسى جەردە بولادى ەكەن» دەگەنىمدە «وندا ءسىزدىڭ حالقىڭىز كەمەڭگەر ەكەن. ىلگەرىدەن ءىلىمى بار ەل ەكەنسىزدەر» دەگەن. سونى ەستىگەن جىگىت باليگە بارىپ دەمالىپتى. 22 ناۋرىز كۇنى سول جەردەن الگى ازامات قوڭىراۋ سوعادى: «مىنا جەردى دە جۋىپ جاتىر»، دەيدى.

ارينە جاڭا زامان كەلدى، وزگە مەم­لەكەتتەر العا شىقتى. ءوسسىن، دامىسىن، بىراق ولار الدا ەكەن دەپ ۇلتىڭا، بول­مىسىڭا، قالىبىڭا جاقپايتىننىڭ ءبارىن ەكشەمەستەن سىڭىرە بەرۋگە بولا ما؟ قاتىپ قالماي، جاقسىسىن عانا جۇقتىرىپ، جا­مانى­نان اۋلاقتاي بىلسەك. باياعىنى ايتا بەرىپ نە كەرەك، زامان باسقا، قالىپ قوي­عان ءداستۇردى جاڭعىرتۋعا ۇمتىلۋ بوس تىرلىك دەگەن كوزقاراس دۇرىس ەمەس دەپ پايىم­دايمىن. سودان كوپ وڭ، تاعىلىمى مەن­ ءتالىمى مول نارسەلەرىمىزدەن اجىراپ بارا­ جا­تىرمىز. ءتىپتى حالىقتىڭ قارا­پايىم تىيىم­دارىنىڭ ءوزىنىڭ ءمانى بار. سونى ۇس­تاماعان ادام كوپ قيىندىق كورەدى.

– ءسىزدىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن تىم ەرتە اتتاپ، ينستيتۋتتى دا 20 جاسى­ڭىزدا اياقتاعانىڭىزدان حابارىم بار. لەنيندىك ستيپەنديا يەگەرى بولساڭىز دا، عىلىم جولىن قۋماي، الماتىدا قالماي ەلگە ورالدىڭىز. بۇل ءسىزدىڭ ازاماتتىق جولىڭىزدىڭ قالىپتاسۋ جىلدارى عوي. وسى كەزەڭدەر جايىن ايتىپ بەرەسىز بە؟

– راس، مەكتەپكە وقۋشى رەتىندە قابىل­دانباسام دا قويماي تىم ەرتە بارىپ، ءبارىن تاقىلداتىپ ايتىپ بەرگەن سوڭ، 4 ايدان كەيىن عانا سىنىپ جۋرنالىنا اتى-ءجونىم تىركەلدى. الماتىداعى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ، ەلگە قايتتىم. با­قىتىمىزعا، سول كەزدە ينستيتۋتتا ىڭ­عاي اكادەميكتەر ءدارىس وقىدى. اكەمنىڭ تاربيەسى مەن اۋىلىمنان كورگەنىم، ومىردەن جيعانىم بار، جۇرگەن جەرىمدە جامان بولعان جوقپىن. ءارى مەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جىلدارى عىلىمي نەگىزدە دۇ­رىس ءبىلىم العان ماماندار از ەدى دە، مە­نىڭ قىزمەتتىك باسپالداعىم 1-1،5 جىل­ ءىشىن­دە ءوسىپ وتىردى. سودان بىرنەشە اۋدان ءۇشىن اشىلعان تەرريتوريالىق باس­قارما باستىعىنىڭ ەكونوميكالىق ءما­سەلەلەر بويىنشا ورىنباسارلىعىنا تاعايىن­دالىپ، قىزمەتتىك كولىك بەردى. وعان كەڭسەدەن شىعا سالىپ قايقايىپ وتى­رۋعا قىسىلامىن، جۇرگىزۋشىگە اناداي جەرگە كولەڭكەگە قوي، ءوزىم بارامىن دەيتىنمىن.

