شەراعاڭنىڭ شاپاعاتى
سارسەنبى, 27 اقپان 2013 7:33
شەراعاڭا ورىنباسار, ءبىرىنشى ورىنباسار بولعانعا دەيىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى, العىر دا الىمدى جازۋشى, ابزال اعا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ ورىنباسارى, شەراعاڭنان كەيىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ەل اعاسى, ۇلكەن تالىمگەر ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, اقكوڭىل دە اقجارقىن زياتكەر, كورنەكتى اقىن نۇرلان ءورازاليننىڭ, قاجىرلى دا قاعىلەز زامانداس, اقادال قايراتكەر ءۋاليحان قاليجاننىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارى بولدىم, ءوزىم دە باس رەداكتور, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ كوردىم, تالعامشىل باسشى,
سارسەنبى, 27 اقپان 2013 7:33
شەراعاڭا ورىنباسار, ءبىرىنشى ورىنباسار بولعانعا دەيىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى, العىر دا الىمدى جازۋشى, ابزال اعا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ ورىنباسارى, شەراعاڭنان كەيىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ەل اعاسى, ۇلكەن تالىمگەر ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, اقكوڭىل دە اقجارقىن زياتكەر, كورنەكتى اقىن نۇرلان ءورازاليننىڭ, قاجىرلى دا قاعىلەز زامانداس, اقادال قايراتكەر ءۋاليحان قاليجاننىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارى بولدىم, ءوزىم دە باس رەداكتور, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ كوردىم, تالعامشىل باسشى, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدىم. تىكەلەي باسشىم بولعان وسى اتالعان ازاماتتار رەداكتورلىق تۇرعىدان كەلگەندە ارقايسىسى ءبىر-ءبىر توبە بولعانمەن, شەراعاڭنىڭ رەداكتورلىعى الابوتەن ايرىقشا ەدى. سول رەداكتور دەگەن قىزمەتتىڭ ءوزى شەراعاڭ اتقارعان تۇستا مۇلدەم بيىك, وتە جوعارى لاۋازىم بولىپ كورىنەتىن. كەيىن عوي جۇرتتىڭ ءبارى باس رەداكتور بولىپ جاتقاندا شەراعاڭدى دارالاۋ ءۇشىن رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى دەگەن تەڭەۋدى قولدانا باستادىق.
شەراعاڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە رەداكتور بولىپ 1989 جىلدىڭ نويابرىندە, ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاماي, تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعاندا, گازەت پەن اي اتتارى ءالى بۇرىنعىشا ايتىلاتىن كەزدە كەلدى. اسىقپاي, اپتىقپاي كەلدى, العاشقى كۇندەرى ماتەريالدار قاراعان جوق, اكەلگەن ماكەتتەردى دە ءۇنسىز شولىپ شىعۋمەن بولدى. ەكى اپتاداي وتكەندە كابينەتىنە شاقىردى. ول كەزدە رەداكتسياداعى ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولاتىنمىن.
– سەن وسى جاستار گازەتىندە ورىنباسار ەدىڭ عوي… – دەگەن شەراعاڭ ءسال بوگەلىپ, اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ كەتتى. – گازەت شىعارۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بىلەتىن بولۋىڭ كەرەك… – مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتپەستەن ءارى قاراي تاعى جالعاستىردى. – ماعان جەدەل جۇمىس ىستەي بىلەتىن كومەكشى كەرەك. ءبولىمىڭنىڭ جوسپارلارىن, بەرگەن دۇنيەلەرىڭدى قاراپ شىقتىم. قولاي كورىپ وتىرمىن. قازىرشە ورىنباسار بولاسىڭ… ءوزىڭ قالاي قارايسىڭ؟
– دۇرىس قارايمىن.
