دەگدار
سەنبى, 13 ءساۋىر 2013 1:27
ساڭلاق سىنشى, مادەنيەتتانۋشى زەينوللا سەرىكقالي ۇلى شىعارماشىلىعى تۋرالى بىرەر ءسوز
ونەر, ادەبيەت – ماعىنالار, كوزقاراستار, قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىندە ءار كەزەڭدە جاڭاشا تىنىس الىپ, جاڭاشا فورماعا ەنەدى.
سەنبى, 13 ءساۋىر 2013 1:27
ساڭلاق سىنشى, مادەنيەتتانۋشى زەينوللا سەرىكقالي ۇلى شىعارماشىلىعى تۋرالى بىرەر ءسوز
ونەر, ادەبيەت – ماعىنالار, كوزقاراستار, قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىندە ءار كەزەڭدە جاڭاشا تىنىس الىپ, جاڭاشا فورماعا ەنەدى. بۇل ماعىنالار, كوزقاراس – قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزىن, ىرگەتاسىن سالۋدا جانە ءار كەز قايتادان جاڭعىرتىپ, جاڭا ۇرپاقپەن, جاڭا زامانمەن قاۋىشتىرىپ وتىرۋدا ادەبي كوركەم سىننىڭ ورنى مەن ءرولى قاشاندا ەرەكشە. ءبىز بۇل تۇستا تۇتاس ءبىر مادەني-رۋحاني كەڭىستىكتەردى تولتىراتىن, ماعىنالارعا ماعىنا, زەردەگە زەردە بەرەتىن, كوركەم شىعارمالار نەگىزىندە ۇلتتىڭ وزىندىگىن, رۋحاني الەۋەتىن قۋاتتاندىراتىن ۇلكەن سىن تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. شالقار كەڭىستىك مادەنيەت ورايىنداعى سىن تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. مۇنداي سىندى تەك حاس سىنشى عانا تۋدىرا الادى. مۇنداي سىنشى شىعارماشىلىعى اياسىندا ەتيكالىق-پالساپالىق كاتەگوريالار ورايىنداعى ۇرپاقتار سۇحباتتاستىعى ايقىندالا تۇسەدى. ءبىز بۇگىن شىعارماشىلىق بولمىسى تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتپاق بولىپ وتىرعان زەينوللا سەرىكقالي ۇلى وسىنداي ۇلكەن سىننىڭ كورنەكتى وكىلى بولدى.
جەكە ادامنىڭ ءوز ورتاسىمەن, وزگە ادامدارمەن ارالاسا وتىرىپ ساپالىق وزگەرىسكە ءتۇسۋى تۇلعالىققا باستار جول; بۇل – وزگەلەر ارقىلى نەعۇرلىم كوبىرەك كورىنسە – ول سوعۇرلىم تولىققاندى تۇلعا بولا تۇسەدى. بۇل تۇجىرىمنىڭ كورنەكتى سىنشى زەينوللا سەرىكقالي ۇلىنىڭ تۇلعاسىنا بەك قاتىسى بار. سىنشىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىر جولىنا زەر سالىپ, قالىپتاسۋ, ءوسۋ جولىن باعامداعاندا, ونىڭ ادەبيەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جانە سىنشىلىق تالانت ۇشقىندارى مەن سىنشىلىققا اۋاداي قاجەت مىنەزى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق بايقالعانى كورىنەدى. زەينوللا سەرىكقالي ۇلى وقىعان تەڭىز اۋدانى, اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ادەبيەت ءپانى ۇستازدارى مىقتى بولعانعا, ال سول مەكتەپتە جەرلەستەرى, ۇلكەن اقىن ءابۋ سارسەنباەۆپەن وتكەن كەزدەسۋ 9-سىنىپتاعى زەينوللا وقۋشىعا قاتتى اسەر ەتكەنگە ۇقسايدى. وسى كەزدەسۋدىڭ ءبىر ناتيجەسى – ول 1954 جىلى ءابۋ ءسارسەنباەۆقا جازعان كولەمدى حات-ماقالاسىندا اقىننىڭ «تولقىندا تۋعاندار» رومانىن كەلىستىرىپ تۇرىپ تالدايدى. جازىلعانىنا جارتى عاسىر وتكەندە جانە سىنشىنىڭ ءوزى دۇنيە سالعان سوڭ جارىق كورگەن بۇل حات ونىڭ اۆتورىنىڭ وي ۇشقىرلىعى, كوركەم شىعارمانىڭ قۇرىلىمىن تاپ باسىپ تانۋى, روماننىڭ كەمشىلىكتەرىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن كورسەتە ءبىلۋى, وي جيناقتاۋى شىعارمانى قوعامدىق-الەۋمەتتىك كونتەكستە تالداۋعا بەيىمدىلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى. تاپ وسى حاتتىڭ مازمۇنى مەن جازىلۋ سيپاتىندا بولاشاق سىنشىنىڭ شىعارماشىلىق ويىنىڭ ەرەكشەلىگى, ماقساتكەرلىگى مەن تاباندىلىعى, ىزدەنىس اياسىنىڭ كەڭدىگى, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا دەگەن قۇشتارلىعى جانە اقىن اعاعا دەگەن ۇلكەن ءىلتيپاتى مەن ىزەتى بار.
سىنشى ز.سەرىكقاليەۆ تۋرالى ءسوزىمىزدى ەندى رۋحاني ارەناعا 60-جىلدارى شىققان ونىڭ بۋىنىمەن بىرگە قاراستىرا وتىرىپ جالعاستىرماساق بولمايدى. ويتكەنى, اتاقتى «60-جىلعىلار» سول كەزدەگى وداقتىق ادەبيەتتە, سونداي-اق, قازاق ادەبيەتىندەگى دە مادەني-فيلوسوفيالىق قۇبىلىس بولىپ شىعىپ ەدى. ز.سەرىكقاليەۆ, ا.سۇلەيمەنوۆ, ج.ءناجىمەدەنوۆ, م.ماقاتاەۆ, ق.مىرزاليەۆ, س.مۇراتبەكوۆ, ءو.نۇرعاليەۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ق.ىسقاق, ءا.تارازي, و.سارسەنباي,.. ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇل بۋىن ادەبيەتكە قازاق حالقىنا دا ۇلكەن قاسىرەت بولىپ كەلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, بىرنەشە جىلدان سوڭ كەلگەن اتاقتى جىلىمىق كەزەڭiندە – سول كەزدەگi الىپ دەرجاۆا كەڭەس وداعىندا جەكە باسقا تابىنۋدى اشكەرەلەگەن ۇلكەن ناۋقان ءوتiپ, قوعام تىنىسى ەپتەپ كەڭەيگەن ۋاقىتتا – كەلگەنiن ەسكە الساق, سول كەزدەگi قوعامدىق-رۋحاني سيتۋاتسيا ەركiن وي, ەرەن iزدەنiستەرگە مۇمكiندiك تۋعىزعانداي ەدi. ادەبيەتتiڭ قوعام ومiرiندەگi, ادام ءتاربيەسiندەگi رولiنە شاك كەلتiرمەگەن, سوندىقتان دا جاڭا يدەيالاردى گەنەراتسيالاۋعا, قوعامعا, ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە, بۇگiنگi كۇن بيiگiنەن قاراساق, يدەولوگيالىق دوگمات-عاقليالاردان ازات جاڭا ادەبيەت جاساۋعا بار جان-تانiمەن كiرiسكەن ز.سەرىكقاليەۆتىڭ سول جىلدار تۋرالى ءوزى بىلاي وي تولعايدى: «60-جىلدارى سوعىستان كەيىنگى ون-ون بەس جىل وتكەن سوڭ باقۋاتتى بارشا اۋلەت ەس جيىپ, ەتەك جاپقان جاۋاپتى كەزەڭ ەدى. ەرەسەكتەرمەن بىرگە قارشادايىنان تالاي قيىنشىلىقتاردى باستان وتكەرىپ ۇلگەرگەن, كوكىرەگى وياۋ, كوڭىلى اشىق, وقىعان, ءورىمتال ازاماتتار ەڭسەسىن كوتەرىپ الىپ, وڭ-سولىن تانىپ, ءومىرگە دە, مادەنيەتكە دە سىن كوزبەن باعدارلاي قاراپ, وزىنشە قورىتىندى جاساي باستاعان. باتىل دا بايىپتى سىنشىلاردى وسى كۇردەلى كەزەڭ جارىققا شىعاردى.»