بار ىقىلاس-پەيىلىڭدى سالىپ، زەيى­نىڭمەن جۇمىس اتقارىپ، جاقسى ادام­دارمەن ارالاسقان سوڭ ومىرلىك جيعان ءتا­جىريبەڭ دە تولىسا تۇسپەي مە. ءوزىم تۋعان اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى، وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىز­مەت­تەرىن اتقارىپ، قورداي اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدىم. جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، وبلىس اكىمى، سەناتتىڭ توراعاسى سىندى لاۋازىمداردى يىعىما ارتقاندا حالىقتىق قازاقى قاسيەتتەردى باسشىلىققا الىپ، ادامگەرشىلىك، كىسىلىك، ادامعا دا، جۇمىسىڭا دا جانىڭ اشۋى كەرەگىن، الا ءجىپتى اتتاپ، بىرەۋدىڭ وبالىنا قالۋدىڭ ەكى دۇنيەدە دە بەرىلەتىن جاۋابى بارىن ۇعىنا ءجۇرىپ اتقاردىم دەي الامىن.

اۋدان باسقارعاندا تاڭ قۇلانيەكتەن­بەس­تەن بۇرىن ۇيقىدان ويانىپ، شارۋاشى­لىق­تاردى ەش ەسكەرتۋسىز ارالاپ، ماسەلەنىڭ ءمانىن ءوز كوزىممەن كورىپ، وي ەلەگىمنەن ءوت­كىزە باعالايتىنمىن. كەڭشاردىڭ جايىنىڭ ءبارى تاماشا دەپ ايتىپ كەلە جات­قان باسشىنى توقتاتىپ، انا جەردەگى، مىنا جەردەگى كوزىممەن كورگەنىمدى سۇراي­تىن­مىن. سودان ديرەكتورلار دا تەز جينالدى، ولار دا سول جولدى ۇستانىپ، ءوز­دەرىنە باسشىلىعى سەنىپ تاپسىرىلعان اۋىل­دىڭ شارۋاسىن ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىن بولدى.

وبلىس تىزگىنىن ۇستاعان كەزىم قيىن­ كەزەڭدەر ەدى. ءبىزدىڭ جامبىل حي­ميا زاۋىتىنان شىعارىلاتىن سارى فوس­فور­دى سولتۇستىك كورشى 700 دوللارعا الىپ، لوندون بيرجاسىندا 2000 دول­لار­عا ساتادى ەكەن. سودان مينيستر ولشانسكيگە باردىم. «نەگە ءبىز ءوندى­رىپ وتىرىپ تاس جۇتامىز، ال سىزدەر قا­زاق ايتقانداي، «سەپكەندە دە جوق، ەك­كەندە دە جوق بولىپ»، ءبىز قازعان كەننىڭ ءۇس­تى­نەن سونشا تازا پايدا ءتۇسىرىپ، بىزبەن ءبو­لىسپەيسىزدەر، سوندىقتان بيرجاعا ءوزىمىز تىكەلەي شىعامىز» دەدىم. قاتتى شايقاسقا كەتتىم. «ومەكە، بۇلارمەن ايتىسىپ پايدا تاپپايمىز، كەلىسەيىك، تۇك تاپپاعاننان ءوندىرىستىڭ ءجۇرىپ تۇرعانىنىڭ ءوزى ولجا» دەگەندەر بولدى. ماسكەۋلىكتەر شايعا شاقىرىپ، جوندەپ داستارقان باسىندا سويلەسەيىك دەپ ەدى، مەن كىم بىلەدى دەپ بوي تارتىپ، ەلگە ۇشىپ كەتتىم. سوڭىمنان ەكى كۇننەن كەيىن 1350-دەن بەرەيىك دەگەن ۇسىنىسپەن ىشىندە ورىنباسارى بار 5 ادام جىبەرىپتى. وسى قاراجات وبلىسقا كوپ كومەك جاسادى. 

