اكە

قىستىڭ قىراۋلى ىزعارى قايتىپ, كۇننىڭ كوزى جاڭا­دان ءجىپسىپ كەلە جاتقان كوكتەمنىڭ ءولىارا كۇندەرىنىڭ ءبىرى-ءتىن. كۇندەگى قاربالاس تىرلىكتىڭ ءبارىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ تاستاپ, سول كۇنى جۇمىستان ەرتە شىقتىم. ءتۇس الەتىندە تاڭدا تۇسكەن قىرباق قاردىڭ ءزارى قايتىپ, كۇن جىلي باستاعان ەدى. كۇن ەڭكەيگەن سوڭ ءبارى كەرىسىنشە, باتىستان باياۋ ىزعار سوعىپ تۇر ەكەن. ادەتتەگىدەي الدىن الا جوبالانعان جوسپاردى بۇزىپ, وزىممەن ءوزىم بولعىم كەلدى. ايالداماعا كەلدىم دە, تاكسي ۇستادىم. كونەتوز ماشينا سىرعىپ كەلىپ توقتادى. جۇرگىزۋشىسى مۇرتى جا­ڭادان تە­بىن­دەپ كەلە جاتقان بوزبالا ەكەن. ءوزى تىم كوڭىلدى كو­رىنەدى, ءاي-ءشاي جوق “وتىرىڭىز اعا” دەگەنى. باسىمدى يزەپ سالەمدەسۋدىڭ يشاراتىن جاسادىم دا, جەڭىل كولىكتىڭ ارتقى جاعىنا بارىپ جايعاستىم. لىپ ەتىپ ماشينا ورنىنان قوزعالدى. ءارى-بەرىدەن كەيىن رۋلدە كەلە جاتقان بوزبالا ەكەۋارا ۇنسىزدىكتى بۇزىپ “اعا, ءبۇ­گىن اكەمنىڭ تۋعان كۇنى ەدى, جاسى ال­پىسقا تولدى. تاڭەرتەڭ ۇيمەن ءسوي­لەسىپ, اكەي­دى قۇت­تىقتادىم”, – دەدى. “اۋىلىڭ قاي جاقتا؟” دەپ سۇرادىم. ماعان جون ارقاسىن بە­رىپ وتىرعان جىگىت, انتەك بۇرىلىپ “وڭ­تۇستىك جاقتان بولامىز”, – دەپ قىسقا قا­يىردى. تۇسىنىكتى. ەندى ءاڭ­گىمەنى مەن جال­عادىم. “اكەڭدى قاتتى جاق­سى كورەسىڭ-اۋ, بالا؟” مىنا كىسىنىڭ سۇ­را­عىنىڭ ءتۇرىن قارا دەگەندەي, مىرس ەتىپ ءبىر ك ۇلىپ الدى دا: “اعا, اكەسىن جەك كو­رەتىن ادام كوردىڭىز بە؟” – دەگەنى. ءۇنىم ءوشتى. اپىر-اۋ, شىنىندا اكەسىن جەك كورەتىن ادامنىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟ اكە دەگەن اسقار تاۋ ەمەس پە؟ مەنىڭ مازاسىزدانىپ, ابىر­جى­عان كوڭىلىمدى كەنەت سارناپ قويا بەرگەن ماگ­نيتوفون ءۇنى ءبولىپ جىبەردى. شوپىر بالا ءتاتتى ءاننىڭ ىرعاعىندا ەلىتىپ كەلەدى. بۇل ءان ەرىكسىز مەنىڭ دە جان-دۇنيەمدى بيلەپ الا جونەلدى: “جاس ەدىم ومىرگە ەركىن بويلاماعان, كۇنى ەرتەڭ نە بولارىن ويلاماعان...”