«وزىنشە قورىتىندى جاساي باستاعان» بۇل بۋىن سىنشىلارى ا.سۇلەيمەنوۆ, ز.سەرىكقاليەۆ جانە ءا.كەكىلباەۆتار ادەبي كوركەم سىن جانرىنا جەكەلiك سيپات دارىتۋعا ۇمتىلدى, ياعني دارا باستاۋدى جوعارى باعالادى; ادەبي كوركەم سىنداعى شەكتەن تىس يدەياشىلدىققا, ياعني ادەبيەتتiڭ قاساڭ يدەولوگيالانۋىنا, جالاڭ, تۇرپايى الەۋمەتشiلدiككە, ياعني جەر باۋىرلاعان شىنشىلدىققا قارسى شىقتى.
ءوز مادەنيەتi مەن ادەبيەتiن باعدارلاۋدا ءوز ىرىسىن وزگە ەسەيگەن ەلدەر دارەجەسiمەن سالىستىرا سالماقتاۋ ارقىلى ومiرگە دە, ادەبيەتكە دە جاڭاشا قاراي بiلگەن, ونەر شىندىعىن حالىقتىڭ سالت-ساناسىنان, تىنىس-تiرشiلiگiنەن بولە-جارماي, مۇمكiندiگiنشە جۇيەلi قاراستىرۋعا اتسالىسقان ز.سەرiكقاليەۆ شىعارمالارىنىڭ العاشقى, ءوندiرتiپ جازعان كەزەڭiندە دە, ادەبي پروتسەسكە بiلەك سىبانا كiرiسپەي, iشتەي ديسسيدەنتتiكتi باستان كەشكەندەي, تازا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسقان كەلەسi كەزەڭiندە دە, سوڭعى كەزدەردە دە سۋرەتكەرلiك, ازاماتتىق ايدىن-ايبىنىنا شاك كەلتiرتپەي ءوتتى.
سىنشىلىق رۋح – بiر ەسەپتەن, سىنشىلىق سۇڭعىلا تۇيسiك, كول-كوسiر بiلiم, ساراپتامالىق وي جۇيەسiنiڭ توعىسۋىنان سومدالىپ, ازاماتتىق-يماندىلىقپەن سۋارىلادى دەسەك, زەينوللا سەرiكقالي ۇلىنىڭ فەنومەنi ۇلتتىق سىني-كوركەم وي, ۇلتتىق بيiك رۋحتىڭ وزگەشە بiر ارناسىن; قاي كىتاپ, قاي شىعارماسى دا دۇنيەتانىمدىق, كوركەمدiك-ەستەتيكالىق iزدەنiستەر اياسىن, تۇلعالىق دەڭگەيiن تانىتتى.