نارىق كىرىپ جاتقاندا ەلدى مالدى قىلۋ ءۇشىن ءبىر قادامعا باردىق. جامبىل وبلىسىندا 3 ملن قوي بولدى. و باستا كەڭەس وكىمەتى حالىقتى قان قاقساتىپ، قو­لىنداعى مالىن سىپىرىپ الدى، سول تاريحي ادىلەتسىزدىكتى ورنىنا كەلتىرىپ، 1،5 ملن قويدى قويشىعا، جىلقىشىعا الدىنداعى جىلقىنىڭ جارتىسىن، باق­تا­شىعا سيىردىڭ جارتىسىن قالدىرايىق دەپ مەملەكەت باسشىسىنا ايتىپ، ول كىسىنىڭ كەلىسىمىمەن سولاي جاسادىم. باق­سىن، ءوسىرسىن، باي-قۋاتتى شارۋاعا اينال­سىن دەدىك. «مال سەندەردىكى، بىراق بار­تەرلەتىپ ءجۇرىپ قۋ سيراق بولىپ قال­ماڭدار» دەدىك. سول مالدان مالدانىپ كادىمگىدەي ۇقساتا ءبىلىپ بايىپ كەتكەندەر بار. وتكەندە سول ازاماتتىڭ ءبىرىنىڭ بالاسى ەڭبەك ەرى اتاندى. 

بەلورۋسسيادا ءبىر جىلى استىق شى­عىمى از بولىپ، بيداي سۇرادى. بەرەيىك، بىراق بىزگە پايداعا شىعاتىنداي بولسىن دەدىم. ولارعا استىقتىڭ ەسەبىنەن رەسەي زاۋىتىندا مۇناي وڭدەتىپ، دايىن ءونىمدى بىزگە بەرەسىڭدەر، سىرتقى رىنوكقا ءوزىمىز ساتامىز دەدىك. كەلىستىك، سودان كوپ اقشا ءتۇستى، بيۋدجەتتەن تىس قور اشىپ، سول اقشانى وبلىستىڭ كەرەگىنە جۇمسادىق. شەتەلدىكتەر «ءسىز نەگە ونى وبلىسقا جۇم­سايسىز، شەتەلدەن جەكە ەسەپشوت اشىڭىز، وسى اقىلدى ءوزىڭىز تاپتىڭىز، استىقتىڭ قاراجاتىن عانا جامبىلعا جونەلتەيىك، وزگەسىن سىزگە اۋدارايىق» دەدى. تۇنىمەن وي­لانىپ، كەلىسىمىمدى بەرمەي، قورعا اۋدارت­قىزدىم. ونىڭ پايداسى ەلىمە، حال­قىما ءتيدى، سوعان بۇگىنگە دەيىن قۋانامىن. مۇنداي شارۋالار وتە كوپ، ءبارىن ايتا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. 

باياعىدا قىرقادا تۇرىپ اۋىلعا كوز تاستاساڭ اۋىلدىڭ ايەلدەرى قازان كوتەرىپ، نەمەسە تاباعا نان جاباتىن. سونداعى ءتۇپ-ءتۇزۋ ۇشقان ءتۇتىن، دوڭگەلەنە قونعان كيىز ۇيلەر قانداي ەدى؟! كوڭىلىڭ كونشي كوككە كوتەرىلىپ، ءان سالعىڭ كەلىپ كەتەتىن. وسىلايشا تۋعان ورتادا، اۋىلىمىزدىڭ تىرلىگىنە، اۋىزبىرلىگىنە ريزالىقپەن، الا ءجىپ­تى اتتاماي، كىسىلىك قاسيەتتى قادىرلەي ەر جەتتىك. بۇل قالىپ مەن ءۇشىن ومىرلىك كرە­دوعا اينالدى. قوعامعا پايدالى بو­­لۋدى، كادەسىنە جاراپ، كوپ قامىن وي­لاي ءبىلۋدى اۋىلداعى ەلدىك تاربيەدەن سۇيە­گى­مىزگە ءسىڭدىرىپ وسكەنىمە اللاعا ريزا­شى­لى­عىم شەكسىز. 

–  ءار ءىستى قولعا الۋدىڭ ءوز قيىن­دى­عى مەن قىزىعى بار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عانعا دەيىن قوس پالاتالى كاسىبي پار­­لامەنت بولىپ كورگەن جوق. ءسىز العاش­قى پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتور­اعا­لىعىن اتقاردىڭىز، ءومىرىڭىزدىڭ وسى مەرەيلى بەلەسىنە توقتالىپ وتسەڭىز.