. باياۋ ءۇندى قوڭىر داۋىس قۇلاقتان كىرىپ, الپىس ەكى تامىردى قۋالاي بويلاپ, ۇلپىلدەپ سوعىپ تۇرعان جۇرەككە ءسىڭىپ جاتىر. اكە – قۇدىرەت... اكە – الەم... اكە – ءومىر! نەگە وسى سوڭعى ۋاقىتتا اكەم تۋرالى كوپ ويلان­ا­مىن؟! كوكە! وسى ءسوز ماعان تىم ىستىق. بۇل اتاۋدى ەسىت­كەن­دە دەنەم ءبىرتۇرلى شىمىرلاپ كەتەدى. بالا كەزدە ءمان بەرمەۋشى ەدىم, بۇل كۇندە “كوكە” دەپ ءجيى قايتالاعىم كەپ تۇرادى. كىشكەنتايىڭنان اتاڭنىڭ بالاسى بولىپ وسكەن­دىك­تەن بە, ماعان اكەنى مويىنداۋ دا وڭايعا سوققان جوق. جەڭگەم سياقتى بولىپ كەتكەندىكتەن انامدى دا ءلايلا دەپ اتىن اتايتىنمىن. پەندە قاشاندا ۋاقىتقا تاۋەلدى عوي. اتامنىڭ كەل­مەس­تىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتكەنى قاشان؟ ءوزىمدى تاربيەلەگەن تىنتاي اپام دا, مەنى دۇنيەگە اكەلگەن انام دا قايتپاس ساپارعا اتتانعانىنا, ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ, اكە, ساعان دەگەن مەنىڭ بويىمدا ەرەكشە ءبىر سەزىم وياندى. بۇرىن قالاي باي­قا­ما­عام. سوناۋ شالعايدا جاتىپ مەنىڭ تىلەۋىمدى تىلەيتىنىڭ, مەنىڭ تاسىم ورگە دومالاسا, سەنىڭ كوزىڭنىڭ جاسى كەۋدەڭە دومالايتىنىن دا سەزەم. سەنىڭ باياۋ باسىپ كەلە جاتاتىن جايباراقات ءجۇرىسىڭ قانداي! ءتىپتى ءاربىر تال كىرپىگىڭنەن سابىرلىقتىڭ ءيىسى ەسىپ تۇراتىنداي... سوناۋ ءبىر بالا شاعىمنان كوكەيىمدە جاتتالعان سۋرەت كوپ. 1967 جىلى ەكەۋمىز دە تاشكەنتتەگى اۋرۋحانادا باسپاعا (تاماقتان وسكەن ەتكە) وپەراتسيا جاساتتىق. مەن جەتى جاستامىن, ال كوكەم 32 جاستا. مەنىڭ جارام تەز جا­زى­لىپ كەتتى دە, ال سەنىڭ پىشاق تيگەن جەرىڭ وڭايلىقپەن بىتە قويمادى. سودان قايتا-قايتا پالاتاڭا بارىپ, جاعدايىڭدى ءبىلىپ تۇرامىن. ول كەزدە اكەم ەكەنىڭدى بىلمەيمىن, اعام رەتىندە قارايتىنمىن. ال سەن ەشقاشان دا بالاڭ ەكەنىمدى سەزدىرگەن ەمەسسىڭ. ايتايىن دەگەن ەمەۋرىن دە بولعان ەمەس. ويتكەنى, سەن اتامنىڭ جالعىز ۇلى ەدىڭ. ال ماعان تەك ەت-جۇرەگىڭ ەلجىرەپ تۇرسا دا سىرتتاي سالقىنقاندى قارايتۇعىنسىڭ. سونىڭ ءبارى كەس-كەستەپ كوز الدىما كەلەدى. اكە, سەنى ساعىندىم. ماشينانىڭ موتو­رىنىڭ ۇنىمەن جارىسىپ, تاسپاعا باسىلعان ءان ءالى سارناپ كەلەدى: “شارىقتاپ كەتسەمداعى قانات قاعىپ, وزىڭدەي قامقور اكە قايدا ماعان...”