– وندا بىلاي… ءبىزدىڭ گازەت ارتىق جۇگى كوپ كەرۋەن سەكىلدى, وزگەرىستەرگە ىلەسە الماۋدا. وقىرماندى وزىمىزگە تارتۋ ءۇشىن, دۇرىسى وقىرمانعا بەت بۇرۋ ءۇشىن, حالىقتىڭ گازەتى بولعانىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن جەلىسكەي اتتاردىڭ ءجۇرىسى كەرەك. سەن ءوزى قوي باققان ەكەنسىڭ, جەلىسى شاپقان اتقا جەتكىزبەيتىن جۇيرىكتەر بولادى. بىزگە سونداي جەلىس كەرەك. ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇل – ومىردەگى بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى ءدوپ باساتىن, كەيدە الدىن ورايتىنداي ماتەريالدار بەرۋ. ال وزگەرىستەر الداعى كەزدە ءتىپتى كوپ بولادى. ءبارىن قامتۋ ءۇشىن گازەتتىڭ ءتورت بەتىنە كۇن سايىن جيىرما-شاقتى تاقىرىپتى سىيعىزىپ وتىرايىق…
شەراعاڭ ءالى ورىنباسار بولىپ ءۇلگەرمەگەن ماعان رەداكتورلىق ستراتەگياسىن وسىلاي ءتۇسىندىردى. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپقا ورالعان ەمەس. ارا-تۇرا ۇلكەن مىندەتتى ورىنداۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى سەكىلدى ويلارىن ايتىپ تۇراتىن. سولاردىڭ العاشقىسى الماتىدا, وبلىستاردا بولىپ جاتقان وقيعالاردى مۇمكىندىگىنشە مولىنان قامتىپ, اقيقات جازۋ كەرەكتىگى ەدى. جازاتىن دۇنيە كوبەيىپ, گازەتكە سىيماي جاتقاندا كەلەسى ويىن جەتكىزدى. ونىسىن قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىزدىڭ ءبىر قالجىڭ وقيعاسىمەن باستادى. «مىنا مەنىڭ قالتاي دوسىمنىڭ: «ءسوزدىڭ قىسقاسى, كولباسانىڭ ۇزىنى جاقسى» دەيتىن ءاپساناسى بار. سول ايتپاقشى…» دەيدى دە گازەتكە شىققان قايسى ماتەريالدىڭ مازمۇنىندا سۋى كوپ ەكەنىن, قايسىسىنا قاندايلىق كولەم جەتىپ جاتاتىنىن ايتىپ شىعاتىن.
مۇنداي ويلارىن كوبىنە ىلەزدەمە ۇستىندە, اندا-ساندا جەكە وزىمە تاپسىراتىن. كۇندەلىكتى ءنومىردى قاراپ وتىرىپ ايتادى. بار-جوعى ءتورت بەت بولسا دا بارماعىن تىلىنە تيگىزىپ قويىپ پاراقتايدى. سوڭىندا «ءوزىڭ قالاي قارايسىڭ؟» دەگەنىن قوسىپ, پىكىرىڭدى تىڭدايدى دا «ءاپ, بارەكەلدى!» دەپ قورىتىندىلايتىن. ماتەريالداردىڭ كولەمى قىسقارا قويماسا, ماكەت كورۋ بارىسىندا تاقىرىپتارعا قاراپ وتىرىپ, ماكەتتەگى ورنىن قىزىل قارىنداشپەن بەلگىلەپ بەرەتىن. سول تۇستا جۋرناليستەردىڭ اراسىندا «شەراعاڭنىڭ قىزىل قارىنداشىنا ىلىگىپ كەتپەيىك» دەيتىن ءسوز جۇرەتىن.
گازەت پەن وقىرماندار اراسىنداعى بايلانىسقا ايرىقشا ءمان بەردى. «گازەتىڭنىڭ ءوتىمدى-ءوتىمسىز ەكەنىن وقىرمان حاتتارى بىلدىرەدى», دەيتىن. وقىرمان حاتتارىنىڭ توپتاماسى, ويلى وقىرمان حاتتارى ءجيى شىققانىن ۇناتاتىن. ءوزى, اسىرەسە, كەلەر جىلعى گازەتكە جازىلۋ بارىسىندا وقىرماندارمەن كەزدەسۋلەرگە ءجيى شىعاتىن. «تىڭ تاقىرىپتاردىڭ كوكەسى سونداي كەزدەسۋلەردە ايتىلادى», دەپ وتىراتىن. ەل ىشىندەگى وزگەرىستەردى ءبىلۋ ءۇشىن مۇنداي بايلانىس تاپتىرمايتىن قۇرال ەكەنىن ۇنەمى ايتاتىن.
