– ومىربەك اعا, ءار نارسەنىڭ دە باستاۋى بولاتىنى ايان. ارناسىنان تاسىرداي, مول قۋاتىن بويىنا جيعان داريانىڭ جىلىستاپ اققان جىلعادان اعا كەلە ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەردى قوسىپ الىپ, كەڭ ارنامەن تولىسا اعاتىنى ءتارىزدى ءسىزدىڭ دە باستاۋىڭىز, تامىرىڭىز بار. سوندىقتان اڭگىمەنى بالالىق شاقتان, تۋعان جەر, وسكەن ورتادان وربىتسەك قالاي قارايسىز؟
– ماقۇل. اسقارالى الاتاۋ مەن قاتپارلى قاراتاۋ توعىسقان, تاۋ اڭعارىن جايلاعان اۋىلدا ءتورتىنشى بالا بولىپ ءومىرگە كەلىپپىن. انام 5 جاسىمدا قايتىس بولعانىمەن اكەم 3 نەكەسىنەن 13 ۇرپاق كورگەن كوپ بالالى وتباسىنان شىققانمىن.
كوكوراي شالعىندى, مايسا ءشوبىنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ مۇرنىڭدى جارعان, كوزدەي مولتىلدەگەن كوركەم كولى بار, جازدا جاعالاي قونىپ كيىز ءۇي تىگەر بەرەكەسى بەلدەن, ىنتىماق-ىرىسى ىرعىن, شۋاعى شالقىعان اۋىلىمىنىڭ سول كەيپى قازىر دە سانامدا تۇنىپ تۇر. اكەم – كولحوزدىڭ باستىعى. ول كەزدەگى وكىمەتتىڭ ساياساتى استىقتىڭ ءبىر ءتۇيىر ءدانىن قالدىرماي, سوڭعى ماساعىنا دەيىن تەرگىزەتىندىكتەن اكەم باققان جۇرتىن امان ساقتاۋ ءۇشىن تارى ەككىزەدى. ويتكەنى وكىمەت تارىنى قاجەتسىنبەيدى جانە بيدايدى جيىپ العان سوڭ تارىنى سەۋىپ تاستاسا, 36 كۇندە عانا ءپىسىپ شىعادى. كۇزگە تامانعى جيىن-تەرىن كەزىندە ءدانىنىڭ سالماعىنان مايىسىپ, يىلگەن تارىعا ءوش قۇستاردىڭ ءبىرازى جىلى جاققا كەتكەن. ال مول شىققان تارى ەلدىڭ ىرىزدىعى. قاپ-قاپ ەتىپ جۇرتقا تاراتىپ بەرىپ, اۋىلدى اشتىقتان امان الىپ قالادى. اكەم سوعىس ۋاقىتىندا قولىنداعى بارىن ساتىپ, جيعان-تەرگەنىنەن ۇشاق جاساتىپ, مايدانعا تارتۋ ەتكەن, كەۋدەسىنە جارقىراتا ەڭبەك ەرىنىڭ جۇلدىزىن تاققان, باسشىلىق ەتكەن شارۋاشىلىعىنان 7 بىردەي ەڭبەك ەرى شىققان, كەڭ ويلايتىن, كەسىمدى شەشىم ايتىپ, كوپ قامىن جەيتىن كەمەل, اسا مەيىرىمدى جان بولدى.
ءبىر قىرقادان سوڭ جىلقىلى اۋىل بار-تۇعىن. مەن تاڭنان قىمىزعا بارامىن. قىمىزىمدى الىپ اۋىلعا بەتتەگەنىمدە كۇندەلىكتى مىنا كورىنىس قايتالانادى. بارلىق ۇيدە ءبىر-ءبىر سارى ساماۋرىن بار, ءبىر مەزەتتە سول ساماۋرىندار سىرتقا شىعارىلىپ, قاز-قاتار شاي قويىلا باستايدى. ەگەر ءبىر ءۇيدىڭ ساماۋرىنى كەشىكسە: – بۇل ءۇيدىڭ شايى ساسكەگە شەيىن قويىلمايدى, – دەگەن ەنەدەن ءسوز ەستيدى. جالتىراتىپ سۇرتىلگەن ساماۋرىننىڭ قايماق قاتقان ىستىق شايىن ءىشىپ الىپ كولحوزشىلاردىڭ جۇمىسى باستالادى. جاپپاي كولحوزدىڭ شارۋاسىن اتقارىپ, مالىن ورىسكە شىعارىپ, سيىرىن, قويىن ساۋىپ, تارىسىن جيىپ, اقتاپ, ءتۇيىپ الادى. ءبىر كۇن انا ءۇيدىڭ تارىسى تازارتىلىپ, ءتۇيىلىپ, تەڭدەلىپ, ەكىنشى كۇن مىنا ءۇيدىڭ تارىسىن ءبارى جابىلا وڭدەيدى. ءسويتىپ جىلدىق تارىسىن بىرگە ءجۇرىپ قاپ-قاپ ەتىپ تەڭدەپ قويادى. ەسىك ءاماندا اشىق, ەشقاشان ق ۇلىپ سالىنبايدى. بالا بىتكەن اناۋ-مىناۋ قاجەتتى جۇمىستاردى اتقارىپ, ويىنعا كىرىسەمىز. تاماقتى وسى كۇنگىدەي ءوز ۇيىڭە عانا بارىپ جەۋ دەگەن اتىمەن جوق. بار ۇل قاي ۇيگە جاقىن جەردە ويىن قىزىعىنا باتسا, سوعان كىرىپ, نانعا ماي جاعىپ جەپ, ايرانىمىزدى ءىشىپ, سول وتباسىنىڭ بار تاماعىنا ورتاق بولامىز. ەشكىم كىسى بالاسى دەمەيدى, بىزدە دە بوتەن ۇيدەمىز دەگەن ۇعىم جوق. اۋىلدىڭ بىرلىگى, اقساقالىن سىيلاۋى قازىر ويلاپ وتىرسام اڭىزداي ەكەن. تاڭعى تىرلىك ساقال-شاشى اپپاق قۋداي, ابدەن جاسى كەلىپ, ءوزدىگىنەن ءجۇرۋى قيىن بولعاندىقتان كيىز ءۇيدىڭ كولەڭكەسىنە قالىڭ ەتىپ توسەلگەن كورپەگە كوتەرىپ سالاتىن اۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەنىنە سالەم بەرۋدەن باستالاتىن. اۋەلى ۇلكەندەر بارادى, ودان جاسامىستار مەن جاستار, اقىر اياعىندا بىزگە دە كەزەك كەلەدى. ونى اكە-شەشەڭ دە قاداعالاپ, «ءبۇگىن اتاڭا سالەم بەردىڭ بە» دەپ سۇراپ تۇرادى.
– بالالار دەمەكشى, ءسىز بىردە اۋىلىڭىزداعى سىرعالى قۇلاق بالالار جايىن ايتقان ەدىڭىز.
– ءيا, ولار ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ جالعىزدارى ەدى. بۇكىل اۋىل ولاردىڭ بەتىنە جەل بولىپ جەلپىپ ەسكەن ەمەس. سول قۇلاعىندا قالايى سىرعالارى بار بۇل بالالارعا ساۋساعىمىزدىڭ ۇشىن تيگىزۋگە بولمايتىن. اسىق اتىپ, الىسىپ-ج ۇلىسىپ ويناعان ۋاقىتتا ولاردىڭ نەبىر سوتقارلىقتارىنا توزۋگە تۋرا كەلىپ, ءتىپتەن جۇدىرىعىن تۇيە ۇمتىلعاندا قاشىپ قۇتىلاتىنبىز. ولارعا قوعام بەرگەن يممۋنيتەت, قولداۋ بار ەدى. ءۇلكەندەر سول بالالارعا ەشكىم تيمەسىن دەپ قاتتى قاراپ جۇرەتىن. وسى قالىپتى كيەۆ كنيازى سۆياتوسلاۆ تۋرالى جازبادان وقىدىم. ۆيزانتيادان كەلگەن ەلشىلەر سۆياتوسلاۆتىڭ قۇلاعىنداعى سىرعانى بايقاپ, ءمانىسىن بىلگەندە ونىڭ بىرەۋدىڭ جالعىزى ەكەندىگى ايتىلىپتى. مىسالى, ولاردىڭ مايدان دەۋىنىڭ تۇبىرىندە دە بىزبەن ءبىر ۇندەستىك جاتىر.
نەگىزى قاي ۇلتتىڭ دا جاقسىسى مەن جامانى بولادى دەيمىز, الايدا ءبىزدىڭ ءىلگەرىدە ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ تانىمى عالامات. ماسەلەن, فرانتسيادا ميحايلو پەرىشتەگە پالەن مەتر گرانيت تاستىڭ ۇشار باسىنا التىننان ءمۇسىن قويىلعان. تۇندە سوعان 1 مەترلىك تولقىن كەلىپ, تاڭدا قايتىپ كەتىپ وتىرادى. سودان ۇنەمى وسىلاي ما دەپ سۇرادىم. جوق, جىلىنا ءبىر رەت قانا, ناۋرىز ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى سۋ 9-10 مەترگە دەيىن كوتەرىلەتىنىن ايتتى. «ونى سىزدەر قالاي تۇسىنەسىزدەر», دەسەم «ەشقانداي, بۇل تابيعي قۇبىلىس», دەيدى. «ونى ءبىزدىڭ حالىق ءبىلۋشى ەدى» دەيمىن. «ءسىزدىڭ حالىق مۇنى قالاي ءتۇسىندىرەدى» دەپ سۇرادى. «ونى ءبىزدىڭ جۇرت جىلدىڭ باسى, سول مەزگىلدە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى, سول كۇنى جاراتۋشى جەل تۇرعىزىپ, جاۋىن جاۋعىزىپ, وسىلاي تازالايدى, جۋادى دەگەندى ەستۋشى ەدىم. سول جۋاتىن ءراسىم وسى جەردە بولادى ەكەن» دەگەنىمدە «وندا ءسىزدىڭ حالقىڭىز كەمەڭگەر ەكەن. ىلگەرىدەن ءىلىمى بار ەل ەكەنسىزدەر» دەگەن. سونى ەستىگەن جىگىت باليگە بارىپ دەمالىپتى. 22 ناۋرىز كۇنى سول جەردەن الگى ازامات قوڭىراۋ سوعادى: «مىنا جەردى دە جۋىپ جاتىر», دەيدى.
ارينە جاڭا زامان كەلدى, وزگە مەملەكەتتەر العا شىقتى. ءوسسىن, دامىسىن, بىراق ولار الدا ەكەن دەپ ۇلتىڭا, بولمىسىڭا, قالىبىڭا جاقپايتىننىڭ ءبارىن ەكشەمەستەن سىڭىرە بەرۋگە بولا ما؟ قاتىپ قالماي, جاقسىسىن عانا جۇقتىرىپ, جامانىنان اۋلاقتاي بىلسەك. باياعىنى ايتا بەرىپ نە كەرەك, زامان باسقا, قالىپ قويعان ءداستۇردى جاڭعىرتۋعا ۇمتىلۋ بوس تىرلىك دەگەن كوزقاراس دۇرىس ەمەس دەپ پايىمدايمىن. سودان كوپ وڭ, تاعىلىمى مەن ءتالىمى مول نارسەلەرىمىزدەن اجىراپ بارا جاتىرمىز. ءتىپتى حالىقتىڭ قاراپايىم تىيىمدارىنىڭ ءوزىنىڭ ءمانى بار. سونى ۇستاماعان ادام كوپ قيىندىق كورەدى.
– ءسىزدىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن تىم ەرتە اتتاپ, ينستيتۋتتى دا 20 جاسىڭىزدا اياقتاعانىڭىزدان حابارىم بار. لەنيندىك ستيپەنديا يەگەرى بولساڭىز دا, عىلىم جولىن قۋماي, الماتىدا قالماي ەلگە ورالدىڭىز. بۇل ءسىزدىڭ ازاماتتىق جولىڭىزدىڭ قالىپتاسۋ جىلدارى عوي. وسى كەزەڭدەر جايىن ايتىپ بەرەسىز بە؟
– راس, مەكتەپكە وقۋشى رەتىندە قابىلدانباسام دا قويماي تىم ەرتە بارىپ, ءبارىن تاقىلداتىپ ايتىپ بەرگەن سوڭ, 4 ايدان كەيىن عانا سىنىپ جۋرنالىنا اتى-ءجونىم تىركەلدى. الماتىداعى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ەلگە قايتتىم. باقىتىمىزعا, سول كەزدە ينستيتۋتتا ىڭعاي اكادەميكتەر ءدارىس وقىدى. اكەمنىڭ تاربيەسى مەن اۋىلىمنان كورگەنىم, ومىردەن جيعانىم بار, جۇرگەن جەرىمدە جامان بولعان جوقپىن. ءارى مەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جىلدارى عىلىمي نەگىزدە دۇرىس ءبىلىم العان ماماندار از ەدى دە, مەنىڭ قىزمەتتىك باسپالداعىم 1-1,5 جىل ءىشىندە ءوسىپ وتىردى. سودان بىرنەشە اۋدان ءۇشىن اشىلعان تەرريتوريالىق باسقارما باستىعىنىڭ ەكونوميكالىق ءماسەلەلەر بويىنشا ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالىپ, قىزمەتتىك كولىك بەردى. وعان كەڭسەدەن شىعا سالىپ قايقايىپ وتىرۋعا قىسىلامىن, جۇرگىزۋشىگە اناداي جەرگە كولەڭكەگە قوي, ءوزىم بارامىن دەيتىنمىن.
بار ىقىلاس-پەيىلىڭدى سالىپ, زەيىنىڭمەن جۇمىس اتقارىپ, جاقسى ادامدارمەن ارالاسقان سوڭ ومىرلىك جيعان ءتاجىريبەڭ دە تولىسا تۇسپەي مە. ءوزىم تۋعان اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, قورداي اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدىم. جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىس اكىمى, سەناتتىڭ توراعاسى سىندى لاۋازىمداردى يىعىما ارتقاندا حالىقتىق قازاقى قاسيەتتەردى باسشىلىققا الىپ, ادامگەرشىلىك, كىسىلىك, ادامعا دا, جۇمىسىڭا دا جانىڭ اشۋى كەرەگىن, الا ءجىپتى اتتاپ, بىرەۋدىڭ وبالىنا قالۋدىڭ ەكى دۇنيەدە دە بەرىلەتىن جاۋابى بارىن ۇعىنا ءجۇرىپ اتقاردىم دەي الامىن.
وبلىس تىزگىنىن ۇستاعان كەزىم قيىن كەزەڭدەر ەدى. ءبىزدىڭ جامبىل حيميا زاۋىتىنان شىعارىلاتىن سارى فوسفوردى سولتۇستىك كورشى 700 دوللارعا الىپ, لوندون بيرجاسىندا 2000 دوللارعا ساتادى ەكەن. سودان مينيستر ولشانسكيگە باردىم. «نەگە ءبىز ءوندىرىپ وتىرىپ تاس جۇتامىز, ال سىزدەر قازاق ايتقانداي, «سەپكەندە دە جوق, ەككەندە دە جوق بولىپ», ءبىز قازعان كەننىڭ ءۇستىنەن سونشا تازا پايدا ءتۇسىرىپ, بىزبەن ءبولىسپەيسىزدەر, سوندىقتان بيرجاعا ءوزىمىز تىكەلەي شىعامىز» دەدىم. قاتتى شايقاسقا كەتتىم. «ومەكە, بۇلارمەن ايتىسىپ پايدا تاپپايمىز, كەلىسەيىك, تۇك تاپپاعاننان ءوندىرىستىڭ ءجۇرىپ تۇرعانىنىڭ ءوزى ولجا» دەگەندەر بولدى. ماسكەۋلىكتەر شايعا شاقىرىپ, جوندەپ داستارقان باسىندا سويلەسەيىك دەپ ەدى, مەن كىم بىلەدى دەپ بوي تارتىپ, ەلگە ۇشىپ كەتتىم. سوڭىمنان ەكى كۇننەن كەيىن 1350-دەن بەرەيىك دەگەن ۇسىنىسپەن ىشىندە ورىنباسارى بار 5 ادام جىبەرىپتى. وسى قاراجات وبلىسقا كوپ كومەك جاسادى.
نارىق كىرىپ جاتقاندا ەلدى مالدى قىلۋ ءۇشىن ءبىر قادامعا باردىق. جامبىل وبلىسىندا 3 ملن قوي بولدى. و باستا كەڭەس وكىمەتى حالىقتى قان قاقساتىپ, قولىنداعى مالىن سىپىرىپ الدى, سول تاريحي ادىلەتسىزدىكتى ورنىنا كەلتىرىپ, 1,5 ملن قويدى قويشىعا, جىلقىشىعا الدىنداعى جىلقىنىڭ جارتىسىن, باقتاشىعا سيىردىڭ جارتىسىن قالدىرايىق دەپ مەملەكەت باسشىسىنا ايتىپ, ول كىسىنىڭ كەلىسىمىمەن سولاي جاسادىم. باقسىن, ءوسىرسىن, باي-قۋاتتى شارۋاعا اينالسىن دەدىك. «مال سەندەردىكى, بىراق بارتەرلەتىپ ءجۇرىپ قۋ سيراق بولىپ قالماڭدار» دەدىك. سول مالدان مالدانىپ كادىمگىدەي ۇقساتا ءبىلىپ بايىپ كەتكەندەر بار. وتكەندە سول ازاماتتىڭ ءبىرىنىڭ بالاسى ەڭبەك ەرى اتاندى.
بەلورۋسسيادا ءبىر جىلى استىق شىعىمى از بولىپ, بيداي سۇرادى. بەرەيىك, بىراق بىزگە پايداعا شىعاتىنداي بولسىن دەدىم. ولارعا استىقتىڭ ەسەبىنەن رەسەي زاۋىتىندا مۇناي وڭدەتىپ, دايىن ءونىمدى بىزگە بەرەسىڭدەر, سىرتقى رىنوكقا ءوزىمىز ساتامىز دەدىك. كەلىستىك, سودان كوپ اقشا ءتۇستى, بيۋدجەتتەن تىس قور اشىپ, سول اقشانى وبلىستىڭ كەرەگىنە جۇمسادىق. شەتەلدىكتەر «ءسىز نەگە ونى وبلىسقا جۇمسايسىز, شەتەلدەن جەكە ەسەپشوت اشىڭىز, وسى اقىلدى ءوزىڭىز تاپتىڭىز, استىقتىڭ قاراجاتىن عانا جامبىلعا جونەلتەيىك, وزگەسىن سىزگە اۋدارايىق» دەدى. تۇنىمەن ويلانىپ, كەلىسىمىمدى بەرمەي, قورعا اۋدارتقىزدىم. ونىڭ پايداسى ەلىمە, حالقىما ءتيدى, سوعان بۇگىنگە دەيىن قۋانامىن. مۇنداي شارۋالار وتە كوپ, ءبارىن ايتا بەرۋ مۇمكىن ەمەس.
باياعىدا قىرقادا تۇرىپ اۋىلعا كوز تاستاساڭ اۋىلدىڭ ايەلدەرى قازان كوتەرىپ, نەمەسە تاباعا نان جاباتىن. سونداعى ءتۇپ-ءتۇزۋ ۇشقان ءتۇتىن, دوڭگەلەنە قونعان كيىز ۇيلەر قانداي ەدى؟! كوڭىلىڭ كونشي كوككە كوتەرىلىپ, ءان سالعىڭ كەلىپ كەتەتىن. وسىلايشا تۋعان ورتادا, اۋىلىمىزدىڭ تىرلىگىنە, اۋىزبىرلىگىنە ريزالىقپەن, الا ءجىپتى اتتاماي, كىسىلىك قاسيەتتى قادىرلەي ەر جەتتىك. بۇل قالىپ مەن ءۇشىن ومىرلىك كرەدوعا اينالدى. قوعامعا پايدالى بولۋدى, كادەسىنە جاراپ, كوپ قامىن ويلاي ءبىلۋدى اۋىلداعى ەلدىك تاربيەدەن سۇيەگىمىزگە ءسىڭدىرىپ وسكەنىمە اللاعا ريزاشىلىعىم شەكسىز.
– ءار ءىستى قولعا الۋدىڭ ءوز قيىندىعى مەن قىزىعى بار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت بولىپ كورگەن جوق. ءسىز العاشقى پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعالىعىن اتقاردىڭىز, ءومىرىڭىزدىڭ وسى مەرەيلى بەلەسىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– مەن قىزمەتتە ءوسۋدى وزىمە باستى مۇرات تۇتقان ەمەسپىن. قاي كەزدە دە سول جۇمىس قىزىقتىرسا, ونىڭ بەرەكەسىن ارتتىرىپ, ابىرويىما كىر جۇقتىرماۋدى ماقسات ەتتىم. سوندىقتان سەنات جۇمىسىندا قالانعان قاعيدالاردىڭ دۇرىستىعىنا ءمان بەردىم. ەش باس قاتىرماستان قوس پالاتالى پارلامەنتى بار مەملەكەتتەردەن كوشىرىپ الا سالۋعا بولار ەدى. بىراق جۇمىس ساپالى, ءتارتىپتى, ءونىمدى ءجۇرۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ويلاستىردىق. ءبىز ءتارتىپ ەنگىزدىك. ەشكىم دە پىكىرى ءۇشىن اتى-ءجونىن بادىرايتىپ سىنامايدى. تەك پىكىرگە قاتىستى مىناداي وي ايتامىن دەگەن ءۋاجدى قارسىلىعىن بىلدىرەدى. كىسىنىڭ اتى اتالسا, ول قاعازعا تۇسەدى, تاريحتا قالادى, ال پىكىرىن سىناساڭ, ول از ۋاقىتتان سوڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى دە مۇمكىن. قايتا اۋىسقانى جازىلماي, سىناعان پىكىر تاريحتا قالىپ, ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىقتى, قۇرمەتتى ازايتادى. سوندىقتان سەنات جۇمىسى بيىك, جوعارى ساناداعى تاربيە مەكتەبى بولۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى بەتكە ۇستادىق. سول ارقىلى الۋان پىكىر ايتىلىپ, وي قايشىلىعى تۋعانىمەن جەككورۋشىلىككە, سىيلاستىقتى اياققا باسۋعا جول بەرىلمەدى.
– اعا, ءسىز كوپ وقىپ, كوپ ىزدەنەسىز. كانىگى, كاسىبي زەرتتەۋشى, عالىمنىڭ اڭداماي وتەتىن نارسەلەرىن تۋرا ۇستاپ قالىپ, سونىڭ تۇبىرىنە جەتىپ, ءمان-ماعىناسىنا جەتە ۇڭىلەسىز...
– جالپى ءبىلىم, عىلىم, ءىلىم دەگەن ءۇش دەڭگەي بار. ءبىلىمدى مەكتەپتەن الادى, عىلىم جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ, ودان ءارى سونىمەن اينالىسقان ادامدا بولسا, ءىلىم دەگەن بار نيەتىمەن ءبىلىمنىڭ سوڭىنا تۇسكەنگە بەرىلەدى. نيۋتونعا, مەندەلەەۆكە, ەينشتەينگە, تەسلاعا, نوبەلگە جانە تاعى باسقا ادامدارعا ءىلىم كوكتەن تۇسكەن. ولار ءىلىم ءۇشىن جاراتىلعان ەرەكشە ادامدار, وسى جولعا شىنايى بەرىلىپ ۇمتىلعان جاندار. وزىنەن ءوزى ەشتەڭە كەلمەيدى, تالپىنۋ كەرەك. اشىلاتىن دۇنيەلەر ادامعا كەيدە كەزدەيسوق اڭعارىلعانداي كورىنەدى. سول كەزدە ۇستاپ قال, ال بايقاماساڭ كەتىپ قالادى. جارىلقاۋشىنىڭ تاڭداۋى ءتۇسۋ ءۇشىن تازا پەيىل, نيەت, ءوزىڭ زەرتتەيتىن سالاعا, جالپى نە نارسەگە ادال بولۋ كەرەك, سوندا ءبارىن بەرەدى, تىلسىمنىڭ دا سىرى اشىلادى. اڭداپ قاراساڭ, نيەتتەر كىرلەنسە, ادامدار بەيبىت شەشۋگە بولاتىن دۇنيەدەن شاتاق شىعارىپ, سوزا بەرسە سول جەردە تابيعي اپاتتار ورىن الادى, جەر سىلكىنەدى, تاسقىن سۋ باسادى, سەل اعادى.تەگىننەن تەگىن بە؟ جوق. سوندىقتان جەكە ادامدارعا عانا ەمەس, تۇتاس حالىق تازالىققا, وڭ نيەتكە ۇمتىلۋى ءتيىس. سوندا يەمىز مەيىرلەنەدى, بارىن توگەدى. قازاق «اللا بەرىپ تە سىنايدى, قىسىپ تا سىنايدى» دەيدى. بۇل راس, ەگەر وسى ەكەۋىندە دە نيەت تازالىعى بولسا پەندەلەرىن جارىلقايدى. ءبىزدىڭ بابالاردان جەتكەن حالىقتىق دۇنيەتانىم وسى. سوندىقتان ۇلت رەتىندەگى العا ۇستار شامشىراعىمىزدىڭ نە ەكەنىن حالىق بولىپ ۇعىنا بىلسەك-ءشى.
الەمدەگى ەجەلگى حالىقتاردىڭ جالعىزى ءبىز دەمەيىن, بىراق ساناۋلى حالىقتىڭ ءبىرى ەكەندىگىمىز راس. ءبىز باتىسپەن دە, شىعىسپەن دە تايتالاسىپ كەلگەن ەلمىز, ونىڭ ءبارىنىڭ دامۋىنا ىقپال جاساپ, ۇلگى بولعان جۇرتپىز. ماسەلەن, تۇركى جۇرتى ەۋروپاعا ءۇش رەت جورىققا شىعىپ, ولاردىڭ ومىرىنە ءىز سالعان, ءتارتىپ ەنگىزىپ, جۋىنۋدى, تازالىقتى الىپ بارعان. حريستوفور كولۋمبتىڭ مۇحيت اسىپ, جاڭا جەرلەر اشۋىن قارجىلاندىرعان كورولەۆا يزابەللا كاستيلسكايانىڭ ومىرىندە ەكى-اق رەت سۋعا ءتۇسىپ, جۋىنعانى جايلى دەرەك بار. ءارىنى قوزعاماعاندا ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپالىق پاتشالاردىڭ سارايلارىندا جۋىنباعان ادامداردىڭ جاعىمسىز ءيىسىن كەتىرۋ ءۇشىن ءاتىر سەبۋ شىققان.
الەمدە ەكى مىڭنان استام حالىق بار ەكەن. سولاردىڭ ەشقايسىسى دا بۇگىن بارمىز, ەرتەڭ جوق بولامىز دەپ ءومىر سۇرمەيدى. ەرتەڭگى كۇندى بۇگىنگى كۇننىڭ جالعاسى دەسەك, بۇرسىگۇن ەرتەڭنىڭ جالعاسى, ال بۇگىن كەشەگى كۇننىڭ جالعاسى. مەن ءوزى تاريحتى كوپ قاۋزايتىن اداممىن. ءبىزدى ارعى تۇبىمىزدە كوك پەن جەردەگى ءومىردى بايلانىستىرا بىلگەن, سونى تانىعان ادامدار باسقارعان. بابالارىمىزدىڭ ەۋروپاعا, العاش رەت ريمگە بارعانى تاريحتا جازىلعان. قاجىاحمەت ءاسابيدىڭ قولباسشىسى اسپار باتىردىڭ ءريمدى العانى تۋرالى ادامزات تاريحىن زەرتتەۋشى نەمىستىڭ اسا ءىرى عالىمى گەلمونت جازادى. مەركى اۋدانىندا اسپار دەگەن اسۋ, اسپار دەگەن وزەن, اسا دەگەن جەرلەر بار. تۇركىستاننىڭ العاشقى اتاۋى دا اسا, ول ءاسابيدىڭ تۋعان جەرى, بار تۇركىنىڭ زيارات ەتەر قاسيەتتى ورنى.
ەكىنشىسى – ەدىل باتىر جورىعى. ول قۇرعان يمپەريانىڭ ەۋروپانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋى. ءۇشىنشىسى – شىڭعىسحان. بىرەۋلەر ونى موڭعول, كوپ قان توككەن باسقىنشى دەيدى. ال شىنىندا سول زاماندا تۇركىلەر جەرى حورەزمشاحتىڭ, قىزىلباستاردىڭ تەپكىسىندە ەدى. ۇستەمدىگى سونشالىق, ءبارى پارسىشا سويلەۋگە ۇمتىلىپ, كەرەك دەسە بابامىز ءدۋلاتيدىڭ ءوزى شىعارمالارىن سول تىلدە جازعان. شىڭعىسحان سوعىسى وسى اتاجۇرتتى ازات ەتەتىن وتان قورعاۋدىڭ ۇلى مايدانى بولاتىن. ايتپەسە, 200 مىڭ اسكەرمەن 400 مىڭ لاشكەرى بار حورەزمشاحپەن تايتالاسىپ, تۇرە قۋار ما ەدى؟ ويتكەنى ساربازدار بويىندا وتاندى ازات ەتۋ دەگەن ءادىل, ۇلى كۇش, سەنىم جانە سوناۋ ەدىل زامانىنان جەتكەن ونباسى, ءجۇزباسى, مىڭباسى, تۇمەنباسىعا باعىنعان تەمىردەي ءتارتىپ, جاۋىنگەرلىك رۋح بولدى. تۇراندى جاۋدان تازارتىپ, باتۋ ونى ەۋروپاعا قاراي جىلجىتتى.
وسى تاريحتى بىزگە وقىتپادى. بۇرمالادى, تەك سول بۇرمالاعانىن عانا شىناشاقتاي كەزىمىزدەن ساناعا ءسىڭىردى. ءبىزدىڭ وسى ساناعا جابىسقان وتىرىك تاريحتان ارىلىپ, كونەدەگى اقيقاتتى ارشيتىن زامانىمىز بۇگىن تۋدى.
– اعا, تالاي بەل-بەلەستەن ءوتتىڭىز, كەيىنگە كوز سالىپ, زەردەلەگەن ۋاقىتىڭىزدا قاي مەزگىلدىڭ جۇگى اۋىر ەكەن؟ قىلشىلداعان قايراتى بار جىگىتتىك جاستىقتىڭ با, قالىپتاسقان, نار كوتەرەر جۇك ارتىلاتىن ازاماتتىق, اعالىق كەزەڭنىڭ بە, الدە اقساقالدىق كەزەڭنىڭ بە؟
– نەگىزى وسى ۇلكەندىكتىڭ مەزگىلى اۋىرىراق. اقساقالدىقتىڭ جۇگىن اۋدىرماي الىپ ءجۇرۋ ۇلكەن سىن. ويتكەنى اقساقال ءبارىن كورىپ, ءتۇسىنىپ وتىرادى. ءوزىنىڭ باسىنا تۇسكەنگە ەمەس, ادامداردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتىڭ بارىنە قينالادى. كورشى اعايىندار ايتاتىن «وزگەنىڭ ماسەلەسى» دەگەن بولمايدى. ول ورتاق قيىندىق, ورتاق سىن ەكەنىن تۇسىنەدى, جاس كەزدەگى كوزقاراس باسقاشالاۋ, الدەقايدا جەڭىل. ءتىپتى باسىما اۋىرتپالىق ءتۇستى دەپ قينالۋىنىڭ ءوزى اقساقالدىقتاعى شىرماۋىقتاي شىرمالعان ويدان جەڭىلىرەك.
ءوز پايداسىن ويلار پەندەلىكتەن ادا بولۋدى بۇيىرىپ, اللا جۇرەگىمىزدە بولسا دەيمىن. مەنىڭ بىلەرىم, مەيىر, پەيىل, نيەت ۇشەۋى بار ادامعا باق قونادى. قازاق ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ قاسيەتتى دۇنيەلەرىن ساقتاۋى كەرەك. ماسەلەنىڭ باسى سانادا, رۋحتا جاتىر. سوندىقتان سانا مەن رۋح ءتىرىلۋى ءتيىس. اقساقال ءۇشىن كەيىنگى بۋىننىڭ وسى قۇندىلىقتاردى يگەرۋىنەن اسقان باقىت تا, ماقسات تا جوق دەپ ويلايمىن.