ءتول ادەبيەتiمiزدiڭ ءتۇپ-باستاۋ, قۇنار كوزiنەن قانىپ iشكەن, الەمدiك مادەني كەڭiستiكتi ەركiن شارلاعان, ونەردi قورعاۋ, ونەردىڭ تەكتiلiگiن قورعاۋ جولىندا شەن-شەكپەنگە, جاس-جاسامىسقا الاڭداماعان, ادiلدiكتiڭ اق جولىمەن ءجۇرiپ وتىرعان سىنشى ءوز كەزەڭىندەگى ادەبي ۇدەرىسكە وتە سەرگەك بولدى, ونىڭ قالامىنا ارقاۋ بولماعان بىردە-ءبىر ماڭىزدى, كۇردەلى شىعارما جوق دەسە ارتىق ەمەس. مىسالى, كەزىندە «قازىرگى قازاق تاريحي رومانىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان سىنشىنىڭ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانى تۋرالى تاريحىمەن شىعارما ارقىلى قاۋىشقان جۇرتشىلىقتىڭ بەرگەن باعاسىنا قاراماستان سىن پىكىرلەر ايتۋى وڭايعا سوققان جوق-تى. سىنشى, بىراق, ءوزىنىڭ جولىن ءوز قالاۋىمەن تاڭداعان ەدى. پروزاداعى رومان جانرىنان باستاپ پوۆەستەر, اڭگىمەلەر, پوەزيا جانرلارىنداعى جاڭا شىعارمالاردىڭ بارلىعى دەرلىك سىنشى ز.سەرىكقاليەۆتىڭ كوركەم ءسۇزگىسىنەن ءوتىپ وتىردى. ول ادەبي ۇدەرىستى قالىپتاستىرۋشى جانە ونىڭ باعىت-باعدارىن جاسامپازدىقپەن ايقىنداپ وتىراتىن قابىرعالى سىنشىلار ساناتىنان ەدى.
حح عاسىردىڭ ۇلكەن تۋىندىلارى ح.ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق», ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» پولوتنولارىنا جەكە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن سىنشى م.اۋەزوۆ, ءى.ەسەنبەرلين, ت.الىمقۇلوۆ, ت.احتانوۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ, م.ماقاتاەۆ, ق.مىرزاليەۆ, ا.سۇلەيمەنوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, س.اشىمباەۆ, ءا.تارازي, ءا.كەكىلباەۆ, ر.توقتاروۆ, ت.ابدىكوۆ, د.دوسجان, «زەينوللا مەن تۋرالى ءبىر اۋىز پىكىر جازعان ەمەس» دەيتىن ق. ىسقاقوۆقا دەيىن, تاعى دا باسقا كوپتەگەن زامانداس, دوس-ارىپتەس شىعارماشىلىقتارىن تالداپ, وي تاراتتى. كەلەسى كەزەكتە ورتا, جاس بۋىن وكىلدەرى… وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. سىنشىنىڭ كۇندەلىكتى ادەبي ۇدەرىستىڭ تامىرشىسى, كۇرەڭبايى بولعانى «ويلار. تولعانىستار» اتتى العاشقى كىتابىنان باستاپ «جىلدار سازى», «اقىل تارازىسى», «دۇنيەتانۋ دانالىعى», «اق جول», «تاعدىر جانە ءبىز», «سىن كiتابى», «جانداۋا» كىتاپتارىنا دەيىن جۇلگەلەنەدى.
