قايتالانبايتىن تالانت
جۇما, 12 ءساۋىر 2013 1:45
سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق باسشىلىق قۇرامى تاراپىنان قازاقستان جۋرناليستيكاسىنا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ءومىردى شىنايى تۇردە جازۋ, قوعامدا قالىپتاسقان پروبلەمالاردى اشا وتىرىپ, وسى باعىتتا مەملەكەتتە اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى نەگىزدى تۇردە كورسەتىپ بەرۋ باعىتىندا جاڭا تالاپتاردىڭ قويىلۋى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تۋ كوتەرگەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءوز قالامىمەن ءۇن قوسىپ,
جۇما, 12 ءساۋىر 2013 1:45
سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق باسشىلىق قۇرامى تاراپىنان قازاقستان جۋرناليستيكاسىنا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ءومىردى شىنايى تۇردە جازۋ, قوعامدا قالىپتاسقان پروبلەمالاردى اشا وتىرىپ, وسى باعىتتا مەملەكەتتە اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى نەگىزدى تۇردە كورسەتىپ بەرۋ باعىتىندا جاڭا تالاپتاردىڭ قويىلۋى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تۋ كوتەرگەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءوز قالامىمەن ءۇن قوسىپ, وعان كومەكتەسۋ باعىتىندا بەلسەنىپ قىزمەت ەتكەن جارقىن تۇلعا, جازۋشى, جۋرناليست, كوسەمسوز شەبەرى مارات قابانباەۆتىڭ ەسىمىن تاعى ءبىر ەسكە الۋدى قاجەت ەتەتىندەي. قوعامدى تۇزەتۋ ءۇشىن الدىمەن ءسوزدى تۇزەتۋ كەرەك. ەل تاۋەلسىزدىگىنە بارىنشا قۋانىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جۋرناليستيكا مەن پۋبليتسيستيكا سالاسىندا ءوزىنىڭ جارقىلداعان الماس قىلىشىن سۋىرىپ شىققان ماراتتىڭ كرەدوسى دا وسى بولاتىن.
مارات قابانباەۆ پۋبليتسيستيكا جانرى ارقىلى قازاق جۋرناليستيكاسىنا ەرەكشە لەپ, ايرىقشا سەرپىن اكەلدى. قاي ماقالالارى بولسا دا بايانداۋدان گوpi شىنايى قۇبىلىستاردى, ءومىردىڭ شىندىعىن اشىپ, وقىرمانىنا وي سالدى. شەبەرلىك پەن ۇتىمدىلىقتى باستى مەجەگە اينالدىرىپ, تىڭ تاقىرىپتاردى ساليقالى سوزبەن ورنەكتەپ, ايشىقتاپ, قازاق جۋرناليستيكاسىنا ءىنجۋ-مارجان اكەلە ءبىلدى. قوعام ومipiندeگi كەسەلدى دەرتتەردى جان-جاقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەپ, قالامىنىڭ قارۋىن جۇمسادى. قان جۇتقان قاتال زاماننىڭ اقيقاتىن شىنايى تىلمەن سۋرەتتەپ, عاسىرلار دەرەگىنە بويلادى. «سورىمىز سول: سوكراتتىڭ «ءوز-ءوزىڭدى تانى» دەگەنىن بىلەمىز, بipaق ودان تۇك تۇسىنبەيمىز. ءبىز ءوز ورنىمىزدى الەمنەن ءالى ىزدەپ ءجۇرمىز. رۋحاني الەمنەن. ناعىز قازاقتىق وسىنى ۇعىنۋدان باستالادى. ول اۋىزدان ۇلتجاندىلىق دەپ شىعادى. مىناۋ ءسوز – سونىڭ بipi. قازاقستان, كەيبىرەۋلەر ويلاپ جۇرگەندەي, جۇتاڭ ساحنا, ءبىز جانسىز قۋىرشاق ەمەسپىز, قازاقستان – وتان, بiز – حالىقپىز! بۇلاي بولۋى وزىمىزگە بايلانىستى» دەيدى «قازاق, قايدا باراسىڭ؟» دەگەن كىتابىندا.
جالعان ءومىردىڭ اششى شىندىعىن شىمبايىنا باتىرىپ, ناقتى بوياۋىمەن, دالەلدى دەرەكتەرىمەن بەرە بىلگەن مارات دارابوز, داۋىلپاز دارىن, قايتالانبايتىن تالانت ەدى. ول جۋرناليستيكاعا ەرەكشە ستيل, تانىم ەنگىزىپ, قوعامنىڭ قان تامىرىنىڭ سوعىسىن ءدوپ باسا ءبىلدى, ءاربىر تاقىرىبىن اشۋ جولىندا مايدان قىل سۋىرعانداي ەرىنبەي ەڭبەكتەنە ءبىلدى.