شەراعاڭ «التى بەت – ارمان» دەگەن تاقىرىپپەن شىققان ماتەريالىمدى وقىعان سوڭ «ارمانىڭدى وقىرماندارعا, سوۆحوز, اۋدان باسشىلارىنا ءوزىڭ ايت», دەپ مەنى تالدىقورعان وبلىسىنا ساپارىنا ىلەستىرگەن بولاتىن. جانە ءبىر ويلارمەن ءبولىستى. «ونداي كەزدەسۋلەردىڭ بارىنە مەن بارىپ ۇلگەرمەيمىن. باتىس, سولتۇستىك وڭىرلەرگە ءبىرىنشى ورىنباسار رەتىندە سەن باراسىڭ. كەزدەسۋلەردىڭ قالاي وتەتىنىن ۇيرەنىپ ال. ونىڭ ۇستىنە مىنا جاڭا ورىنباسار جىگىتتىڭ كەلگەنىن جۇرت ءبىلسىن. گازەتكە قول قويىپ كورسىن», دەپ بارلىق شارۋانى سابىرجان شۇكىروۆكە تاستاپ, ايان نىسانالين, سيەز باسىبەكوۆ تورتەۋىمىز تالدىقورعان جاعىندا جۇرگەنىمىز بار. اتتانار الدىندا گازەتتىڭ ەسەپ-شوتىن كوپ قىلىپ باسىپ الۋىمدى تاپسىردى. «التى بەت شىعارۋعا اقشا كەرەك, ال اقشا تابۋدىڭ ءبىر جولى جارناما بولسا, ەكىنشى جولى دەمەۋشىلەر تارتۋ», دەدى. سول جولى ءبىر ميلليون تەڭگەنىڭ ۇستىندە دەمەۋشىلىك قارجى تارتىپ, اپتاسىنا ءبىر رەت التى بەت بولىپ شىعا باستاعانبىز. ونىڭ ءبىر بەتىنە جارنامالار مەن اقىلى قۇتتىقتاۋلار بەرىپ تۇردىق.
ءبىر اپتاداي بولدىق, بارلىق اڭگىمەلەردى بىردەي تىڭدادىق. بىراق ورالعان بەتتە شەراعاڭ ىلەزدەمەدە قويىن داپتەرىن پاراقتاپ وتىرىپ, تالاي تىڭ جايتتىڭ شەتىن شىعاردى: شارۋاشىلىقتار كەرەمەت جۇگەرى وسىرەدى, ءسۇت, ەت ونىمدەرىن وندىرۋدە, ال سولاردى مەملەكەتكە شيكىزات كۇيىندە وتكىزەدى, نەگە دايىن ءونىم جاساپ, ساتپايدى; اۋىلداردا جاقسى مۇعالىمدەر, اسىرەسە, شەت ءتىلى مۇعالىمدەرى, مىقتى دارىگەرلەر جەتىسپەيدى, وزىق مامانداردى اۋىلعا تارتۋدىڭ, تۇراقتاندىرۋدىڭ جولى قايسى, جاس ماماندارعا ءۇي بەرسە قايتەدى; شوقان ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى وتكەن, جەرلەنگەن جەرلەرى تۋريستىك مارشرۋتتارعا نەگە ەنبەگەن, ت.ت. وسىلايشا العاش رەت دەربەس ەلدىك ماسەلەلەر كوتەرۋدى, سولاردى اۋىل ومىرىنەن, وقىرماندار تىلەگىنەن وربىتە ءبىلۋدى ۇيرەندىك.
– وسى ءبىزدىڭ گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ كەرەك, – دەپ باستادى كەزەكتى ءبىر اڭگىمەسىن. سودان ويلاسا كەلە, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا گازەتتىڭ اتىن «قازاقستان» دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىزدى جازىپ, مۇنىڭ بەس-التى سەبەبىن كەلتىردىك. ءتىپتى, باسىلىمنىڭ ءىزاشارى «ۇشقىن» رەۆوليۋتسيادان بۇرىن عۇمار قاراش شىعارعان «قازاقستان» گازەتىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن پايدالانىپ شىعارىلعانىن دا كەلتىردىك. «قازاقستان» دەگەن فيرما اتاۋىن ازىرلەپ, بىرگە جىبەردىك. سونىمەن, ساياسي بيۋرونىڭ قاۋلىسى شىعىپ, «قازاقستان» دەگەن اتاۋ بەرىلدى عوي. قۇجات جۇزىندە ءۇش-ءتورت ساعات «قازاقستان» بولىپ تۇرعانبىز دا. تۇستەن كەيىن وزبەكالى جانىبەكوۆ اعاي حابارلاسقان. ول كىسى ساياسي بيۋرو وتىرىسىندا بولماعان ەكەن دە, قاۋلىداعى «قازاقستان» اتاۋىنا كەلىسپەپتى. رەسپۋبليكا اتىمەن بىردەي بولعانىنا كونبەي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا كىرىپ, «ەگەمەندى قازاقستان» اتاۋىنا كەلىستىرىپتى. شەراعاڭ وزەكەڭدى تىڭداپ بولعان سوڭ ازىرلەگەن فيرماعا قاراپ وتىرىپ, كىشىرەك شريفتپەن «ەگەمەندى» دەپ قوسۋدى تاپسىردى. كەيىن رەداكتور بولىپ كەلگەندە ءابىش كەكىلباەۆ اعاي جاڭا جىلدىق ءنومىردى ەشقانداي قاۋلىسىز-اق «ەگەمەن قازاقستان» دەپ شىعارۋعا ۇيعاردى. سونىمەن وزەكەڭ, شەراعاڭ, ابەكەڭ ۇشەۋىنەن قالعان ەسكەرتكىش بولىپ قازىرگى اتاۋ كەلە جاتىر.
شەراعاڭ ساقا قىزمەتكەرلەردى, تاجىريبەلى جۋرناليستەردى ايرىقشا قادىر تۇتاتىن. ولاردىڭ جازعاندارىن قىزىعا وقيتىن. جەكە-جەكە تاپسىرما بەرۋىمدى, جازعاندارى جاتىپ قالماۋىن تاپسىراتىن. ءتاجىباي بيتاەۆتىڭ كوكبازارداعى باعالار جونىندە جازعان رەپورتاجدارىن وقىعاندا مۇنى ىلەزدەمەدە ارنايى اتاپ وتكەن. اپتا سايىن جازىپ تۇرۋىن قاداپ ايتقان. «جۇرت ەلدەگى جاعدايدىڭ وزگەرگەنىن سول بازار باعالارىنان-اق بىلە الادى», دەيتىن. كەيىن بۇل تاقىرىپتى باسقا باسىلىمدار دا كوتەرەتىن بولدى. قازىر ول ەلدەگى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسى رەتىندە بەرىلىپ ءجۇر. ءادىل دۇيسەنبەكتىڭ, كەڭەسحان زاكەنوۆتىڭ, قويشىعارا سالعاريننىڭ, تاجىريبەلى مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ جازعان ماقالالارىن وقىعاندا قۋانىپ قالاتىن.
سول تۇستا جۋرناليستەردىڭ كەيبىرى زەينەتكەرلىككە شىعىپ, كەيبىرى جاڭا اشىلىپ جاتقان گازەت-جۋرنالداردىڭ باسشى قىزمەتىنە اۋىسىپ جاتتى. «كەتەم دەگەن جىگىتتەردىڭ جولىنان قالدىرمايىق», دەيتىن. بىراق قويشەكەڭ قىزمەتتەن بوساتۋ جونىندە ءوتىنىش جازعاندا قاتتى قىنجىلدى. «وسى جاققا جۇرەردە كىمدەرمەن جۇمىس ىستەيمىن دەپ جىگىتتەردى كوز الدىمنان وتكىزگەنمىن. سوندا ادەبيەت ءبولىمى سەنىمدى قولدا ەكەن دەپ ەدىم. قويشەكەم, كىتاپ جازامىن دەگەنىڭە قارسى ەمەسپىن. جاز, شىعار, ال گازەتكە قايتىپ كەلەمىن دەسەڭ, وسى ءبولىمىڭ, وسى قىزمەتىڭ ءوزىڭدى كۇتىپ تۇرادى», دەپ شىعارىپ سالعان.
جاس جۋرناليستەرگە كوپ ءۇمىت ارتاتىن. «بۇلاردىڭ ويلاۋ جۇيەسى جاڭاشا, جاڭاشا جازادى, مىناۋ وزگەرىستەردى ولار جەدەل قابىلدايدى», دەپ وتىراتىن. قاينار ولجايدىڭ, ءامىرجان قوسانوۆتىڭ, ءتىلەكقابىل بورانعاليەۆتىڭ, ەرمۇرات باپيەۆتىڭ, باسقار بيتانوۆتىڭ, قاراشاش توقسانبايدىڭ, گۇلزەينەپ ءابدىراحمانوۆانىڭ جازعاندارىنان جاڭالىق كورىپ جاتسا, ءماز بولىپ قالاتىن. ولاردىڭ تاقىرىپ قويىستارىنان باستاپ, بۇكىل جازۋ ادىستەرىن ۇناتاتىن. نۇرتورە ءجۇسىپ پەن رىسبەك ءسارسەنباي ۇلىن قىزمەتكە شەراعاڭ العان.
– شۇبىرعان كوپ بولىمدەردىڭ ورنىنا ءۇش-ءتورت بلوك بولسا جەتەر ەدى, – دەگەن ءبىر جولى. – ارقايسىسى نەگىزگى تاقىرىپتارىن بەلگىلەسىن. جاڭا تاقىرىپتار تۋىنداعان كەزدە وڭاي بۇرىلا الاتىن بولسىن…
بۇل دا جەلىسكەي جۇرىسكە قاجەت جاعداي دەپ ەدى. وسى تاپسىرماسىن بەت-التى جىل كەيىن ىسكە اسىرعانبىز.
شەراعاڭ الپىسقا كەلگەندە ەڭ العاشقى تويىن ۇجىم بولىپ وتكىزگەنبىز. ول كەزدە بالعابەك قىدىربەك ۇلى ءتىرى ەدى. سول تويدا ەكەۋى قىز-جىگىتتەرگە اڭگىمە ايتىپ, وتە كوڭىلدى وتىرعان. سويتسەك, سول تويىمىز شەراعاڭدى راديو-تەلەۆيزيا كوميتەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە شىعارىپ سالۋىمىز دا بولىپتى عوي.
ودان بەرىدە 20 جىل وتە شىعىپتى. ءبىز دە ەسەيدىك, قازىر زەينەت دەمالىسىندامىن. «ەگەمەننىڭ» كەيىنگى تولقىن قىزمەتكەرلەرىن «بالام», «قىزىم» دەپ ەركەلەتەمىن. بىراق ءوزىمدى ەركەلەتەر, ومىرگە قۇشتارلىعىمدى ارتتىرار «ەرەكەم» دەگەن تانىس داۋىستى, ارقامنان سيپاپ وتەر الاقاندى كۇتۋمەن كەلەمىن. شەراعاڭنىڭ داۋىسى مەن الاقانىن ساعىنىپ ءجۇرمىن.
ەرجۇمان سمايىل,
جۋرناليست.
اCتانا.