سىنشى ەڭبەكتەرى كەيدە ءبىرتۇتاس, ال, كەيدە ارقيلى ماقالالاردان تۇرعانىمەن كومپوزيتسيالىق, يدەيالىق بiر جۇيەدەن شىعىپ وتىردى. مىسالى, «تاعدىر جانە ءبىز» كىتابى – مادەني جانە تاريحي كوكجيەكتەرiمiزدi, «ۇلتتىق رۋحاني كەلبەتiمiزدi, ادەبيەتiمiزدiڭ iزگiلiك مەجەسiن, ءوزiنiڭ شىنايى تۇعىرىن» ۋاقىت جانە كەڭiستiك تۇرعىسىنان زەردەلەپ-ايقىنداۋعا باستايدى. بۇل رەتتە اۆتور فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارمەن سويلەۋدi نىسانا ەتپەيدi, جالپى عىلىمي جانە كوركەم ويىمىزدى الەمدiك مادەني كونتەكستە سارالاي وتىرىپ وقىرمانىمەن مەيلiنشە تەڭ سەرiكتەس-پiكiرلەس بولۋ ماقساتىن كوزدەيدi. «ار بiلiمiنە باسپالداق», «كومبە كوزi», «كiسiلiك كەلبەتi» بولiمدەرiنەن تۇراتىن كiتاپ ۇرپاقتار تاعدىرىن قوعامدىق-الەۋمەتتiك تۇتاستىقتا عىلىمي-كوركەم وي بيiگiنەن تالداپ-زەردەلەۋiمەن باعالى. ح.ەسەنجانوۆ, ع.مۇستافين, م.ماقاتاەۆ, ب.بۇلقىشەۆ, س.باقبەرگەنوۆ, ت.توقبەرگەنوۆ, تاعى باسقالاردىڭ تۇتاس شىعارماشىلىعى نەمەسە جەكەلەگەن تۋىندىلارى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا دا; فولكلور, ادەبي سىن, كوركەم پروزا, پۋبليتسيستيكا, جالپى رۋحانيات الەمiنە بايلانىستى ماسەلەلەردi كەڭىنەن قوزعاعان وزگە دە ماقالالارىندا اۆتوردىڭ سىنشىلىق, ادەبيەتتانۋشىلىق كاسiبي بiلiم-بiلiگiمەن قوسا جالپى مادەنيەتتانۋداعى اياسى كەڭ, اسا بiلگiر. تانىم-تالعام بيiگiنەن ەشقاشان تومەندەمەيتiن سىنشى, بiراق, «پiل سۇيەگiنەن جاسالعان مۇنارادا» وتىرىپ الاتىن, كوپە-كورنەۋ ەستەتشiلدiك ادەتتەن ادا بولدى. بۇل رەتتە «كەيiپكەر كiم؟» اتتى كولەمدi ماقالانى العا تارتۋعا بولار ەدi. سوناۋ 1983 جىلى جازىلعان, قازاق ادەبي سىنىنىڭ جاڭا ءبىر ۇلگىسىندەي بۇل ماقالا, ءبىر ەسەپتەن, ۇلكەن سىنشىنىڭ جاستارعا, جاس سىنشىلارعا بەرگەن ۇلكەن ءبىر ساباعى دەۋگە بولار ەدى. ايتالىق, سول كەزدەگى جاس سىنشىلاردىڭ ءبىرى مەنىڭ بۇل ماقالادان العان ۇلكەن ساباعىم – ادەبي-كوركەم يەرارحيا تۋرالى ەدى.
«كەيىپكەر كىم؟» ماقالاسىن زەينوللا سىنشى كەزىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ وتىنىشىمەن جازىپ ەدى. جازۋشى ءو.قاناحيننiڭ وقىرماندار اراسىندا ەداۋiر رەزونانس تۋدىرعان «قۇدiرەت» رومانىنا بايلانىستى رەداكتسياعا ءبىرى ماقتاپ, ءبىرى داتتاپ دەگەندەي كوپتەگەن حات كەلىپ, وسىعان ءبىر ساليقالى جاۋاپ كەرەك بولعان-دى. ماقالادا جازۋشى جانە ونى قالىڭ كوپشiلiكتiڭ قابىلداۋىنا بايلانىستى تانىم جانە تالعام ماسەلەسi جان-جاقتى قاراستىرىلادى. جازۋشىعا دا, وقىرمانعا دا تورەشi بولۋدان مەيلiنشە اۋلاق سىنشى ادەبيەت ءومiردiڭ كوركەم بەينەسi قاعيداسىنان كەلگەندەگi ءومiر – ادەبيەت – ءومiر فورمۋلاسىن قىزعىلىقتى تالدايدى. سىنشىنىڭ رۋحاني سەرگەكتiك, ءوز مiندەتiنە ادالدىقتان جازىلعان وزگە دە ماقالالارى جالپى ادەبي ۇدەرىستiڭ كارتيناسىن تۇتاس كورۋگە مۇمكiندiك بەرەدi. ويتكەنi, سىنشىنىڭ ءوزi ايتپاقشى, «بiزدە ادەبي شىعارما, ادەبي كەيiپكەر سالاسىنداعى ءاربiر پiكiر الىسۋ ماتەماتيكالىق دالدiكپەن ءاردايىم بiردەن-بiر باسى اشىق قورىتىندىعا كەلiپ تىنىپ وتىرۋىن ابسوليۋتتiك تالاپ ەتiپ قويادى. بۇل – جالپى گۋمانيتارلىق عىلىم تابيعاتىن تەرەڭ تۇسiنبەگەندiك», ال جازۋشىنى جەتiك تانۋ – ونىڭ بۇكiل ەڭبەگiن جان-جاقتى تالداپ, وزiندiك ەرەكشەلiگiن تانۋ, ادەبيەت عىلىمىنىڭ ءوز سوزiمەن ايتقاندا, ستيلiن تانۋ.
