تۇڭعىش دەربەس پروكۋرور
سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 1:42
وتكەن عاسىردىڭ 37-ءشى جىلدارىنداعى زۇلمات تاريح بەتتەرىنەن ەشقاشان وشپەك ەمەس. وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ قانشاما زيالى ازاماتتارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتتى. سول اسىلدارىمىزدىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پروكۋرورى, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, تۋعانىنا 115 جىل تولعان سۇلەيمەن ەسقاراەۆ تا بار ەدى.
سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 1:42
وتكەن عاسىردىڭ 37-ءشى جىلدارىنداعى زۇلمات تاريح بەتتەرىنەن ەشقاشان وشپەك ەمەس. وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ قانشاما زيالى ازاماتتارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتتى. سول اسىلدارىمىزدىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پروكۋرورى, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, تۋعانىنا 115 جىل تولعان سۇلەيمەن ەسقاراەۆ تا بار ەدى.
سۇلەيمەن ەسقاراەۆ سىرداريا گۋبەرنياسى قازالى ۋەزىنە قاراستى قۋاڭداريا بولىسىندا (قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانى) 1897 جىلى تۋعان. 1909 جىلى جاسى 12-گە تولعاننان كىرپىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ, ەڭبەك جولىن تىم ەرتە باستاعان ول 1912 جىلى تەمىر جول ستانساسىنا جۇمىسشى بولىپ اۋىسادى. ال 1916 جىلى پەروۆسك دەپوسىندا بالعاشى بولىپ ورنالاسادى. وسىندا كەلگەسىن ساياسي ساۋاتىن اشىپ, رەۆوليۋتسيالىق كۇرەسكە قاتىسا باستايدى. سوندىقتان دا ءوزىن بەلسەندىلىك جاعىنان تانىتقان جاس قازاق جۇمىسشىسى 1918 جىلعى قازاندا پەروۆسك ۋەزدىك كوميتەتى بولشەۆيكتەر قاتارىنا قابىلدانادى.
سۇلەيمەن وسى كەزدەن باستاپ پارتيا جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسا ءجۇرىپ, رەۆوليۋتسيا ءىسى ءۇشىن شىن كۇرەسكەر ەكەنىن كورسەتەدى. سول جىلدارى پەروۆسك پارتيزاندار وتريادىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, اقتوبە جانە چەرنياەۆ مايداندارىندا سوعىسادى. كەيىن تاشكەنتتەگى وسيپوۆ كوتەرىلىسىن باسۋعا قاتىسىپ, كەڭەس وكىمەتىنە بەرىلگەندىگىن تاعى دالەلدەيدى. باتىل جىگىتتىڭ وسى كەزدەگى كەيپىن كورگەن كورنەكتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ كەيىن ءوز ەستەلىگىندە ول تۋرالى «ازامات سوعىسىنا قاتىناسىپ, اقتار مەن باسماشىلاردى جويىسقان ەسقاراەۆ جاۋدى اشكەرەلەۋدىڭ, جويۋدىڭ تالاي ءتاسىلىن ءبىلىپ, شەبەر قولدانادى ەكەن. ارىق دەنەلى, قارا ءوڭدى ونىڭ كەسكىنى وتە سۋىق جىگىت بولاتىن. سوعان تاپ جاۋىنا قارسى جۇرگىزىپ جاتقان قاتتى قيمىلى قوسىلعاندا, جاۋ دەيتىندەردىڭ ودان زارەسى كەتىپ, قارسى كەلمەۋگە, كوزىنە كورىنبەۋگە تىرىسادى ەكەن. سۇلەيمەن ەسقاراەۆ سول ءبىر كەزەڭدە تاپ جاۋىنا ەڭ قاتال ادامنىڭ ءبىرى بولدى», دەپ جازىپتى.
ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن س.ەسقاراەۆ جەرگىلىكتى جەردى كادرمەن نىعايتۋعا ەداۋىر اتسالىسقان. 1919 جىلى اقمەشىت ۋەزدىك پارتيا كوميتەتى ونى تاشكەنتتەگى كەڭەستىك پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرەدى. ونى ءبىتىرگەننەن كەيىن سىرداريا وبكومى مەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى چەرنياەۆ (قازىرگى شىمكەنت) قالاسىنداعى كەڭەستەر سەزىن شاقىرۋ جونىندەگى نۇسقاۋشى ەتىپ تاعايىندايدى. تۇركىستان كومپارتياسىنىڭ باسشىلىعى بولسا, سول ءسات ونى جۇمىسشى ورتاسىنان شىققان بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشى دەپ تانىپ, جاۋاپتى ۋچاسكەلەرگە جۇمساپ وتىرادى. 1921 جىلدىڭ قاڭتار-ءساۋىرى ارالىعىندا س.ەسقاراەۆ تاشكەنت وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 1922 جىلعى تامىزدان 1923 جىلعى مامىرعا دەيىن اقمەشىت ۋەزدىك قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 1923 جىلعى مامىردان 1924 جىلعى ناۋرىزعا دەيىن تاشكەنتتەگى تۇركىستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, 1924 جىلعى ناۋرىزدان جەلتوقسانعا دەيىن سىرداريا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1921-1925 جىلدارى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن تۇركىستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1924 جىلى سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ كوممۋنيست باسشى قىزمەتكەرلەرى قازاق اكسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنداعى باسشى قىزمەتتەرگە جىبەرىلگەندە, ولاردىڭ اراسىندا س.ەسقاراەۆ تا بار ەدى. ول 1925 جىلعى ساۋىردەن 1928 جىلعى قاڭتارعا دەيىن قازاق اكسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىندا جۇمىس ىستەپ, قازتسيك-ءتىڭ مۇشەسى بولدى, ال 1929 جىلدىڭ باسىندا ورىنبورداعى قازاق اكسر-ءىنىڭ ولكەلىك ميليتسيا مەكتەبىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە جىبەرىلىپ, تۇڭعىش ميليتسيا مەكتەبىن قۇرۋعا قاتىستى. 1930 جىلعى اقپاننان تامىزعا دەيىن الماتىداعى جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقىپ, ماسكەۋدەگى جوسپارلاۋ اكادەمياسىنىڭ ەنەرگەتيكا بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. 1933 جىلعى ناۋرىزدا اكادەميانى ۇزدىك ءبىتىرىپ, پەتروپاۆل قالاسىندا ورنالاسقان قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى.
سۇلەيمەن ەسقاراەۆ 1936 جىلى ءادىلەت مينيسترلىگىنەن پروكۋراتۋرا ءبولىنىپ شىققاندا, رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىن ءوز الدىنا دەربەس قۇرىلىم رەتىندە قۇرىپ, جاڭا قۇرىلىمنىڭ № 1 بۇيرىعىنا قول قويدى. وسىلايشا ول رەسپۋبليكادا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ باسىندا تۇردى. جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان پروكۋراتۋراعا كادرلار جەتىسپەيتىن سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ول جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى جەدەل ءوز دامۋىنىڭ جولىنا ءتۇستى.
سويتكەن اسىل ەر اقىرى ناقاقتان-ناقاق كۇيدىرۋدىڭ قۇربانى بولىپ كەتتى. ول قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعانىندا, 1938 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالدى. بۇل كەزدە ونىڭ جاسى ناعىز قامال الار قىرىق بىردە عانا ەدى.
ەندى وسى جىلعى 4 قاڭتاردا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ قۇجاتىنا ۇڭىلەيىك.
«حاتتاماداعى سۇراق: نكۆد تەرگەۋلەرىندەگى كونترەۆولويۋتسيالىق ىستەردىڭ ءاناليزى قاشان جانە كىمدەر ارقىلى جاسالعان؟
جاۋاپ: 1936 جىلدىڭ اياعىندا ارنايى سەكتور باستىعى دۋبروۆسكي مەن ونىڭ كومەكشىسى بەكارىستانوۆ جاساعان.
سۇراق: بۇل اناليز قانداي ماقساتتار ءۇشىن جاسالعان؟
جاۋاپ: كسرو پروكۋراتۋراسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس نكۆد ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەردى جاريالاۋ ءۇشىن.