. مەنىڭ دە كىرپىگىمنەن ءبىر تامشى ءۇزىلىپ تۇسكەندەي بولدى. ءموپ-ءمولدىر تامشى. ءومىر قالاي تەز ءوتىپ بارادى. سىرعىعان دۇنيە سەنى دە قارتايتتى-اۋ! بىراق بۇل ءومىر, اكە, سەنىڭ ءتانىڭدى قارتايتسا دا, جان-دۇنيەڭدەگى مەيىرىم ءيىرىمىن سۋالتقان جوق. قايتا سامايىڭا اق كىرىپ, جىلجىپ وتكەن جىلدارىڭ جۇزىڭدە ءىز قالدىرعان سايىن, اقىل بۇلاعىڭ ارناسىن كەڭىتە تۇسكەن. تۋا بىتكەن سالماقتى مىنەزىڭ ودان سايىن, مىس قازاندا قايناعان التىن كەنىشتەي جارقىراي تۇسكەن. قايدام, اكە, ماعان سولاي سەزىلەدى. اكە, سەنىڭ تۇلا بويى تۇڭعىش بالاڭ بولسام دا, مەنى ءبىر رەت مەيىرىڭ قانىپ يىسكەگەن جوقسىڭ-اۋ. ءبارى ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتتىڭ, العان ءتالىم-تاربيەنىڭ ارقاسى. ويتكەنى, مەن اۋلەتتىڭ التىن دىڭگەگى, ۇستازدار كوشىنىڭ نارقاسقاسى – سۇلتان اتامنىڭ باۋىرىندا ءوستىم. اتام قانداي ەدى؟ قازىر ويلاسام, ايتۋعا تەڭەۋ تاپپاي قينالام. مىڭ جىل جەردىڭ استىندا جاتىپ, ادامزاتتىڭ باقىتى ءۇشىن اتىلعان ۆۋلكانمەن بىرگە اققان ابىلقايات سۋىنىڭ سارقىنى سياقتى ەدى. ىشكەن ادامنىڭ مەيىرى قاناتىن, تاتقان ادامنىڭ تاڭدايىنان ءدامى كەتپەيتىن, اقىلدىڭ سۋاتى ەدى اتام. سول اتامنىڭ ومىردەگى شىراعى بولعان اكە, سەن كىمنەن وسال بولدىڭ. سەنىڭ قاناعاتىڭداي باي قاسيەت پەندە بالاسىنىڭ ماڭدايىنا كوپ بۇيىرا بەرمەيدى. تىم قاناعاتشىل بولدىڭ. ءاسىلى, ماڭدايىڭ جارقىراپ تۇرسا دا, ونى قالپاعىڭمەن باسىپ, باسقانىڭ شىراعى جانسىن دەپ تىلەدىڭ. مىنا بىزدەر سەنىڭ وسى تىلەگىڭە قۇدايدىڭ بەرگەن سىيى بولارمىز. وتكەندە ءتۇس كوردىم, اكە! باسىن اق قار باسقان بيىك شىڭعا قاراي ورلەپ كەلەم. ورلەگەن سايىن جەل قاتتى. پىشاقتىڭ قىرىنداي قيا تاستا وتىرىپ, سوناۋ ەتەككە كوز سالسام, كوزىن كولەگەيلەپ قاراپ تۇرعان سەنى كوردىم. سەن قولىڭدى سەرمەپ تاعى دا ۇش, تاعى دا ۇش دەپ تۇرسىڭ. قولىڭدى سەرمەگەن سايىن بويىما قۋات دارىپ, شىڭعا قاراي ورلەيمىن. ءبىر كەزدە شىڭنىڭ باسىنا دا شىقتىم. سەن ەكى قولىڭدى جايىپ باتا بەرىپ جاتىر­سىڭ... ويانىپ كەتتىم. “شارىقتاپ كەتسەمداعى قانات قا­عىپ, وزىڭدەي قامقور اكە قايدا ماعان...” . قازىر دە وسى ءان كوكەيىمدى تەربەپ كەلەدى. بالالىق شاق, بال داۋرەن كۇندەرىم وتكەن الىستاعى ورداباسىم, ءبورجارىم, اتا-بابام قونىسى. مەن ونى ساعىنا ەسكە الامىن. اكە, مەنىڭ ساعان دەگەن ماحابباتىم مىڭ شاي­قالسا دا توگىلمەيتىن ايشارا تولى ءزامزام سۋى