«ءجۋرناليستىڭ ءسوز ساپتاۋ, ءسويلەم قۇرۋىنىڭ ءوزى سىرەسكەن رەسمي ستيلدەن اۋلاق, بارىنشا قاراپايىم (بىراق قارابايىر ەمەس), وقىرماننىڭ جانىنا جاقىن دا ۇعىنىقتى بولۋى كەرەك», دەيتىن مارات. ەڭ باستىسى فاكتىنى سويلەتۋگە نازار اۋداراتىن. ول ادەبيەت الەمىنە تۋرا جول تارتاتىنىن بىلسە دە جۋرناليستيكادا ەلەۋلى ءىز قالدىردى. ونىڭ ىشىندە ۇشقىر دا جاۋىنگەر جانر – پۋبليتسيستيكانىڭ مايىن تامىزا جازدى. «قازاق, قايدا باراسىڭ؟» اتتى جيناعى سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇل كىتابى 1995 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كوردى.
ماراتتىڭ شاكىرتى راۋشان تولەنقىزى «مارات قابانبايدىڭ قازاقى بولمىسى, «ەۋرازيا» ءستيلدى داۋىلدى ماقالالارى» دەگەن ماقالاسىندا: «مارات قابانباي كىم؟ ەكپىنى ءۇي جىعاتىن داۋىلداي «داۋىلپاز» دەگەن ءسوز وسى ۋاقىتقا دەيىن پوەزيادا قاسىمعا, قاسىم امانجولوۆقا قاراتا ايتىلىپ كەلگەنى راس. ونى بۇگىن ماراتقا تەلىگەندە الدەكىمگە ەلىكتەۋدەن ەمەس, ماراتتىڭ باسپاسوزدەگى «داۋىلپازدىعىن» مويىنداعاننان تىلگە ورالىپ وتىر»,– دەيدى ۇستازى حاقىندا. («داNYاۋ», 2.2004 ج).
مارات قابانباي رۋحىنا باس ءيىپ, ونىڭ تالانتى مەن دارىنىنا ءتانتى بولعان دوسى, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي, سىرى مەن مۇڭى ءبىر قۇرداسى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ:
تولقيدى كەۋدەمدە
تەڭىزدەي مۇڭ,
سىڭارىن جوعالتقان ەگىزدەيمىن.
مۇڭايىپ باتقان كۇن,
اتقان تاڭ كىرپىگىندە,
مۇڭايىپ تۇرعانداي سەنى ءىزدەيمىن, – دەپ ءانى بار جىرىنىڭ قايىرماسىندا جان دوسىنا دەگەن ساعىنىشىن بىلدىرسە, ەرۇلان باعاي:
حاس تالانتتار ومىردەن
جانىپ وتەر,
كەيدە مىناۋ جالعاننىڭ
ءمانى كەتەر.
جوق دەگەنگە ماكەڭدى
كونە المايمىن,
«مارات ءولدى» دەگەننىڭ ءبارى بەكەر,– دەپ تولعانادى.
حالىقارالىق گ.ح.اندەرسەن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى مارات قابانباي 1948 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا زايسان اۋدانىنىڭ, قاراۇڭگىر دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلدى.
تۇڭعىش اڭگىمەسى «ءسونۋ» 1966 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالاندى.
1973-1980 جىلدارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى دارەجەلى سىيلىقتارعا يە بولدى.
ماراتتىڭ ەڭبەكقورلىعى ەرەن ەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە شەبەرلىكتىڭ شالقار كوكجيەگى ايقارا ءتۇرىلىپ, الەمدىك بيىكتەرگە جول اشىلا باستادى. «جيىرما مەن جالعىز», «زايا اتىلعان وق», «سە ليا ۆي», «باقباق باسى تولعان كۇن», «قالا جانە قىزبالا», تاعى باسقا اڭگىمە-حيكايالارى قازاق ادەبيەتىنە جاڭا لەپ اكەلدى.