سىن, ەڭ الدىمەن, كوركەمدiك وي-تانىمنىڭ تانىمى ەكەنiن ەسكە الساق, حاس سىنشى زەينوللا سەرiكقاليەۆتىڭ شىعارماشىلىعى ۋاقىت يدەيالارىنىڭ, مۇرات-يدەالدارىنىڭ كەڭ پانوراماسى بولىپ شىعادى. مۇنىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى – ءوزى كوزى تىرىسىندە دايىنداپ, باسپاعا وتكىزگەن «جانداۋا» كىتابى. جالپى رۋحانياتىمىزدىڭ, ونىڭ iشiندە ادەبيەتiمiزدiڭ جالپى دا جالقى كوكەيكەستi ماسەلەلەرi ءسوز بولاتىن ەڭبەكتەرىندە قازاق ادەبيەتi مەن مادەنيەتiنiڭ حح عاسىرداعى كورنەكتi تۇلعالارى, اعا بۋىن ح.ەسەنجانوۆتان باستاپ ج.ناجiمەدەنوۆ, م.ماقاتاەۆ, ا.سۇلەيمەنوۆ, ل.اۋەزوۆا, ءو.جانiبەكوۆ, ت.ب. ادەبي جانە عىلىمي شىعارماشىلىعىن قاراستىرىپ-تالداعان ماقالالاردا ءوزى ءسوز ەتىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعى عانا ەمەس, ول شىعارمالار جازىلعان كەزەڭ, سول قوعام يدەالدارى, قوعامدىق تالاپ-تiلەك, تiپتi ساياسي كوڭiل-كۇيلەرگە دەيiن وي سۇزگiسiنەن وتەدi. بiر اتاپ ايتارلىعى – بۇرىندارى دا وقىلعان بۇل ماقالالار قايتارا وقىعانىڭىزدا اۆتور دا, كەيiپكەرلەرi دە ەندi تاريح بولىپ, ساۋلەلi, جاسامپاز تاريح بولىپ, ۇلتتىق مۇراتتاردى ۇلىقتاۋدىڭ بيiك ۇلگiسiندەي, شىندىقتى ايتۋدىڭ, ايتا الۋدىڭ ۇلگiسiندەي بولىپ «تiل قاتادى».