سياق­تى. ءۇنسىز عانا قيالاي شولىپ قارايتىن قىران قاباعىڭ ماعان اقىل مەن پاراساتتىڭ ۇياسى ءتارىزدى ەلەستەيتىن. ءبور­جاردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان ءونىپ شىققان ءاربىر ءوس­كىننىڭ تاعدىرىندا, اكە, سەنىڭ دە قولتاڭباڭ بار. ال­دىڭنان تالاي شاكىرت قاناتتانىپ ۇشتى. سەن ءبارىن دە قىران قاباعىڭدى سەرپىپ تاستاپ, شىعارىپ سالىپ, ءتى­لەۋىن تىلەپ قالا بەردىڭ. ءالى سول قىران تۇعىردا وتىرسىڭ. مەن سەنىڭ وسى تۇعىردا ماڭگىلىك وتىرۋىڭدى, سەن شىق­قان ابىروي بيىگىڭنىڭ جىلدار جالعاسىندا دا الاسارماۋىن تىلەر ەدىم... اكە, سەنى ويلاپ, تەرەڭ قيالعا بەرىلىپ كەتىپپىن. شوپىر بالا ءالى تەربەلىپ كەلەدى. “جان اكە, شەرتىپ سەزىم دومبىراسىن, كەۋدەمدى قۋانىشقا تولتىراسىڭ...”. ءان ءالى سىڭسىپ تۇر. ەرىكسىز, اكە, سەنى تاعى دا ەسىمە الدىم. سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. بەسىنشى سىنىپتا وقىپ ءجۇر­گەندە جەتەكشىمىز سامارقانتقا سايا­حاتقا شىعاتىنىمىزدى ايتتى. جاقىن جەر ەمەس. مەن باراتىن تىزىمگە جازىلعان جوقپىن. ۇيگە كەلگەن سوڭ: – وبلىسپەن كەلىسىپ, كوكتەمگى كانيكۋلدا وقۋ­شىلار سامارقانتقا بارسىن دەپ ەم. سەنىڭ نەگە بارعىڭ كەلمەدى؟ – دەدىڭ سابىرلى ءۇن قاتىپ. – اتاممەن كەلىسپەگەن سوڭ بارام دەپ ايتا المادىم. – اتاڭ قارسى بولمايدى. ەلدى, جەردى كورۋ كەرەك قوي. بارعانىڭ ءجون. شىنىندا وسى ساياحاتتان ەرەكشە اسەرمەن ورالدىم. پايداسى دا كوپ بول­دى. تاريح, ادامدار جونىندە ءوز كوز­قا­راسىم قالىپتاسا باستادى. اتام قايتىس بولعاننان كەيىن ساعى­نىشىمدى باسقىم كەپ وزىمشە ماقالا, ولەڭ جازا باستادىم. ونىم گازەتتەرگە شىعىپ, ءارى سول كىسىگە ۇق­ساعىم كەلىپ, اتىم شىعا باستاعان كەزدە مەنى شاقىرىپ الىپ, بىلاي دەدىڭ: “اكىم, سەن ءسوز ونەرى دەگەندى ءالى ءبىل­مەيسىڭ, ويتكەنى جاسسىڭ. بىرەۋ ماقتادى ەكەن دەپ, كوكىرەك كەرۋشى بولما. ادامعا تالانتتى قۇداي بەرەدى, ونى ءارى قاراي دامىتۋ پەندەنىڭ ءوزىنىڭ قولىندا. تولدىم دەگەن ادام توگىلەدى, بول­دىم دەگەن ادام شاشىلادى. وسى­دان اباي بول! اتاڭنىڭ سارا جولىن قۋ, ءبىز – ۇستازدار اۋلەتىمىز, وسى اتاققا كىر تۇسىرمە!” – دەدىڭ. وسى ءسوزىڭ مەنىڭ سانامدا ماڭگىلىك جاتتالىپ قالدى. قايدا جۇرسەم دە, قانداي قىزمەتكە بارسام دا, سانامدا “ۇستازدار اۋلەتىنىڭ ابىرويىنا كىر كەلتىرمە” دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭ جاڭ­عىرىپ تۇرادى. سولاي, اكە: “ارماننىڭ اسقارىنا قۇلاش ۇرسام, الدىمنان اسقار تاۋ بوپ سەن تۇراسىڭ!”