سۇراق: بۇل اناليز قاشان جانە كىمدەرگە جىبەرىلدى؟
جاۋاپ:كسرو پروكۋراتۋراسىنىڭ ادرەسىنە»…
زاڭدى ءبىر كىسىدەي بىلەتىن سۇلەيمەن ەسقاراەۆتىڭ ەڭ سوڭعى ساتكە دەيىن وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماعان. بۇل ونىڭ تەرگەۋ قاۋلىسىنداعى سوزىنەن دە بايقالادى. وندا ول: «ەڭ العاش ماعان 58-باپتىڭ 10-11 تارماقتارىنا سايكەس تاعىلعان ايىپتىڭ 58-باپتىڭ 2,7,8,11, تارماقتارىمەن اۋىستىرىلعانىنا كەلىسپەيمىن, ويتكەنى بۇل باپ قىلمىس جاساعاندارعا جاتادى, ال مەنىڭ تۇسىنىكتەرىمدە بوتەندەردىڭ سوزدەرىندەگى اڭگىمەدەن باسقا قىلمىس جاسادى دەگەن ۇعىم جوق. ءتىپتى, جامان جاعدايعا بارعاننىڭ وزىندە ماعان بۇرىنعى 58-باپتىڭ 10 تارماعىنا سايكەس تاعىلعان ايىپتى قالدىرۋ كەرەك ەدى. سونىمەن قاتار, حوجانوۆتىڭ توبىن جاسىرىن ۇيىم دەپ قاراۋعا كەلىسپەيمىن», دەپ اشىق اتاپ كورسەتىپتى.
سۇلەيمەن ەسقاراەۆ الدىن الا تەرگەۋ بارىسىندا دا جانە ودان كەيىن دە رەسپۋبليكا پروكۋرورىمەن كەزدەستىرۋدى بىرنەشە رەت سۇراعان ەكەن. ونى تەرگەۋ قۇجاتتارىنداعى جازىلعان قاعازدار دالەلدەيدى. بىراق بارلىق ءوتىنىشى ەسكەرۋسىز قالعان. ال كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى 1938 جىلعى 25 اقپاندا ونى اتۋعا ۇكىم شىعارادى. سوت ءماجىلىسى بار بولعانى 20 مينۋتقا سوزىلعان. وسى ساناۋلى ساتتەردە ايتۋلى ازاماتتىڭ, ادامنىڭ تاعدىرى وپ-وڭاي شەشىلە سالعان. سول كەزدەگى «سوتسياليستيچەسكايا الما-اتا» گازەتىندە جاريالانعان حابارعا سۇيەنسەك, وندا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسى ءوزىنىڭ جابىق سوت ماجىلىسىندە 19 ادامعا «ۇلتشىل-فاشيست, ترويتسكيسشىل-بۋحارينشىلدەر» دەگەن ايىپ تاعىپ, ولاردى اتۋ جازاسىنا كەسكەنى ايتىلادى. ولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا قازاقتىڭ ارىس ازاماتتارى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ, ت.جۇرگەنوۆ, ج.سادۋاقاسوۆ سەكىلدى تولىمدى تۇلعالارمەن بىرگە س.ەسقاراەۆ تا بولدى.
تۇڭعىش دەربەس پروكۋرور جازىقسىز اتىلعاننان كەيىن ونىڭ وتباسى مەن اعايىن-تۋعاندارىنا دا زوبالاڭ تۋدى. الدىمەن زايىبى «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» رەتىندە اقمولاداعى ايگىلى الجير لاگەرىنە ايدالدى. بالالارى دالادا قالادى. سونىمەن بىرگە, قىزىلورداداعى تۋىستارى دا قۋعىنعا ءتۇستى. ادىلدىك تەك ارادا تۋرا 20 جىل وتكەننەن كەيىن عانا قالپىنا كەلتىرىلدى. كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسىنىڭ ادىلەتسىز ۇكىمى 1957 جىلى بۇزىلىپ, سۇلەيمەن ەسقاراەۆ ءبىرجولا اقتالدى. وسىلايشا ونىڭ ادال ەسىمى حالقىنا قايتارىلدى.