قازاق ادەبيەتiنiڭ تاريحىندا سىنشى ز.سەرiكقاليەۆتىڭ ادامي جانە شىعارماشىلىق بولمىسى – ونىڭ كوركەمدiك-ەستەتيكالىق تانىمدار, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق ماسەلەلەرiندە ايقىن ۇستانىمدا بولۋىمەن, رۋح سەرگەكتiگiمەن, مادەني-قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالاتىن جاسامپازدىق يدەيالارىمەن مەن مۇندالايدى. بۇل رەتتە سىنشىنىڭ, ارiدەن تارتساق, سوناۋ 60-جىلدارداعى, بەرiدەن ايتساق, جاڭا عاسىر باسىنداعى ادەبيەتiمiزدەگi كوركەمدiك-ەستەتيكالىق تانىم, تايتالاستارىنداعى ساليقالى دا جاڭاشىل ويلارىن العا تارتۋعا بولادى. سىنشىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەن «التىن جامبى» كىتابىنا ەنگەن سوڭعى كەزەڭ ماقالالارىنان جانە كوپتەگەن وقيعا-قۇبىلىستارعا ءوز باعاسىن بەرiپ, وسى جولدا اششى شىندىقتاردى ايتقان سۇحباتتارىنان قوعام مەن زامان, قوعام مەن ادامنىڭ جالپى كارتيناسى شىعادى. ال, وسىنىڭ بارiندە دە سىنشى ز.سەرiكقاليەۆتىڭ شوقتىعىن بيiكتەتەتiن جايت – ونىڭ رۋحاني ءومiردiڭ ۇلتتىق بولاشاعىن كورە بiلەتiن ەرەكشە قاسيەتi; «قازاقى ءمىنسىز تابيعاتىمەن جالپى دۇنيەگە ادامزاتتىق قۇندىلىقتار بيىگىنەن قارايتىن» ەستەتتىگى دەۋ كەرەك.
وسى قاسيەتتەرى ونى ءوز شىعارماشىلىعىمەن قاتار ومىردەن ەرتە وتكەن ارىپتەستەرى, زامانداستارىنىڭ كىتاپتارىن شىعارۋىنا, ادەبي مۇرالارىن جيناقتاپ, قالىڭ كوپشىلىككە ۇسىنىپ, رۋحاني اينالىمعا تۇسىرۋگە باستادى. مىسالى, سىنشى ومىرزاق قوجامۇراتوۆ اقىننىڭ ەڭ ءبىرىنشى جوقتاۋشىسى دا, زەرتتەۋشىسى دە بولىپتى. ول تامدىعا ارنايى بارىپ, اقىننىڭ قولجازبالارىن سارالاعان. رەداكتسيالاپ, تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. «وي-كەشۋ» (1989) جانە «كۇن استىندا – قۇدىرەت» (1998) دەگەن جيناقتارىن جارىققا شىعارىپ, دوستىق پارىزىن دا ادال اتقارا بىلگەن. ونىڭ عۇمىرىنان مۇنداي مىسالداردىڭ سان ءتۇرىن كەلتىرۋگە بولادى.
ويتكەنى, زەينوللا سەرىكقالي ۇلى: ادەبي-كوركەم سىنعا قىرىق جىلدان اسا ءۇزىلىسسىز قالتقىسىز, زامانا يلەۋلەرىنە كونبەي, قالامىنا سىزات تۇسىرمەي قىزمەت ەتكەن, كاسىبي دەڭگەيى اسا جوعارى سىنشى, الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتە وتىرىپ سىندى ادەبي دامۋ زاڭدىلىقتارىن تانىپ-تالداۋدىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ءپالساپاسىن زەردەلەۋدىڭ دە قۇرالىنا اينالدىرعان, دەمەك, ويى قۇرىلىمعا تۇسكەن, تەكستى نىعىز سىنشى.
سىنشى ز.سەرىكقاليەۆ جاعاسى جايلاۋ بولىپ شىعارماشىلىقپەن اينالىسقاندار ساناتىنان ەمەس. ول ۇنەمى ات ۇستىندە بولدى, قاي بۋىندا, قانداي لاۋازىمدا بولسىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت ەتتى. سىنشى مەرزىمدىك باسىلىمدار – «پيونەر», «جۇلدىز» جۋرنالدارىندا, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, رەسپۋبليكالىق «قازاقستان», تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن اشىلعان «راريتەت» باسپالارىندا, قازكسر باسپا ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتە باس رەداكتور, ۇعا ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ م.اۋەزوۆ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر, قر جوعارعى كەڭەسى اۋدارما رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ, سونداي-اق قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قاي-قايسىسىندا قىزمەت ەتسىن, سول جەردە ۇلتتىق رۋحانيات, ادەبيەت, مادەنيەتتىڭ تۋى جەلبىرەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كەزەڭدە انا ءتىلىمىزدىڭ بيلىك مىنبەرىنەن جارقىن ەستىلۋىنە بار كۇش-قاجىرىن جۇمسادى. كوركەم اۋدارما سالاسى, ەلىمىزدەگى باسپا ءىسىنىڭ دامۋىنا دا كوپ اتسالىسىپ, ۇنەمى قىزمەتتە, ۇنەمى ات ۇستىندە جۇرگەن سىنشى جاسى كەلىپ دەمالىسقا شىققاننان سوڭ دا ەلىمىزدىڭ رۋحاني تۇعىر-تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولۋمەن ءوتتى. ول جاڭالىققا جانى, جاقسىعا قۇشاعى اشىق, سونداي ءبىر تەكتى, دەگدار جان ەدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا ادەبيەتىمىز بەن ونەرىمىزدە جەلكىلدەپ شىققان جاس بۋىننىڭ رۋحاني بۇلقىنىستارىن, كوركەمدىك ىزدەنىستەرىن قۋانا قۇپتادى.
ول تەك ادىلدىكتى جاقتاۋشى ەدى. نەبىر پىكىرتالاس, دۇنيەتانىمدىق ايتىستاردا, كەسىمدى ءسوزىن, ءادىل ءسوزىن ايتۋشى ەدى. «زەينوللا ايتىپتى» دەگەنگە توقتاپ, «زەينوللا نە دەر ەكەن؟» دەپ قۇلاق تىككەن كوزىقاراقتى قاۋىم دەگدار سىنشىنىڭ جان نۇرىنا بولەنەتىن.
«سىن دا, سىنشىلار دا ەڭ الدىمەن سۇرىپتالۋ بەلەسiنەن ءوتۋi كەرەك. سىننىڭ سۇرىپتالۋى – ارينە, قىزمەت بابىڭنىڭ, عىلىمي دارەجەڭنiڭ كوتەرiلۋi ەمەس. كiمنiڭ نە جازعانىن, قالاي جازعانىن, كiمدi باعدار تۇتارىن, كiتابىنىڭ سانى ەمەس, ساپاسىن ۇعىنار ۇرپاق تابىلادى جانە ولار ءوز قالاۋىن ايقىنداي الادى دەپ سەنەمiن…» دەپ وتكەن سىنشى, سۋرەتكەر زەينوللا سەرىكقالي ۇلىنىڭ رۋحاني-يماني الەمi جىلدار وتكەن سايىن جارقىراپ اشىلا تۇسەرى, كەلەشەك ۇرپاق تا ونىڭ جاسامپاز سىنىمەن قاۋىشا بەرەرى انىق.
ءاليا بوپەجانوۆا.
P.S. قازىرگى تاڭدا كورنەكتى سىنشىنىڭ شىعارمالار جيناقتارى ءوزى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قىزمەت ەتىپ, «التىن قور» سەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, كوپتەگەن جاقسى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرا باستاعان «راريتەت» باسپاسىندا بىرتىندەپ جارىق كورۋدە. ز.سەركىقالي ۇلىنىڭ مۇراسى, ونىڭ ىشىندە عىلىمي جانە كوركەمدىك تانىم ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى مازمۇندى «دۇنيەتانۋ دانالىعى» ەڭبەگى دە – قازاق سىني ويىنىڭ كوركەم بيىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىنا ەنۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. ال, كورنەكتى سىنشى, مادەنيەتانۋشىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ شارالارى الماتى مەن استانا قالالارىندا, تۋعان جەرى اتىراۋ وبلىسىندا دا, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە قولعا الىنسا قۇبا-قۇپ.