– مەن قىزمەتتە ءوسۋدى وزىمە باستى مۇرات تۇتقان ەمەسپىن. قاي كەزدە دە سول جۇمىس قىزىقتىرسا، ونىڭ بەرەكەسىن ارتتىرىپ، ابىرويىما كىر جۇقتىرماۋدى ماقسات ەتتىم. سوندىقتان سەنات جۇمى­سىندا قالانعان قاعيدالاردىڭ دۇرىس­تىعىنا ءمان بەردىم. ەش باس قاتىر­ماس­تان قوس پالاتالى پارلامەنتى بار مەم­لە­كەتتەردەن كوشىرىپ الا سالۋعا بولار ەدى. بىراق جۇمىس ساپالى، ءتارتىپتى، ءونىم­دى ءجۇرۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن وي­لاس­تىردىق. ءبىز ءتارتىپ ەنگىزدىك. ەشكىم دە پىكىرى ءۇشىن اتى-ءجونىن بادىرايتىپ سى­نامايدى. تەك پىكىرگە قاتىستى مىناداي وي ايتامىن دەگەن ءۋاجدى قارسىلىعىن بىلدىرەدى. كىسىنىڭ اتى اتالسا، ول قا­عازعا تۇسەدى، تاريحتا قالادى، ال پىكىرىن سى­ناساڭ، ول از ۋاقىتتان سوڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى دە مۇمكىن. قايتا اۋىسقانى جازىلماي، سىناعان پىكىر تاريحتا قالىپ، ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىقتى، قۇرمەتتى ازايتادى. سوندىقتان سەنات جۇمىسى بيىك، جوعارى ساناداعى تاربيە مەكتەبى بولۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى بەتكە ۇستادىق. سول ارقىلى الۋان پىكىر ايتىلىپ، وي قايشىلىعى تۋعانىمەن جەككورۋشىلىككە، سىيلاستىقتى اياققا باسۋعا جول بەرىلمەدى. 

– اعا، ءسىز كوپ وقىپ، كوپ ىزدەنەسىز. كانىگى، كاسىبي زەرتتەۋشى، عالىمنىڭ اڭ­داماي وتەتىن نارسەلەرىن تۋرا ۇستاپ قالىپ، سونىڭ تۇبىرىنە جەتىپ، ءمان-ماعىناسىنا جەتە ۇڭىلەسىز...

– جالپى ءبىلىم، عىلىم، ءىلىم دەگەن ءۇش دەڭگەي بار. ءبىلىمدى مەكتەپتەن الادى، عىلىم جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ، ودان ءارى سونىمەن اينالىسقان ادامدا بولسا، ءىلىم دەگەن بار نيەتىمەن ءبىلىمنىڭ سو­ڭىنا تۇسكەنگە بەرىلەدى. نيۋتونعا، مەن­دەلەەۆكە، ەينشتەينگە، تەسلاعا، نوبەلگە جانە تاعى باسقا ادامدارعا ءىلىم كوكتەن تۇسكەن. ولار ءىلىم ءۇشىن جارا­تىلعان ەرەكشە ادامدار، وسى جولعا شى­نايى بەرىلىپ ۇمتىلعان جاندار. وزىنەن ءوزى ەشتەڭە كەلمەيدى، تالپىنۋ كەرەك. اشىلاتىن دۇنيەلەر ادامعا كەيدە كەز­دەي­سوق اڭعارىلعانداي كورىنەدى. سول كەزدە ۇستاپ قال، ال بايقاماساڭ كەتىپ قالادى. جارىلقاۋشىنىڭ تاڭداۋى ءتۇسۋ ءۇشىن تازا پەيىل، نيەت، ءوزىڭ زەرتتەيتىن سالاعا، جالپى نە نارسەگە ادال بولۋ كەرەك، سوندا ءبارىن بەرەدى، تىلسىمنىڭ دا سىرى اشىلادى. اڭداپ قاراساڭ، نيەت­تەر كىرلەنسە، ادامدار بەيبىت شەشۋگە بو­لاتىن دۇنيەدەن شاتاق شىعارىپ، سوزا بەرسە سول جەردە تابيعي اپاتتار ورىن الادى، جەر سىلكىنەدى، تاسقىن سۋ با­سادى، سەل اعادى.تەگىننەن تەگىن بە؟ جوق. سوندىقتان جەكە ادامدارعا عانا ەمەس، تۇتاس حالىق تازالىققا، وڭ نيەتكە ۇمتىلۋى ءتيىس. سوندا يەمىز مەيىرلەنەدى، بارىن توگەدى. قازاق «اللا بەرىپ تە سىنايدى، قىسىپ تا سىنايدى» دەيدى. بۇل راس، ەگەر وسى ەكەۋىندە دە نيەت تازا­لى­عى بولسا پەندەلەرىن جارىلقايدى. ءبىز­دىڭ بابالاردان جەتكەن حالىقتىق دۇنيەتانىم وسى. سوندىقتان ۇلت رەتىن­دە­گى العا ۇستار شامشىراعىمىزدىڭ نە ەكەنىن حالىق بولىپ ۇعىنا بىلسەك-ءشى.