بۇگىندە قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسى سۇلەيمەن ەسقاراەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ۇكىمەتتىڭ 1997 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى №1485 قاۋلىسىنا ساي, وبلىستا «ەسقاراەۆتىڭ 100 جىلدىق تويى» كەڭىنەن اتاپ ءوتىلىپ, ول دۇنيەگە كەلگەن قارماقشى اۋدانىنداعى № 27 جوسالى ليتسەيىنە اتى بەرىلدى. سونداي-اق, مەرەيتوي قارساڭىندا باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى زاڭدىلىق, قۇقىق ءتارتىبى پروبلەمالارىن زەرتتەۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارى كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى سۇلەيمەن ەسقاراەۆ ەسىمىمەن اتالدى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «كونەنىڭ كوزىندەي, تاريحتىڭ وزىندەي بولعان جادىگەرلەردى جيناقتاپ جۇيەلەۋ, ولاردى كەلەشەككە ساقتاپ جەتكىزۋ, وزگە جۇرتقا بارىمىزدى كورسەتىپ ناسيحاتتاۋ – ابىرويلى مىندەتتىڭ ءبىرى» دەگەن بولاتىن. بىزدىڭشە, سۇلەيمەن ەسقاراەۆ سىندى اتپال ازاماتىمىز دا سونداي جادىگەر بولاتىن, تاريحتا ايشىقتى ورنى بار تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا بيىل قىزىلوردا وبلىسىندا ونىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولۋىنا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى جاسالدى. وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسە قابىلدانعان شارا شەڭبەرىندە جىل بويىنا ايماقتا ەسىل ەردى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىڭ سيپاتىندا وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باستاماسىمەن ادەبيەتتانۋشى, كينودراماتۋرگ, «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايگۇل كەمەلبايدىڭ شىعارماشىلىق كەڭەسى نەگىزىندە «قازاقستان-قىزىلوردا» تەلەارناسى «سۇلەيمەن ەسقاراەۆ. قازاقتىڭ تۇڭعىش پروكۋرورى» اتتى دەرەكتى فيلم دايىندادى. سونداي-اق, وبلىستىق پروكۋراتۋرا قازاقتىڭ تۇڭعىش پروكۋرورىنىڭ ءومىرىن, قىزمەتىن جانە ادامدىق قالپىن باياندايتىن «تارلانبوز» اتتى جيناق تا شىعاردى. سول سياقتى بيىل پروكۋراتۋرا جانىنان سۇلەيمەن ەسقاراەۆ ەسىمىندەگى ۆەدومستۆولىق مۇراجاي اشىلىپ, ونىڭ ءومىر جولىنا, جاۋىنگەرلىك جانە ەڭبەك داڭقىنا قاتىستى بارلىق ماعلۇماتتار جيناقتالىپ جاتىر. ەندى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا فۋتبول مەن ۆولەيبولدان پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى اراسىندا تۇڭعىش پروكۋروردى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان تۋرنير وتكىزىلەدى.
بىزدەر بۇگىندە بار بولعانى 41 جاسىندا مەرت بولىپ, ارتىنا وشپەس اتىن قالدىرىپ كەتكەن جەرلەسىمىزدىڭ ءومىرىن ارۋاقىت ماقتان تۇتامىز. ونىڭ ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولۋمەن بىرگە, ءىرى ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەرى اتانعانىن دا ايعاقتايتىن قۇجاتتار وتە كوپ. ول نەگىزىن قالاعان قازاقستان پروكۋراتۋراسى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن, ونىڭ بىرىڭعاي جانە بىركەلكى قولدانىلۋىن, ەلىمىزدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ بىرلىگى مەن ورنىقتىلىعى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
«ىزگى جانە قاجەتتى جۇمىس ىستەگەن ادام باسقا ادامنان جوعارى تۇرادى» دەگەن ەكەن الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ايگىلى ءال-فارابي كونە زامانداردا. قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش دەربەس پروكۋرورى, بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى سۇلەيمەن ەسقاراەۆتى دا ءوزىنىڭ كوپتەگەن زامانداستارىنان جوعارى ەتىپ كورسەتەتىن قاسيەتتەرى دە وسىدان كورىنەدى.
ساپاربەك نۇرپەيىسوۆ,
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پروكۋرورى.
