جايساڭدارىم
سارسەنبى, 17 ءساۋىر 2013 1:52
1977 جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ ون جەتىسى كۇنى الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) فيلولوگيا فاكۋلتەتى دەكاندىعى قىزمەتىنەن تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ كەلدىم. الماتىدان تاياقتاستام جەردە تۇرسا دا, تالدىقورعاندا بۇرىن بولماعان ەدىم. ۇمىتپاسام, سول كەزدە حالقىنىڭ سانى 110 مىڭ-اق ەدى. كوشەلەرى تاپتازا, ماشينا دا از, جاسىل جەلەك جامىلعان, كورىكتى قالا ەكەن.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپ كىسىلەرمەن تانىستىم, اعا-ءىنى تاپتىم, ولاردىڭ ءبىرازىمەن داستارقانداس, دامدەس, سىيلاس-قۇرمەتتەس بولىپ كەتتىم. وتە ءجيى ارالاسقان, توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولعان اعالارىم: مولداقاسىم تالقىباەۆ (تالدىقورعان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى), حاميت شوقالاقوۆ (وبلىستىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باستىعى), ابدىقادىر بولسامبەكوۆ (وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى), باريان تۇرسىنوۆ (وبلىس پروكۋرورى), مۇسىرەپ ەسەنجانوۆ (وبلىس اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ نەمەرە اعاسى), جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆ (قالالىق ونەركاسىپ تاۋارلارىن ساتۋ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى) سەكىلدى ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرلەر ەدى. تالدىقورعاندا قىزمەت ەتكەن ون ءبىر جىلدا وسى كىسىلەرمەن جۇبىمىز جازىلعان جوق, ءجيى ارالاسىپ تۇردىق.
اسىل اعالارىمنىڭ اي ماڭدايلى جايدارى جۇزدەرى دە, جاراتىلىس-ءبىتىمى دە, كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى دا وزگەشە ەدى, ءبارى دە كوز الدىمدا. جاندارى جايساڭ, قىزمەتكە, وتانىنا ادال, جۇمىسىنا شىن بەرىلگەن, باۋىرمال, كىرشىكسىز تازا كىسىلەر ەدى. كوكەيلەرىندە اقشا, دۇنيە ەمەس, ەلدىڭ اماندىعى, ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى تۇراتىن. ولار دۇنيەقوڭىز بولعان جوق, ءىشىپ-جەمنەن ارتىق بايلىق جيعان جوق. تاماعى توق, كيىمى ءبۇتىن بولدى. قوڭىرقاي كۇي كەشتى. سارايلاردا تۇرعان جوق. مەملەكەت بەرگەن 3-4 بولمەلى شاعىن پاتەرلەردە تۇردى. ول ۇيلەردەگى اپا-جەڭگەلەرىمىز دە اعالارىمىزعا ساي ەدى. بالالارىن ءوسىرىپ, قوناقتارىن اتقارىپ, جارقىلداپ جۇرەتىن. بولىنبەدىك, جىكتەلمەدىك. ءبىرىمىز ويدان, ءبىرىمىز قىردان بولساق تا, ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي اپتا سايىن داستارقان باسىندا تابىسىپ جۇردىك. ولاردان كوپ كىشى بولسام دا مەنىمەن قاتارىنداي سىيلاسىپ, قۇرداسىنداي قالجىڭداسىپ وتىراتىن. ءبارى دە جاراسىپ تۇرۋشى ەدى.
سارعايعان ساعىنىشتىڭ سالدارى ما ەكەن, الدە ەرەكشە قاراپايىمدىلىعى مەن باۋىرمالدىلىعىنان با ەكەن, ايتەۋىر دۇنيەدەن الشاڭ باسىپ, ارشىنداپ, اڭقىلداپ وتكەن جاسبولات اعا مەن جىبەك مىنەزدى, تابيعات ەرەكشە جانىن سۇلۋ جاراتقان, توقسانعا كەلگەنشە كوركىن بەرمەگەن, جاتقا دا, جاقىنعا دا جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن, ۇنەمى ادام بالاسىنىڭ تىلەگىن تىلەپ جۇرەتىن كۇلاش اپكەم تۋرالى ەسىمدە قالعانداردى قاعازعا تۇسىرسەم دەپ قولىما قالام الدىم.
جاسبولات اعا باتىر تۇلعالى, بۇيرا شاشتى, ەجەلگى گرەك اڭىزدارىنىڭ گەرويىنداي, تابيعاتى دا, كەسكىن-كەلبەتى دە ەرەكشە جاراتىلعان, اقىل-پاراساتى دا ۇيلەسىپ تۇرعان, بارىن اعايىنمەن ءبولىسىپ جۇرەتىن, ادەمى كيىنەتىن, جايقالىپ جۇرەتىن وتە كەلىستى كىسى ەدى.