. مەن سول جولدى قۋىپ ۇستاز بول­دىم. “بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى” دەگەندەي, مەنىڭ ۇستازدىق ءومى­رىم, اكە, سەنىڭ ومىرىڭمەن جالعاسىپ جات­تى. مەنىڭ بالاڭ قيالىم اتامداي, ءوزىڭ­دەي ۇستاز بولسام دەگەن ارمانمەن ۇشتاساتىن. ويتكەنى, مەن ۇستازدىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن وتباسىنان سەزىنىپ ءوستىم. وزىڭە قاراپ, ۇلىلىق پەن ۇلىقتىق ۇردىستەرىن شەبەر ۇيلەستىرىپ, ءبىر عانا ۇستاز بەينەسىندە توعىستىرعان ادام­دىقتىڭ بيىك ۇلگىسىن كورەتىنمىن. وزىڭە ەلىكتەپ, كەلەشەكتىڭ كوشىن تۇزەپ, ەل ىقىلاسىنا بولەنۋدى قالادىم. ويتكەنى, “ۇس­تازدىق ەتۋدەن جالىقپاي”, التىن ەڭبەكتىڭ شە­جى­رە­سىن اسىل سيامەن جازىپ قالدىرعانىڭدى ءبىر مەن عانا ۇق­قام جوق... سولاي, اكە, بۇعان دەيىن اتاما ارناپ, اجە­مە ارناپ, اناما ارناپ تولعاۋ جازىپپىن. وسىنىڭ ءبارىن بايقاي ءجۇرىپ, قىنق دەمەدىڭ. جاقسىلىق سولارعا بۇيىرسىن دەگەن باياعى كەڭپەيىل, ىزگى تىلەگىڭ. سوڭعى ءبىر بارعانىمدا, كوزىڭە تەرەڭ مۇڭ تۇنىپتى. بۇل نەنىڭ مۇڭى تۇسىنەم: ەڭ جاقىن ادامدارىڭنان ايىرىلدىڭ. سوندا دا سىرتقى كوزگە سىر بەرمەدىڭ. ساليقالى, سالماقتى, سابىرلى قالپىڭنان تانبادىڭ. مەن سودان مىنانى ۇققان سياقتىمىن: “قايعىنى دا كوتەرە بىلەتىن قۋات-كۇش, قاجىر-قايرات كەرەك ەكەن-اۋ”. سولاي, اكە, مەن سىزدەن مولدىرلىكتى ۇقتىم. كىرشىكسىز تازا ادامدى تاعدىر دا سىيلايدى ەكەن. سەنەن تاراعان ءبىر بۇلاق قازىر ءبىر-ءبىر وزەنگە اينالدى. تىڭداڭىزشى: “بۇل كۇندە مەن دە وزەننىڭ ارناسىمىن, كىم ءمولدىر بولسا سونىڭ جولداسىمىن”. قانعا سىڭگەن ادەت پە, دابىرانى, ارتىق سويلەۋدى ۇناتا بەرمەيسىڭ. كەزىندە پايعامبار جاسىنا تولعانىڭدى تويلاۋعا زورعا كوندىرىپ ەك. “ونىڭ كەرەگى نە؟ مەنىڭ جۇرتتان ارتىق ەشتەڭەم جوق”. باسقا ەشتەڭە ايتپايسىڭ. بىرەۋدى رەنجىتىپ, بىرەۋگە قاتتى ايتقان كەزىڭىزدى كورگەن ەمەسپىز. تەك قاراپايىم قوڭىر كۇي كەشكەندى ۇناتاسىڭ. “جاقسىلىق جەردە قالمايدى, يمان وتقا جان­بايدى” دەگەن اتالاردان قالعان ماقال بار. سول سياقتى حالىققا جاساعان جاقسىلىعىڭ جەردە قالمايدى, اكە. سەن بىزگە ۇشارعا قانات, شابارعا تالاپ بەردىڭ, ومىرلىك ۇلگى-ونەگە بولدىڭ, كوكتەمدە ءبۇر جارىپ شىققان قىزعالداق گۇلدىڭ قاۋىزىنداي سۇلۋلىق سىيلادىڭ. بۇل – جان سۇلۋلىعى, بۇل – مىنەز سۇلۋلىعى, بۇل – ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق... وسىدان كەيىن مەنىڭ بۇگىنگى جەتكەن بيىگىم, اكە, سەنىڭ قامقورىڭسىز بولدى دەپ قالاي ايتا الام. شەجىرە كەۋدەڭنىڭ شۋاعىنا شومىلعان مەنىڭ بۇلا كۇندەرىم – عۇمىرىمداعى ۇمىتىلماس ساتتەرىم. مە­نىڭ بالا كەزدەگى كەكىلدى ماڭدايىمنان سىيپاي الماساڭ دا وزىڭىزبەن ءتاڭىردىڭ مەيىرىم شۋاعىنداي نۇرتا­راي­تىن. ءاردايىم وزىڭىزگە ارقا سۇيەپ, ومىرلىك تىرلىگىمنىڭ تاۋ­سىل­ماس كەنىن سىزدەن تابامىن. اتا ونەگەسىن بويعا ءسىڭىر­گەن قاسيەتىڭمەن ءوز ۇياڭنان تۇلەپ ۇشقان ۇرپاق­تارىڭ­نىڭ قاشاندا اماندىعى مەن ابىرويىن تىلەپ وتىرا­سىڭ. قۇدايعا شۇكىر, ون شاقتى بالاڭنان 28 نەمەرە كورىپ وتىرسىڭ. التىناي اتتى شوبەرەڭ بار. جاقىندا ءدۇ­نيەگە كەلگەن تاعى ءبىر شوبەرەڭە ءلايلا دەپ انا­مىز­دىڭ اتىن قويدىق. تۋا ءبىتتى ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق ماعان اكە قا­نىنان دارىماعاندا قايدان كەلدى دەيسىڭ. شىن­دى­عىندا, مەن ءسىزدىڭ اشىلماعان نەمەسە ءوزىڭىز الاۋ­لا­تۋ­دى قولاي كورمەگەن تۋما دارىنىڭنىڭ تۋىن­دى­سى­مىن. ويتكەنى, اتام ءوزىڭدى ابايدىڭ دانا سوزىمەن اۋىز­داندىردى. ول دانالىقتىڭ تۋماي كەتۋى مۇمكىن بە. ەندەشە, مەنىڭ بويىمدا ونەر ۇشقىنى بار بول­سا, ول سەنەن دارىعان, اكە. سەنىڭ شەكسىز, قاراپايىم قوڭىر كۇيىڭ وزىڭە سونداي جاراسادى. مەن دە سونداي بولۋعا تىرىسىپ باعىپ كەلەمىن. ەرتەڭ, مىنە, تاعى دا تۋعان كۇنىڭ. التى مۇشەلدى ارتقا تاستاپ, 75 جاستىڭ اسۋىن الىپ وتىرسىڭ. سول باياعى قاراپايىمدىلىعىڭنان, ىزگىلىگىڭنەن, ۇستازدىق قاسيەتىڭنەن وزگەرگەن ەمەسسىڭ. كولىكتى اۋە كاسساسىنا قاراي بۇرعىزدىم. ەرتەڭگە ۇشاققا بيلەت الدىم. “قۋانساڭ قۋانا بەر, اكەتايىم, مەن سەنىڭ ءومىرىڭنىڭ جالعاسىمىن...” ءيا, اكە, مەن سەنىڭ ءومىرىڭنىڭ جالعاسىمىن. اكىم ىسقاق, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.