جازۋشىنىڭ دارىنىن اشىپ, تالانتىن شىڭداعان «ارىستان, ۆيولەنچەل, مەن جانە قاساپحانا» حيكاياتى «دەتسكايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان جارىق كوردى. ودان ءارى ەۋروپا وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. گەرمانيادا «قارلى قۇيىن» دەگەن اتپەن نەمىس تىلىندە جارىق كوردى. اسىل مەن جاسىقتىڭ ارا جىگىن جازباي تانيتىن باتىس جۇرتى قۇم ىشىنەن التىندى ءسۇزىپ الدى. ءسويتىپ, بۇل شىعارماعا زور ىقىلاس تانىتىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ۇزدىك حيكايات رەتىندە حالىقارالىق گ.ح.اندەرسەن اتىنداعى سىيلىق بەرىلدى. شىندىعىنا جۇگىنسەك, مارات قابانباي مۇنداي مارتەبەلى سىيلىقتى يەمدەنگەن بەرىسى قازاق, ارىسى ءيسى تۇرىك الەمىندەگى بۇگىنگە دەيىنگى بىردەن-ءبىر جازۋشى ەكەن. بۇل, ارينە, قازاق ادەبيەتى ءۇشىن زور مەرەي, ۇلكەن مارتەبە عوي!
ول شەتەل ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن قاۋزاپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ۇعىنىپ, ءشولىن سولار ارقىلى قاندىراتىن-دى. ونىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, كوپ وقىپ, ويىنا كوپ نارسەنى تۇيەتىندىگى ءار شىعارمالارىندا تەرەڭ كورىنىس تاۋىپ جاتاتىنى انىق. ماسەلەن, «باقباق باسى تولعان كۇن» پوۆەسىن قولعا الىپ, كوز جۇگىرتە باستاعاندا-اق ءجاسوسپىرىم زامانبەكتىڭ ىشكى تولعانىسى مەن سەزىمىن, ءومىردى تەرەڭ ءتۇسىنۋىن بىردەن كوڭىلگە تۇيەسىز. پوۆەستە ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزار يۋمور, ساركازمعا تولى كورىنىستەر بارشىلىق. جازۋشى باستى كەيىپكەر زامانبەكتىڭ اتىنان وقيعانى وربىتە وتىرا ءومىردىڭ بوياماسىز, اسىرەسىز شىندىعىن سۋرەتتەيدى. مارك تۆەننىڭ «توم سويەردىڭ باسىنان كەشكەندەرىن» پوۆەست جەلىسىنە نەگىزگى وزەك ەتىپ الا وتىرىپ, زامانبەكتىڭ بالالىق قامسىز ارەكەتتەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورنەكتەپ بەرەدى. ال يتاليانىڭ اتاقتى ءانشىسى روبەرتينو لورەتتيدىڭ ءانىن اۋىل بالاسى وقاستىڭ قالاي ايتاتىنى جونىندەگى ماقامدارىنا ەرىكسىز ەزۋ تارتاسىز. ءاربىر كەيىپكەرىن جاندى وبرازعا اينالدىرىپ, ويناتا, قۇبىلتا ءبىلۋ دە تالانت يەسىنىڭ تاپقىرلىعى. «باقباق باسى تولعان كۇن» پوۆەسى نەگىزىندە «ون ەكى جاسقا تولعاندا» دەگەن تولىق مەتراجدى تەلەفيلم ءتۇسىرىلدى. ول باتىستى دا, شىعىستى دا كوپ وقىعان. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ستەينبەكتىڭ التى تومىن وقىپ شىعىپتى دا: «مەن ءالى تۇك بىلمەيدى ەكەنمىن عوي», دەپتى.
ەرتەگىگە قۇرىلعان «تيتي» سپەكتاكلى 2002 جىلى 19 قاڭتاردا قازاق مەملەكەتتىك عابيت ءمۇسىرەپوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى التىنبەك كەنجەكوۆتىڭ رەجيسسەرلىك ەتۋىمەن ساحنالاندى.
سونداي-اق, بالالارعا ارنالعان جەكە كىتاپتارى نەمىس, ۋكراين, مولداۆان, لاتىش, وزبەك تىلدەرىندە جارىق كورىپ, وقىرماندارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىن تۋدىردى.