الەمدەگى ەجەلگى حالىقتاردىڭ جالعى­زى ءبىز دەمەيىن، بىراق ساناۋلى حالىقتىڭ ءبىرى ەكەندىگىمىز راس. ءبىز باتىسپەن دە، شىعىسپەن دە تايتالاسىپ كەلگەن ەلمىز، ونىڭ ءبارىنىڭ دامۋىنا ىقپال جاساپ، ۇلگى بولعان جۇرتپىز. ماسەلەن، تۇركى جۇر­تى ەۋروپاعا ءۇش رەت جورىققا شىعىپ، ولاردىڭ ومىرىنە ءىز سالعان، ءتارتىپ ەنگىزىپ، جۋىنۋدى، تازالىقتى الىپ بارعان. حريس­توفور كولۋمبتىڭ مۇحيت اسىپ، جاڭا جەرلەر اشۋىن قارجىلاندىرعان كورو­لە­ۆا يزابەللا كاستيلسكايانىڭ ومىرىندە ەكى-اق رەت سۋعا ءتۇسىپ، جۋىنعانى جايلى دە­رەك بار. ءارىنى قوزعاماعاندا ورتا عاسىر­لارداعى ەۋروپالىق پاتشالاردىڭ ساراي­لارىندا جۋىنباعان ادامداردىڭ جاعىم­سىز ءيىسىن كەتىرۋ ءۇشىن ءاتىر سەبۋ شىققان.

الەمدە ەكى مىڭنان استام حالىق بار­ ەكەن. سولاردىڭ ەشقايسىسى دا بۇگىن بارمىز، ەرتەڭ جوق بولامىز دەپ ءومىر­ سۇرمەيدى. ەرتەڭگى كۇندى بۇگىنگى كۇن­نىڭ جالعاسى دەسەك، بۇرسىگۇن ەرتەڭ­نىڭ­ جالعاسى، ال بۇگىن كەشەگى كۇننىڭ جال­عاسى. مەن ءوزى تاريحتى كوپ قاۋزايتىن ادام­مىن. ءبىزدى ارعى تۇبىمىزدە كوك پەن جەر­دەگى ءومىردى بايلانىستىرا بىلگەن، سونى تانىعان ادامدار باسقارعان. بابا­لا­رىمىزدىڭ ەۋروپاعا، العاش رەت ريمگە بارعانى تاريحتا جازىلعان. قاجىاحمەت ءاسابيدىڭ قولباسشىسى اس­پار باتىردىڭ ءريمدى العانى تۋرالى ادامزات تاريحىن زەرتتەۋشى نەمىستىڭ اسا ءىرى عالىمى گەلمونت جازادى. مەركى اۋدانىندا اسپار دەگەن اسۋ، اسپار دەگەن وزەن، اسا دەگەن جەرلەر بار. تۇركىس­تاننىڭ العاشقى اتاۋى دا اسا، ول ءاسابيدىڭ تۋعان جەرى، بار تۇركىنىڭ زيارات ەتەر قاسيەتتى ورنى. 