جاسەكەڭ 1923 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنداعى بۇرىنعى «قىزىلتاڭ» سوۆحوزىنىڭ اۋماعىندا, ماتاي ستانتسياسىنان جيىرما شاقىرىمداي قوپا دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. باباسى شىمىر, اتاسى ماحمەت, اكەسى نۇرمۇحامبەت كورگەندى, داۋلەتتى, ساۋاتتى, ەلگە سىيلى كىسىلەر بولعان ەكەن. باباسى شىمىر قوياندى جارمەڭكەسىنە, اۋليەاتاعا, تاشكەنت پەن انديجانعا كەرۋەن جۇرگىزىپ, مال ايداتقان. شىمىر بابانىڭ اۋلەتى شەتىنەن ونەرپاز, ورتانىڭ اجارى بولسا كەرەك. اۋلەتتىڭ ۇلكەن ۇيىندە كۇندە سىرناي, سكريپكا, ماندولين, دومبىرا تارتىلىپ, بۇل وڭىردە بۇرىن-سوڭدى ەشكىم ەستىپ-كورمەگەن ءسان-سالتانات بولىپ جاتادى ەكەن. جاكەڭنىڭ اكەسى نۇرمۇحامبەت مامان-تۇرىسبەك اۋلەتىنىڭ ايگىلى «قاراعاش» مەكتەبىندە وقىپ ءبىلىم العان. مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان. مەكتەپ ديرەكتورى بولعان. 36 جاسىندا دۇنيەدەن ەرتە وتەدى. ءسويتىپ, جاسبولات جەتى جاسىندا – جەتىم, اناسى وتىز جاسىندا جەسىر قالىپ, تۇرمىستىڭ, جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن, ازابىن ابدەن تارتادى.
اناسى ەندىگى قالعان ءومىرىن اكەدەن قالعان جالعىز تۇياق جاسبولاتىنا ارنايدى. «اسىلدى سوقساڭ شىڭدالار, جاسىقتى سوقساڭ جىم بولار» دەگەندەي, ەكەۋى دە قيىندىققا جاسىماي, شىڭدالا تۇسەدى.
جاسبولات ماتاي ورتا مەكتەبىنەن ءبىلىم الادى. 1942 جىلى مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرەدى. اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىن, الەم ادەبيەتىن تەرەڭ يگەرەدى.
مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن اسكەرگە شاقىرىلادى. 1942 جىلى ناۋرىزدىڭ 10-جۇلدىزىندا اشحابادتاعى اسكەري ۋچيليششەگە كۋرسانت بولىپ قابىلدانىپ, التى اي وقىپ, كىشى لەيتەنانت دەگەن اتاق الىپ, تەرىستىك كاۆكازعا مايدانعا اتتانادى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا 328-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1107 پولكىنىڭ ءۇشىنشى باتالونىنىڭ قۇرامىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ سوعىسقا كىرەدى. بار بولعانى ون توعىز جاسىندا وسىلايشا قيان-كەسكى سوعىستى باسىنان كەشىرەدى. وڭ قولىنان ەكى رەت, جامباسىنان جارالانادى. ءسويتىپ, سوعىسقا جارامايتىنداردى تىلعا قايتارۋ جونىندەگى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس تاشكەنتكە – ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنە جىبەرىلەدى. ودان ءارى الماتىعا – رەسپۋبليكالىق اسكەري كوميسسارياتقا كەلەدى. سونىمەن, جاسبولات اسكەر قاتارىندا ءبىر جىل ءتورت اي بولىپ, ونىڭ بەس ايى مايدان شەبىندە سوعىسىپ, 1943 جىلى شىلدەنىڭ جيىرماسىنشى جۇلدىزىندا تۋعان ەلىنە – اقسۋعا ورالادى. نەبارى جيىرما جاسقا تولار-تولماس شاعىندا وتان سوعىسىنىڭ ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەگى اتانادى.
جالعىزىنىڭ امان كەلگەنىن كورگەن انانىڭ قۋانىشىندا شەك بولمايدى. تاتەسىنىڭ ەندىگى ارمانى بالاسىن اياقتاندىرۋ, نۇرمۇحامبەتىنىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرۋ بولادى.
ءبىر كۇنى اناسى جاسبولاتقا:
– شىراعىم, جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان. ماعان كەلىن ءتۇسىرىپ بەرسەڭ قايتەدى. «كەلبەتى كەلىسكەننەن كەڭەس سۇرا», «ءتۇسى يگىدەن تۇڭىلمە» دەگەن ەمەس پە, قاراشىلىكتەگى اۋىلدىق كەڭەستە ىستەيتىن كۇلاش دەگەن بويجەتكەن قىزدى ەل ماقتايدى. سۇلۋلىعىنا – اقىلى مەن مىنەزى جاراسقان, ادەپتى, ادەمى, بايسالدى, سابىرلى قىز. سونى ماعان كەلىن قىپ ءتۇسىرشى, – دەيدى.
اناسىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن جاسبولات:
اي قاباق, التىن كىرپىك, قىزىل ەرىن,
كەل دەسەڭ نەگە ايايىن اتتىڭ تەرىن.
سارى اعاش سازعا بىتكەن سەكىلدەنىپ,
قاي جەردە وتىر ەكەن بۇراڭ بەلىم, –
دەپ بويجەتكەننىڭ اۋىلىنا تارتادى.
ول كەزدە جىگىتتەردىڭ ءبارى اسكەردە. قاراشىلىككە كەلسە, وڭكەي قىز-كەلىنشەك جيىلىپ, ولەڭ ايتىپ, بي بيلەپ, دومبىرا تارتىپ, كوڭىل كوتەرىپ وتىر ەكەن. جاس وفيتسەر ىشكە كىرىپ سالەمدەسەدى. قىز-كەلىنشەكتەر ورىندارىنان تۇرىپ, جاسبولاتتى تورگە شىعارادى. قىزدار اۋىلدىڭ التى اۋىزىن شىرقاپ, مەيمانعا قوناقكادە ايتقىزادى. كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعان سوڭ ايانسىن با, جاس جىگىت بار ونەرىن ورتاعا سالادى. اسىرەسە, عاشىقتىق تۋرالى حالىق اندەرىن اۋەلەتىپ, جينالعانداردى ءتانتى ەتەدى. ءان ايتىپ وتىرىپ جاسبولات كوپ قىزدىڭ ىشىنەن الگى تاتەسى ماقتاعان كۇلاشتى ىزدەيدى. ءبىر كەزدە اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار, ەكى بەتى بالبۇل جانعان اي ماڭداي, ءسامبى تالداي مايىسقان, قىپشا بەلى ءۇزىلىپ كەتە جازداعانداي, قالامقاس, قولاڭ شاش, ارۋ قىزعا كوزى تۇسەدى. قولىندا ورىستىڭ ءۇش ىشەكتى بالالايكاسى بار, ولەڭ ايتقانداردى سۇيەمەلدەپ وتىر ەكەن. ناركەس كوزىنىڭ قيىعىمەن ءبىر قاراعاندا, جاسبولاتتىڭ تۇلا بويى وتتاي جانىپ, بۇرىن باسىنان كەشپەگەن قايداعى ءبىر كۇيگە تۇسەدى. اربالعانداي, ارۋ قىزدان كوزىن الا المايدى. ءبىر كەزدە كۇلاش تامىلجىتىپ نەشە ءتۇرلى انگە سالادى. «جالعىز ارشا», «يليگايدى» ايتقاندا, جىگىت سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن ەرەكشە سەزىمگە بولەنەدى. قىزدىڭ نازىك ساۋساقتارى, ۋىلجىعان ەرنى, مولدىرەگەن كوزى جاسبولاتتى قايداعى ءبىر كۇيگە سالىپ, ەسىنەن تاندىرادى.
ءوتتىڭ داۋرەن,
كەشتىم سايران.
ۋا, شىركىن, قىز-بوزبالا,
جاستىقتىڭ اسەرىمەن
سالدىم سايران, –
دەپ ۇزىلدىرگەندە, جاسبولات ىشتەي:
– تاتەمنىڭ ايتقان قىزى وسى بولار تەگىندە, قۇدايىم ەندى مەنى اداستىرا كورمە, ىزدەگەنىم ءدال وسى قىز, – دەپ ىشىنەن كۇبىرلەپ, ارۋدىڭ جالت ەتكەن جانارىنان شوق ءتۇسكەندەي, جۇرەگى اتتاي تۋلاپ, كەۋدەسىنە سىيمايدى.
كەش تارقايدى. كۇلاش بالالايكاسىن كەۋدەسىنە قىسىپ ۇيدەن شىعىپ بارا جاتقاندا, جاسبولات ءبىر اۋىز تىلدەسكىسى كەلەدى, بىراق, اتتەڭ, ءتىل بايلانىپ, اۋىز اشىپ بىردەڭە دەۋگە ءداتى شىدامايدى. ەشتەڭە دەي الماي قالادى. وسىلاي مازاسىز كۇندەر مەن تۇندەر باستالادى.
تامىزدىڭ تامىلجىعان كۇندەرىنىڭ بىرىندە تال تۇستە جاسبولات اۋدانعا تەلەفون شالعالى اۋىلدىق كەڭەستىڭ كەڭسەسىنە كەلە جاتادى. ويلاماعان جەردەن ءانشى قىز الدىنان شىعا كەلەدى. جاقىنداي بەرگەندە قىز كوزىن تومەن سالىپ, ءوتىپ كەتپەك بولادى.
– سالەمەتسىز بە, تەلەفون كەرەك ەدى, كەڭسە اشىق پا؟ – دەپ سۇرايدى جاسبولات.
– تۇسكى ءۇزىلىس كەزى عوي, كەڭسە جابىق ەدى, – دەيدى قىز.
قازاقى اۋىلدىڭ ءىشى ەمەس پە, تال تۇستە بەيتانىس جىگىتپەن سويلەسۋدى ىڭعايسىز كوردى مە ەكەن, قىز كەتپەك بولادى, بىراق جاسبولات:
– كەشىرىڭىز, شۇعىل سويلەسۋىم كەرەك ەدى, كەڭسەنى اشساڭىز قايتەدى؟ – دەيدى قيىلىپ.
وسى سوزدەردەن كەيىن قىز كەرى قايىرىلىپ, كەڭسەنىڭ ەسىگىن اشادى.
ىشكە كىرگەن سوڭ:
– سىزبەن تانىسايىق, مەنىڭ اتىم جاسبولات, – دەپ جىگىت قولىن ۇسىنادى.
– ءسىزدىڭ اتىڭىزدى بىلەمىز عوي, مەنىڭ اتىم كۇلاش – دەيدى قىز.
كۇلاش وسىنداعى وقۋ ءۇيىن باسقارادى ەكەن. ولار سول ارادا ءبىراز سويلەسىپ قالادى. وسىلاي باستالعان تانىستىق ۇزىلمەيدى.
كۇندەر جىلجىپ ءوتىپ جاتادى. ەكەۋى اۋىل سىرتىنا, وزەننىڭ جاعاسىنا كەلىپ ءجيى-ءجيى سىرلاساتىن, ءبىرىن-ءبىرى كورمەسە, تۇرا المايتىن بولادى. اقىرى, ۋادەلەسىپ, وتباسىن قۇرۋعا ءسوز بايلاسادى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە جاسبولات اناسىنا كەلىپ:
– تاتە, سىزگە كەلىن تۇسىرەتىن بولدىم, – دەيدى.
قۋانىشى قوينىنا سىيماعان انا: – راس پا, كىم, كىم؟ – دەپ سۇراي بەرىپتى.
– قاراشىلىكتەگى الگى سىزگە ۇنايتىن قىز, – دەيدى جاسبولات.
قۋانعان دا, قورىققان دا ءبىر دەگەندەي, «يا, قۇداي, مەن دە ارمانىما جەتتىم بە!؟» دەپ, اناسىنىڭ كوزىنەن جاس پارلاي جونەلىپتى.
ۋادەلى كۇنى جاسبولات ىمىرت ۇيىرىلە ءبىر اتتى جەتەكتەپ, الىپ قاشقالى قىزدىڭ اۋىلىنا كەلەدى. كوپ توسادى. سالدەن سوڭ تۇيىنشەگىن قولتىعىنا قىسىپ قىز دا جەتەدى.
اتتانار الدىندا:
– سەن بىلمەيسىڭ, جاسبولات, مەن ءبىر جۇمباق جانمىن. اللا مەنى تاعى قانداي جولعا باستاپ تۇرعانىن بىلمەيمىن. ساعان سەندىم, ۇستادىم ەتەگىڭنەن, – دەيدى.
ەكى جاس اتقا قونادى. ءدال سول ساتتە جاسبولات كەڭ دۇنيەدە وزىنەن باسقا باقىتتى ادام جوقتاي سەزىنەدى.
«جۇمباق جانمىن» دەگەن قىزدىڭ ءسوزى جول بويى جاسبولاتتىڭ كوكەيىنەن كەتپەي قويادى. اقىرىن سۋىرتپاقتاپ, سوزگە تارتپاق بولىپ ەدى, ونىسىنان ەشتەڭە شىقپادى.
– ول اڭگىمەنى قوزعاماي-اق قويساق قايتەدى, امانشىلىق بولسا كەيىن قانىعارمىز, – دەدى قىز.
جاسبولات:
– مەنىڭ جالعىز شەشەم بار, ول بايعۇس تاعات تاپپاي سەنى كۇتىپ وتىر. سول ۇيگە سەن جۇمباق كەلىن بوپ كىرمەي, ايدان انىق بوپ, تابالدىرىقتى وڭ اياعىڭمەن اتتاعانىڭ ءجون ەمەس پە؟ – دەيدى.
كۇلاش ءسال ويلانىپ:
– مەن اپامدى جاقسى بىلەمىن عوي, ءۇي اراسى جاقىن وتىرعانىمىزدى كوردىڭ ەمەس پە, نەسىنە ماعان ارنايى تانىستىرىپ جاتىرسىڭ, – دەپ نازدانا قارايدى.
– اق ءسۇتىن بەرىپ, الاقانىنا سالىپ وسىرگەن, جەسىر ءجۇرىپ-اق ءبىر مەن ءۇشىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرگە توزە بىلگەن, تاعدىردىڭ بارلىق تاۋقىمەتىنە كونىپ, جالعىز ۇلىن ازامات ساناتىنا قوسقان, ءوزىنىڭ تىرشىلىكتەگى ارمانىن تەك مەنىڭ بولاشاعىمنان كۇتكەن انامنىڭ پارىزىن وتەۋ مەنىڭ قاسيەتتى بورىشىم ەكەنىنە سەنى يلاندىرعىم كەلەدى. ەگەر سەن ومىرلىك قوساعىم, باسىمداعى باعىم بولساڭ انامنىڭ الدىنداعى وسى پارىزىمدى بىرگە وتەۋىڭدى عانا تىلەيمىن. سوقتىقپالى-سوقپاقسىز تىرشىلىكتى, ءومىردىڭ تاپشىلىعىن دا بىردەي كوتەرەر ازاماتىڭ بولۋعا ۋادە ەتەمىن, وعان مىنا ءتۇن, اسپانداعى جۇلدىزدار كۋا بولسىن, – دەيدى جاسبولات.
مانادان بەرى قاي-قايداعى ويدىڭ تۇبىنە جەتە الماي كەلە جاتقان كۇلاش بەتىن باسىپ جىلاپ جىبەرەدى.
جاسبولات:
– نەگە جىلادىڭ؟ نەگە سونشا مۇڭايدىڭ؟ مۇڭايماشى. جىلاماشى, جىلاماشى, جانىم, – دەپ بايەك بولادى.
– سەن, ارينە, باقىتتىسىڭ. اناڭنىڭ اياسىندا ەرجەتتىڭ. اياۋلى انام مەن ەڭسەگەن تاتەم ەكەۋى مەنى دە ءبىر ءۇيدىڭ جالعىز قىزىنداي ەركەلەتىپ, باسىمنان قۇس ۇشىرماي ءوسىردى, – دەپ قىز اڭگىمەسىن باستايدى. – ەندى, مىنە, مەن بولسام كەتىم بارام. تۋماعان سوڭ ءجونىن ايتپاي قاشىپ كەتتى-اۋ, – دەپ جىلاپ جاتقان شىعار بايعۇستار. جۇمباق جانمىن دەگەنىمدە اسا ءبىر قۇپيا جوق. ەسىم كىرگەلى بىلگەنىم, اتا-انالارىم باقۋاتتى كىسىلەر بولعان ەكەن. سودان با, كامپەسكەلەنىپ, سوتتالىپ, جەر اۋدارىلىپ, بىتىراپ كەتكەن. شەشەم ەكەۋمىز تەنتىرەپ, ءبىر كۇنى كەشكىلىكتە تانىمايتىن ءبىر ۇيگە پانالاعانىمىز ەسىمدە. سول كەزدە مەن شاماسى ءتورت جاستامىن. سول ۇيدە اياق استىنان شەشەم دۇنيە سالدى. انامنىڭ قايدا جەرلەنگەنى مۇلدە ەسىمدە جوق. ءسويتىپ, انامنىڭ ۋىز ءسۇتىن ەمگەنىممەن, مەيىرىمىنە قانا الماي, ايالى الاقانىنىڭ جىلۋىن سەزە الماي, جۇرەگىمە جاستاي شەر قاتتى. كوپ ۇزاماي ءبىر ۇلكەن كىسى الدىنا مىنگىزىپ «جار شاپقان» دەگەن جەردەگى بالالار ۇيىنە وتكىزگەنىن بىلەم. ءبىراز جىل وسىندا تاربيەلەندىم. مىنە, بار جۇمباعىم دا, تاريحىم دا وسى.
قىز وسىلاي ىشتەگى سىرىن دا, شەرىن دە اقتارىپ سالدى.
ەكى جاس اقسۋدىڭ شەتىنە ىلىككەندە تاڭ دا راۋانداپ اتىپ كەلە جاتقان ەدى.
كەلىن وڭ اياعىمەن ۇيگە كىرگەندە سەنەرىن دە, سەنبەسىن دە بىلمەي اسىپ-ساسقان جاسبولاتتىڭ اناسى:
– شىراقتارىم… جارىعىم… قۇلدىعىم… قۇدايىم كوز جاسىمدى كورگەن ەكەن. جالعىزىم… نۇرمۇحامبەتتىڭ شاڭىراعى ەندى سونبەيتىن بولدى. ءتاڭىرىم تىلەۋىمدى بەردى. قۇتتى قىلا گور, جاساعان يەم! – دەپ كەلىنىن ەمىرەنە ءسۇيىپ, ەبىل-دەبىل جىلاۋمەن بولدى. بۇل 1943 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 23 جۇلدىزى ەدى.
كۇلاش اپكەمىزدىڭ اتاقونىسى قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ كوكسۋ اۋدانىنداعى جەلدىقارا دەگەن جەردەن بولادى. جالايىردىڭ ءبىر اتاسى انداستىڭ اقتولىمبەك رۋىنان تارايتىن نارشا ءبيدىڭ بالاسى بايكىسىنىڭ جالعىز ۇلى بايقادامنان تۋعان. شەشەسى ءباتىش وتە اجارلى, سۇلۋ كىسى ەكەن. ول جالايىردىڭ ءبىر اتاسى مىرزانىڭ اسان رۋىنان شىققان. بايكىسى 1926-27 جىلدارى تاركىلەنىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلادى. تۋىستارى قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ, جان-جاققا باس ساۋعالاپ قاشادى. ءبىرازى تاۋ اسىپ, قىتايعا ءوتىپ كەتەدى. اكەسى بايقادام تۋعان جەردەن كەتپەيمىن دەپ, تاۋ-شاتقال ساعالاپ, قار توسەنىپ, مۇز جاستانىپ ءجۇرىپ دۇنيەدەن وتەدى. اناسى ءباتيما كۇلاشتى الىپ مۇقىرىداعى اعايىندارىن پانالايدى. بىراق كوپ ۇزاماي سول جەردە قايتىس بولادى. وزدەرى دە قالت-قۇلت ەتىپ وتىرعان اعايىندارى «جاقسىدان قالعان جالعىز تۇياق ەدى, امان قالسا ەكەن» دەپ كۇلاشتى جەتىم بالالار ۇيىنە تاپسىرادى. بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى نۇراقاس تەلجانوۆ بالالاردىڭ بارىنە ءوز اكەسىندەي قارايتىن يماندى, قايىرىمدى, ابزال ازامات ەكەن, جاڭادان كەلگەن ءاپ-ادەمى, بوتاكوز, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي, بۇيرا شاش بالانى قايىن ەنەسى اياۋلى ەلەۋسىزقىزىنا اسىراپ الۋعا بەرەدى. ەكى-ءۇش اي عانا بۇرىن كۇلاش دەگەن قىزىن جوعالتىپ, ەتەگى جاسقا تولىپ, اڭىراپ وتىرعان بەيباق جەتىم بالانى باۋىرىنا باسادى. قايتىس بولعان قىزىنىڭ ورنىن باسسىن دەپ اتىن كۇلاش قويادى. كۇلاش اپكەمىزدىڭ ازان شاقىرىپ اتا-اناسى قويعان اتى كۇنسانا بولعان ەكەن. اياۋلى انا كۇلاشىن ءوز قىزىنداي كورىپ, الاقانىنا سالىپ وسىرەدى, وقىتادى. كۇلاش اقسۋ اۋدانىندا قىزىل بۇرىشتىڭ جەتەكشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. سوعىستان جارالانىپ ەلگە ورالعان لەيتەنانت جاسبولاتپەن وسىندا تانىسىپ, وسىندا تابىسىپ, بىرگە شاڭىراق كوتەرەدى.
1996 جىلى (بۇل كەزدە جاسەكەڭ زەينەتكەر) جاسبولات اعانىڭ كوسەمسوز, دەرەكتى اڭگىمەلەرگە, ويتولعاۋلارعا تولى شاعىن ەستەلىك كىتابى جارىق كوردى. اۆتور وسى كىتابىندا وقۋشىمەن ءوزىنىڭ تاعدىرى, اتا-تەگى, بالعىن بالالىق شاعى, ءومىر وتكەلدەرى, اتقارعان قىزمەتى, اعايىن-تۋعانى, جورا-جولداستارى, بالا-شاعاسى, وتباسى, اياۋلى كۇلاشى تۋرالى تەبىرەنىپ, وي بولىسەدى. سونىسىمەن دە اڭقىلداعان اقجۇرەك مىنەزىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن تۇلعا ەكەندىگىن اڭعارتادى. ەستەلىكتىڭ ءون بويىنان ايەل بىتكەننىڭ اقىلدىسى, اجارلىسى, سابىرلى-سالماقتىسى, مەيىربانى, تىرشىلىگىندە قىزىعى, ىنتىقتىعى باسىلماعان اياۋلى جارى, باسىنىڭ باعى كۇلاشى تۋرالى اسا ءبىر ىقىلاسپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن جازىلعان جولداردى وقىپ قانىعاسىز. وقىپ وتىرىپ ريزا بولاسىز.
– «مىنە, ەندى كۇلاش ەكەۋمىز قوسىلىپ ءتۇتىن تۇتەتكەلى قازىر 53 جىل. كۇندەر زۋلاپ, ايلار ادىمداپ, جىلدار جىلجىپ وتە بەردى. كوڭىلدەن تالاي كوكتەم كوشتى, جادىمىزدا تالاي جىل جاڭعىردى. قۇدايعا شۇكىر, جولاۋشىلاپ كەلەمىز. وسى جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا ءومىردىڭ اششى دا تۇششى ءدامىن تاتىپپىز. قىزىعىن دا, شىجىعىن دا كورىپپىز. ەكەۋمىز دە بەرگەن ۋادەلەرىمىزدى, ايتىلعان سەرتتەرىمىزدى, ادامي قاسيەتتەرىمىزدى جوعالتپاي ورىنداپ شىققان ءتارىزدىمىز. ۇيلەنۋ تاعدىردىڭ ۇلكەن جۇگى ەدى, بۇل سىننان دا بىلەككە-بىلەك, تىلەككە-تىلەك, جۇرەككە جۇرەك قوسا بىلۋمەن عانا سۇرىنبەي وتتىك, ۇلكەن ابىرويعا يە بولدىق. كۇلاش مىنەزگە باي, ءوز پىكىرىنە, ءوز ىسىنە بەرىك, ءار نارسەگە ەلىكتەمەيتىن, نە ىستەسە دە وزىنە لايىقتىسىن عانا تاڭداپ الاتىن, بايسالدى دا كىشىپەيىل كەلىن ەكەنىن اعايىن-تۋعان, جورا-جولداس الدىندا دالەلدەدى. جۇرتتىڭ ءبارى ەركەلەتىپ ونى كۇلاتاي دەپ كەتتى.
شەشەممەن 33 جىل بىرگە تۇرىپ, ونى تۋعان اناسىنان كەم كورمەدى. باقتى, قاقتى. ايالادى. الپەشتەدى. تاتەم 1976 جىلى تامىز ايىندا 76 جاسىندا جامبىل قالاسىندا دۇنيە سالدى.
جاسەكەڭ مەن كۇلاش اپكەمىز توعىز بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولاردىڭ بارلىعى دا ەرجەتتى. ارقايسىسى وزدەرىنشە شاڭىراق كوتەرىپ, ءتۇتىن تۇتەتتى.
ۇلدارى مەن قىزدارىنان نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى. ءسويتىپ, كەشەگى اتى ءوشىپ قالا جازداعان نۇرمۇحامبەتتىڭ ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ, ۇلكەن اۋلەتكە اينالدى.
ءيا, جاسبولات اناسىن ايالاپ, كۇلاتايىن ءومىر بويى ءسۇيىپ ءوتتى. بەرتىندە قارتايعاندا دا ءبىر-بىرىمەن سىيلاسىپ, سىرلاسىپ وتىراتىن. ەكەۋى ءومىردىڭ جاراسىمدى مەكتەبى سەكىلدى كورىنەتىن كوزىمىزگە. كۇلاش اپكەم دە وتاعاسىنىڭ ورنىن باعالاي ءبىلدى, بەتىنەن قاققان جوق, الدىن كەسىپ وتكەن جوق. اقكوڭىل, اڭقىلداعان اعامىزدىڭ بابىن تاۋىپ, جاعدايىن جاساۋمەن بولدى.
تالدىقورعانعا كوشىپ كەلگەندە تابىسقان سول اسىل اعالارىم مەنىڭ ەڭ جاقىن دوستارىم ءارى قامقورشىلارىم بولدى. پەدينستيتۋت وبلىستاعى جالعىز جوعارى وقۋ ورنى بولعان سوڭ ءارى ءتىپتى جاس ەدىم, ينستيتۋتقا, ونىڭ رەكتورى ماعان دا قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىندار از بولعان جوق. سىرتتان ءسوز جۇگىرتىپ, دومالاق ارىز جازعاندار دا تابىلىپ جاتاتىن. سونىڭ بارىندە دە اسىل اعالارىم اقىلشى بولىپ, مەنى قىزعىشتاي قورعاپ, شىق جۋىتپاي جۇرەتىن.
ءار نارسەنىڭ دە, ءار ءىستىڭ دە ءساتى بىلەدى عوي. دانىشپان بولىپ تۋعانمەن, جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ بىردەي جولى بولا بەرمەيدى. ەندى بۇگىن ەسىمە الىپ ويلانسام, مولداقاسىم, مۇسىرەپ, حاميت, باريان, ابدىقادىر, جاسبولات اعالارىمنىڭ قاي-قايسىسى دا باعى جانسا ەل باسقاراتىن, ەلىنىڭ كوشىن باستاۋعا لايىقتى ادامدار ەكەن عوي. ءبىز كوبىنە جانىمىزدا جاقىن جۇرگەن, قاراپايىم بوپ كورىنگەن كىسىلەردىڭ تۇلعاسىن, كەمەڭگەرلىگىن تاني بەرمەيمىز. تۇلعا دەپ كوبىنە بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعانداردى عانا ايتامىز.
بۇرىنعى كەزدە دە اقىل-پاراساتى بويىنا جاراسقان, بويىن جاسىرعان تۇلپارداي جۇيرىكتەر, ەلدىڭ كوشىن باستايتىن قايراتكەرلەر, اقىلماندار ەل ىشىندە جوق ەمەس ەدى. وكىنىشى, ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي باعى جانىپ, جولى بولا بەرمەيدى, كوبىنە ەل ىشىندە, توڭىرەگىندە, وتباسىندا, داستارقاندا عانا بەلگىلى بولىپ قالادى. ولار دارەجە-اتاق, مانساپ ىزدەمەيدى. بارعا قاناعات قىلادى. مەنىڭ جوعارىدا اتىن اتاعان اعالارىم سونداي سىيلى, ءوز ورتاسىندا, ەل ىشىندە قادىرى اسقان كىسىلەر ەدى. ولار مەنىڭ ەكىنشى ۋنيۆەرسيتەتىم, ءتاڭىر سىيلاعان, تاعدىر تابىستىرعان ۇستازدارىم بولدى.
ەشكىمگە ۇقسامايتىن جاراتىلىسىمەن, تىرشىلىك جايىنداعى تولعانىستارىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, ومىرگە بەيىمدىلىگىمەن, اسىپ-تاسىعان اڭقىلداعان اقجارقىن كوڭىلىمەن, قايىرىمدىلىعىمەن, كىشىپەيىلدىلىگىمەن, پاراساتىمەن وزگەشە كورىنەتىن جاسبولات اعا ەرەكشە ەدى.
جاسبولات اعا نۇرمۇحامبەتوۆ ءوزىنىڭ تۋعان ءوڭىرى – تالدىقورعانعا 1977 جىلدىڭ اياعىندا ورالدى. وعان دەيىن ون بەس جىل جامبىل وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىن باسقارعان ول تالدىقورعان قالالىق ونەركاسىپ تاۋارلارىن ساتۋ مەكەمەسىنە ديرەكتور بولىپ كەلدى. كوپ كەشىكپەي تانىستىق. بىردەن وزىنە باۋراپ الدى. سودان باستاپ ول كىسى دۇنيەدەن وتكەنشە جۇبىمىز جازىلعان جوق. ءبىز الماتىعا كوشىپ كەتكەن سوڭ دا ءجيى-ءجيى تەلەفونمەن سويلەسىپ, اندا-ساندا ساعىنىسىپ ۇشىراسىپ جۇردىك.
قۇدايعا شۇكىر, جاسبولات اعامىز بەن كۇلاش اپكەمىزدىڭ ارتىندا ۇلكەن اۋلەت, جايقالىپ وسكەن ۇرپاق, اسىل ونەگە قالدى. جاسەكەڭنىڭ بالا-شاعالارىنىڭ ىشىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ ۇزبەي ارالاسىپ تۇراتىنىمىز – قىزى گۇلنار مەن كۇيەۋ بالاسى ەرسۇلتان. گۇلنار – تۋعان قارىنداسىمىزداي, ەرسۇلتان تۋعان ىنىمىزدەي بوپ كەتتى. گۇلنار اكەسى مەن اناسىنىڭ بار جاقسى قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ, كوپشىل, داستارقاندى, قوناقجاي, قازاقى داستۇردە ءوسىپ-قالىپتاستى.
ەرسۇلتان دا تەكتى جەردەن شىققان, كورگەنى بار, ونەگەسى دە, ونەرى دە جەتەرلىك, قىز مىنەزدى, ىزەتتى, ادامگەرشىلىگى مول ازامات. ابىرويلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جاپ-جاس كەزىندە قاپال اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان سوڭ تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, كەيىن وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى بولدى. شەتەلدە ءۇش جىل ديپلوماتيالىق قىزمەت تە اتقاردى. ەلگە ورالىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ون التى جىلدان استام جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ون جىلعا جۋىق كادر ساياساتى ءبولىمىن باسقاردى. وتباسى اجارلى. ورتاسىنا سىيلى. بۇگىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەلىنە قادىرلى, مەملەكەت قايراتكەرى. كەيبىرەۋلەر استىنداعى تاعىنا ساي شىر اينالىپ, قۇبىلىپ وتىرادى ەمەس پە؟ قاي قىزمەتتە دە ەرسۇلتان وزگەرگەن ەمەس, كىشىپەيىل, بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولىپ جۇرەدى. كىسىنىڭ قادىرى سوندايدا بىلىنبەي مە, بىلتىر ەرسۇلتان الپىسقا تولىپ, دوستارى حان كوتەردى. وسىنى كورىپ قۋاندىق.
جاسبولات اعا 1997 جىلى دۇنيە سالعاندا دا, كۇلاش اپكەم 2012 جىلى دۇنيەدەن وتكەندە دە, ولاردى ارۋلاپ اتتاندىرعان, اس بەرىپ, باستارىنا بەلگى قويعان – ەرسۇلتان مەن گۇلنار. بۇل ەكەۋىنە اعا-اپامىزدىڭ ارۋاعى ريزا شىعار دەپ ويلايمىن. ەلى-جۇرتى دا ريزا. قازاق ۇرپاقتى قۇدايدان وسى ءۇشىن سۇرايدى.
جاسبولات اعا فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, تابيعاتىنان ويشىل ادام ەدى. كەيىن زەينەتكە شىعىپ, قولى بوساعان كەزدە وبلىستىق گازەتكە «سىرلاسۋ», «ارەكەتتىڭ الدى – اقىل, ارتى – سابىر», «مارعاۋلىقتان ارىلايىق, اعايىن» دەيتىن فيلوسوفيالىق ويلارعا, تولعامدار مەن پايىمداۋلارعا تولى بىرنەشە ماقالا جازدى. بۇل ءوزى ءبىر بولەك دۇنيە ەدى. اتتەڭ, ءبىز جازىلعاننىڭ بارىنە ءمان بەرە بەرمەيمىز عوي, ايتپەسە, سول ماقالالاردا ۇلت تاعدىرىنا, ەلدىڭ كەلەشەگىنە, وي-ساناعا, سالت-داستۇرگە قاتىستى كوپ تۇجىرىمدار, پايدالى پايىمدار بار ەدى. اتتەڭ, ايت-ايتپا, نە كەرەك, ءسوزدى ۇعا بەرمەيتىن, وزگەنىڭ ءسوزىن تىڭداپ, ەلەي بەرمەيتىن, شەتىمىزدەن شەشەن, شەتىمىزدەن كوسەم ەمەسپىز بە, سول ماقالالاردا ايتىلعان پايدالى ويلار ءورىسىن تاپپاي قالدى.
كۇلاش اپكەم عاجاپ ءانشى ەدى, سوندا دا ءانشىمىن دەپ ايتپايتىن. سالعان ءانىن جالىقپاي تىڭداۋشى ەدىك. اپكەمىز اقىن دا ەدى. قولىنا دومبىراسىن الىپ, تابان استىندا قيىستىرىپ, ورتاسىن تولتىرىپ وتىرۋشى ەدى. بىلتىر ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ەرسۇلتان ولەڭدەرىن قۇراستىرىپ, جەكە جيناق ەتىپ باستىرىپ شىعاردى. ول ولەڭدەر, بالكىم, پوەزيا ولشەمى تۇرعىسىنان جاۋھار ەمەس تە شىعار, بىراق, ولەڭدەرىنىڭ قاي-قايسىسىنان دا مولدىرەگەن سەزىمدى, انالىق جۇرەكتى سەزەسىڭ. تەبىرەنبەي وقي المايسىڭ. قىرشىن كەتكەن زاۋرەسىنە ارناعان ولەڭىن وقىعاندا ەرىكسىز كوزگە جاس ۇيىرىلەدى.
جاسبولات اعا دۇنيەدەن وزعاندا, اپكەم قازاق سالتىمەن ارىسىن جوقتادى.
اتىڭنان اينالايىن, ارىسىم-اي,
قارلىققان سەنى جوقتاپ داۋىسىم-اي.
جەر باسىپ كەشە عانا ءجۇر ەدىڭ-اۋ,
دۇنيەنىڭ كوز جۇمعانشا اۋىسۋى-اي.
ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن ارىسىم-اي,
ماڭگىلىك كىم جاسايدى جالعان باردا,
ءتاڭىرىم تارىلماسىن قالعاندارعا.
اتتەڭ-اي, قولىمىزدان سۋسىن بەرىپ,
اقىرعى ءسوزدى ەستىسەك ارمان بار ما؟! –
دەگەندە, جينالعان قالىڭ جۇرتتىڭ ىشىندە ەڭكىلدەپ جىلاماعان ادام بولعان جوق.
جاسبولات اعامىز دۇنيەدەن وتكەلى ون التى جىل بولىپتى. كۇلاش اپكەمىز باقي بولعالى جىل تولىپتى. جاسبولات اعا 74, كۇلاش اپكەم 87 جىل عۇمىر كەشتى. جەر استىنا سىيمايتىن جايساڭدار ەدى, جارىقتىقتاردىڭ پەيىشتە نۇرى شالقىسىن!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