«ايقىن» گازەتىنىڭ 2013 جىلعى 1 اقپان كۇنگى سانىندا جاريالانعان «قالامدى تەربەتكەن قالامگەر» دەگەن ماقالانىڭ اۆتورى, جۋرناليست سەيسەن امىربەك ۇلى: «سوڭعى رەت اۋرۋحانا توسەگىندە كەزدەستىك. توبەگە قاراپ ويلانىپ جاتقان مارات اعا ءبىر ءسات: «اتتەڭ, بۇل قۇداي ازعانتاي عانا عۇمىر بەرسە, «كەنتاۆردى» جازىپ تاستار ەدىم-اۋ. سوعان جەتە الماي قالام با دەپ قورقامىن. «جامان ايتپاي جاقسى جوق», – دەمەكشى, ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, تولعاعى كەلىپ, شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە شىعۋعا از قالعان شىعارمام وزىممەن بىرگە كومىلەدى-اۋ. جانىمدى قينايتىنى سول. ونى ءدال مەندەي جالعاستىرىپ جازاتىن ەشكىم بولماس. «كەنتاۆر» تالاي جىل جۇرەگىمە ۇيا سالعان اققانات قۇسىم ەدى. سونىڭ قانات قاققانىن كورە المايمىن-اۋ», – دەپ كۇرسىنگەن», دەپ ماراتتىڭ ىسكە اسىرا الماي قالعان اسقاق ارمانىن تولعانىسپەن بەرگەن.
قارا ءسوزدىڭ جىرشىسى ورالحان بوكەي: «دارىندىلاردى ءوز جۇرەكتەرىنىڭ شوعى كۇيدىرىپ, ەرتە ءولتىرەدى», دەگەن ەكەن. مۇمكىن ماراتتىڭ دا ءون بويىن وسى ءبىر جازۋشى اعاسىنىڭ ءمىردىڭ وعىنداي ءسوزى مازالاعان دا شىعار, كىم ءبىلسىن, ەرتەڭگى كۇنگە جالعاسار اسقاق ارمانىنىڭ ءجىبى ۇزىلەرىن الدىن الا پايىمدادى ما, سودان دا بولار, كۇرسىنىسى ءۇمىتىن جەڭىپ كەتكەنى…
كىم ءبىلسىن, الداعى ءومىرىنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي تىم قىسقا بولارىن سەزىندى مە ەكەن؟.. 1998 جىلدىڭ 20 تامىزىندا «انا ءتىلى» گازەتىندە ماراتتىڭ «كەنتاۆرياداسى» جارىق كوردى. «كەنتاۆرىنىڭ» العاشقى ەپيلوگى بولسا كەرەك.
مارات سول كەزدە قىرعىزستانعا بارىپ «كەنتاۆردىڭ» قولجازباسىن شىڭعىس ايتماتوۆقا كورسەتكەن. ول كىسى جىلى پىكىر ءبىلدىرىپ: «ويىڭ جاقسى ەكەن, بالام. بۇنى جاقسىلاپ تۇرىپ اياقتاپ الىپ كەل. سودان كەيىن تاعى ءبىر وقىپ كورەيىك», دەپتى. سوندا قىرعىز ارىپتەستەرى ماراتقا: «جالپى, شىقاڭ «بالام» دەگەن ءسوزدى كەز كەلگەن ادامعا ايتا بەرمەيدى. ءسىز ۇناعان بولۋىڭىز كەرەك», دەپتى. ايتسە دە «كەنتاۆر» رومانى باستالعانىمەن اياقتالمادى.
ماراتتىڭ كىشىرەيە بىلەتىن كىسىلىگى, ءوزىن-ءوزى قاي ورتادا بولسا دا ۇستاي بىلەتىن قارىمى مول قابىلەتتىلىگى, «دوكەيلەردىڭ» الدىندا قۇرشا جورعالاپ, جالباقتاپ, مايموڭكەلەمەي تۋراسىن ايتاتىن ادىلدىگى, ماقساتىنا جەتسەم دەگەن قايسارلىعى – ءبار-ءبارى ءوزىنىڭ تال بويىنا جاراسىپ, كەلىستى سيپات بەرىپ تۇراتىن-دى. قياناتقا توزە بىلمەستىگى جانە ادالدىق پەن تازالىققا قىلاۋ تۇسىرە المايتىن ساف التىنداي مولدىرلىگى دە بار-تۇعىن. ەڭ باستىسى مۇنتازداي تازالىعى مەن كەرمارالداي كەرىلگەن كەلىسىمدى كەلبەتى ونى اركەز وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ, دارا قاسيەتىن اشا تۇسەتىن.
ەلى بولىپ, تۋعان جەرى بولىپ مارات قابانباي ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ونىڭ اتىنا اۋداندىق كىتاپحانانى اتاۋدى نەمەسە مەكتەپ, كوشە بەرۋدى قازاقستان جازۋشىلار وداعى دا قولداپ, ۇسىنىس جاساپ وتىر. وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءامينا ساقاجانوۆا,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