ەكىنشىسى – ەدىل باتىر جورىعى. ول قۇرعان يمپەريانىڭ ەۋروپانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋى. ءۇشىنشىسى – شىڭعىسحان. بىرەۋ­لەر ونى موڭعول، كوپ قان توككەن باس­قىنشى دەيدى. ال شىنىندا سول زامان­دا تۇركىلەر جەرى حورەزمشاحتىڭ، قى­زىل­باستاردىڭ تەپكىسىندە ەدى. ۇستەمدىگى سونشالىق، ءبارى پارسىشا سويلەۋگە ۇمتىلىپ، كەرەك دەسە بابامىز ءدۋلاتيدىڭ ءوزى شىعارمالارىن سول تىلدە جازعان. شىڭعىسحان سوعىسى وسى اتاجۇرتتى ازات ەتەتىن وتان قورعاۋدىڭ ۇلى مايدانى بولاتىن. ايتپەسە، 200 مىڭ اسكەرمەن 400 مىڭ لاشكەرى بار حورەزمشاحپەن تايتالاسىپ، تۇرە قۋار ما ەدى؟ ويتكەنى ساربازدار بويىندا وتاندى ازات ەتۋ دەگەن ءادىل، ۇلى كۇش، سەنىم جانە سوناۋ ەدىل زامانىنان جەتكەن ونباسى، ءجۇزباسى، مىڭباسى، تۇمەنباسىعا باعىنعان تەمىر­دەي ءتارتىپ، جاۋىنگەرلىك رۋح بولدى. تۇ­راندى جاۋدان تازارتىپ، باتۋ ونى ەۋروپاعا قاراي جىلجىتتى. 

وسى تاريحتى بىزگە وقىتپادى. بۇر­ما­لادى، تەك سول بۇرمالاعانىن عانا شى­ناشاقتاي كەزىمىزدەن ساناعا ءسىڭىردى. ءبىزدىڭ وسى ساناعا جابىسقان وتىرىك تاريحتان ارىلىپ، كونەدەگى اقيقاتتى ارشيتىن زامانىمىز بۇگىن تۋدى.

– اعا، تالاي بەل-بەلەستەن ءوتتىڭىز، كەيىنگە كوز سالىپ، زەردەلەگەن ۋاقى­تىڭىزدا قاي مەزگىلدىڭ جۇگى اۋىر ەكەن؟ قىلشىلداعان قايراتى بار جىگىتتىك جاستىقتىڭ با، قالىپتاسقان، نار كوتە­رەر جۇك ارتىلاتىن ازاماتتىق، اعا­لىق كەزەڭنىڭ بە، الدە اقساقالدىق كەزەڭنىڭ بە؟

– نەگىزى وسى ۇلكەندىكتىڭ مەزگىلى اۋى­رىراق. اقساقالدىقتىڭ جۇگىن اۋدىرماي الىپ ءجۇرۋ ۇلكەن سىن. ويتكەنى اقساقال ءبارىن كورىپ، ءتۇسىنىپ وتىرادى. ءوزىنىڭ با­سىنا تۇسكەنگە ەمەس، ادامداردىڭ با­سىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتىڭ بارىنە قينالادى. كورشى اعايىندار ايتاتىن «وزگەنىڭ ماسەلەسى» دەگەن بولمايدى. ول ورتاق قيىندىق، ورتاق سىن ەكەنىن تۇسىنەدى، جاس كەزدەگى كوزقاراس باسقاشالاۋ، الدەقايدا جەڭىل. ءتىپتى باسىما اۋىرت­پالىق ءتۇستى دەپ قينالۋىنىڭ ءوزى اق­ساقالدىقتاعى شىرماۋىقتاي شىرمالعان ويدان جەڭىلىرەك. 

ءوز پايداسىن ويلار پەندەلىكتەن ادا بولۋدى بۇيىرىپ، اللا جۇرەگىمىزدە بولسا دەيمىن. مەنىڭ بىلەرىم، مەيىر، پەيىل، نيەت ۇشەۋى بار ادامعا باق قونادى. قازاق ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ قاسيەتتى دۇنيەلەرىن ساقتاۋى كەرەك. ماسەلەنىڭ باسى سانادا، رۋحتا جاتىر. سوندىقتان سانا مەن رۋح ءتىرىلۋى ءتيىس. اقساقال ءۇشىن كەيىنگى بۋىننىڭ وسى قۇندىلىقتاردى يگەرۋىنەن اسقان باقىت تا، ماقسات تا جوق دەپ ويلايمىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلى دالا مۇرالارى

ەلوردا • كەشە

ەكى جۇلدە – «ەگەمەندىكتەردە»

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

تبيليسيدە توپ جاردى

سپورت • كەشە

كاردينگ شابۋىلى

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار