دانالىق – دارالىق
جۇما, 15 اقپان 2013 7:25
باستاۋ
وزەن باسىن بۇلاقتان الادى. ويىن بالاسى ويناپ ءجۇرىپ تە ءوزىن تانىتادى. قازاق بالاسىنىڭ اقىل-ويىن دامىتاتىن, دەنەسىن شىنىقتىراتىن ءداستۇرلى ويىنى اسىق قوي. جابايحان اسىق ويناپ جۇرگەندە ارامدىققا جول بەرمەي, ادىلدىكتى جاقتاپ, اسىقتىڭ الشى تۇسكەنىن قاداعالاپ, ءادىل ويناپ ۇتاتىن. وسى مىنەزىمەن مەكتەپتە دە كوزگە ءتۇستى. ەسەپ شىعارعاندا, شىعارما جازعاندا بالالار, اسىرەسە, ەر بالالار, بىرىنەن-ءبىرى كوشىرىپ الەك-شالەك بولىپ جاتقاندا, جابايحان ءوزى شىعارىپ, ءوزى ويلانىپ وتىرىپ جازاتىن.
جۇما, 15 اقپان 2013 7:25
باستاۋ
وزەن باسىن بۇلاقتان الادى. ويىن بالاسى ويناپ ءجۇرىپ تە ءوزىن تانىتادى. قازاق بالاسىنىڭ اقىل-ويىن دامىتاتىن, دەنەسىن شىنىقتىراتىن ءداستۇرلى ويىنى اسىق قوي. جابايحان اسىق ويناپ جۇرگەندە ارامدىققا جول بەرمەي, ادىلدىكتى جاقتاپ, اسىقتىڭ الشى تۇسكەنىن قاداعالاپ, ءادىل ويناپ ۇتاتىن. وسى مىنەزىمەن مەكتەپتە دە كوزگە ءتۇستى. ەسەپ شىعارعاندا, شىعارما جازعاندا بالالار, اسىرەسە, ەر بالالار, بىرىنەن-ءبىرى كوشىرىپ الەك-شالەك بولىپ جاتقاندا, جابايحان ءوزى شىعارىپ, ءوزى ويلانىپ وتىرىپ جازاتىن. ەل جاعدايى قيىن, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى جاس ايىرماشىلىعى 4-5 جاسقا دەيىن ۇلاساتىن بالالار ءبىر سىنىپتا وقىعانى قالىپتى جاعداي بولدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى جابايحان شاماسى كەلگەنشە تالاپتاناتىن وزات وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى دا, سىنىپتاس دوستارىنا كومەكتەسىپ ءجۇردى. وعان قاراپ, جاستارى ۇلكەن, ەرەسەك بولىپ قالعان بالالاردىڭ ءوزى ودان ۇلگى الاتىن. جاقسى وقۋىمەن, زەرەكتىگىمەن ول جاستايىنان كوزگە تۇسە باستادى, مەكتەپتىڭ وقۋشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدى. «بولاتىن بالا بەس جاسىندا باسپىن دەيدى…» دەگەن حالىق ماقالى جابايحان تۋرالى ايتىلىپ تۇرعانداي.
جاس جابايحاننىڭ رۋحاني قازىناسى ەستىگەنىن جادىنا ساقتاپ, ونى رەتى كەلگەندە ورىندى ايتۋدى داعدىلانۋىمەن ورىستەدى. وتباسىنداعى اتا-اجەسى, اكە-شەشەسى, ناعاشىلارى اڭگىمەشىل, ءسوزدى باعالايتىن, ءمان بەرەتىن, ەل اۋزىندا جاقسى اتاعى شىققان ادامدار بولدى. ەرتىس وڭىرىندەگى قارتتاردىڭ ماقال-ماتەلدەپ, مانەرلەپ ايتاتىن اڭگىمەلەرى بالانى شەشەندىككە باۋلىدى. ونىڭ اتاسى ءابدىلدا باسەنتيىن رۋىندا اتاعى شىققان ارالباي ءبيدىڭ ۇرپاعى, مىڭعىرعان مالى بولماسا دا, بەس ءۇيىر جىلقىسى بار ءالدى كىسى بولعان ەكەن. ءوزىنىڭ اكەسى مۇباراك سوزگە شەشەن, اڭگىمەشىل, ماڭىنداعى جۇرتتى اڭگىمەسىمەن وزىنە ءۇيىرىپ وتىراتىن ەدى. مۇكەڭ سوعىستان امان-ەسەن قايتىپ كەلگەننەن كەيىن مال دارىگەرى بولىپ, ەلگە ەڭبەگىن ءسىڭىردى. بالالارىن مالعا ءۇيىر قىلىپ, سايگ ۇلىكتەردىڭ قاسيەتتەرى, كۇتىمى, بايگە اتتارىن باپتاۋ تۋرالى, مالعا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا تاربيەلەيتىن اڭگىمەلەردى كوپ ايتاتىن, ۇلدارىن اتقا ەرتە وتىرعىزىپ, بايگەگە قاتىستىراتىن.
«اكەمنىڭ شەشەسى – سارى اپا اتانىپ كەتكەن زىليقا – بايدىڭ قىزى, ارابشا وقىعان, قيسسا-داستانداردى جاتقا بىلەتىن, مانەرلەپ ايتاتىن ەدى», دەپ جابايحان ءجيى ەسىنە الادى. جاكەڭنىڭ شەشەسى باعىتاي قاپاشقىزى قولى اشىق, قوناقجاندى ايەل بولدى. ول كىسىنىڭ داۋىسى وتە ادەمى-ءتىن: ولەڭ ايتقاندا ءبىز ەرىكسىز ۇيىپ تىڭداپ, ءوزىمىزدى ءاننىڭ كەيىپكەرىندەي سەزىنەتىن ەدىك. جابايحان مەن ونىڭ ىنىلەرىنىڭ دە داۋىستارى جاقسى, ولەڭدى كەرەمەت ايتاتىندارى دا سول شەشەسىنەن العان قاسيەت بولسا كەرەك.
مەكتەپ – ءبىلىم بۇلاعى, ءبىلىم – ەردىڭ شىراعى. جابايحاننىڭ ءبىلىمىنىڭ تولىق بولۋى, وي-ءورىسى دەڭگەيىنىڭ بيىكتەۋى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىنەن بولدى. 1940-1960 جىلدارى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ابىرويى جوعارى ەدى. وقۋشىلار مۇعالىمنىڭ ايتقانىن بۇلتارتپاي ورىنداۋعا تىرىسىپ, سولارعا ەلىكتەپ, باستاۋىش سىنىپتان باستاپ-اق مۇعالىم بولامىن دەيتىن. جابايحان وقىپ جۇرگەن قىزىل ەڭبەك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى شاپاعات شۇلەنباەۆ وقۋشىلارىن انا تىلىنە, قازاق حالقىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىنە, سالت-داستۇرىنە قىزىقتىرا ءبىلدى. «وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» تاريح ساباعىنىڭ مۇعالىمى عابدۋراش سارسەنباەۆ دۇنيەجۇزىلىك تاريحتى حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, بالالاردى وزىنە قاراتقان شەبەر ۇستاز بولدى. جابايحان مەكتەپتى بىتىرەردە قاي ماماندىقتى تاڭداسام ەكەن دەپ وسى تاريح مۇعالىمىمەن اقىلداسادى. ەلىمىزدىڭ استاناسى – الماتىعا بارىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسپەكشى بولعان شاكىرت ۇستازىنا: «گازەتتەگى جارنامادا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگيا, حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكا, فيلوسوفيا, ت.ب. ماماندار دايىندايدى ەكەن, قايسىسى دۇرىس؟» – دەگەندە مۇعالىم: ء«وزىڭ قايسىسىن قالايسىڭ؟» دەپ سۇراپتى. سوندا فيلوسوفيا عىلىمى تۋرالى ونشا كوپ بىلە قويماسا دا جابايحان: «مەن فيلوسوفيانى ۇناتامىن, بىراق ونى ءالى جەتىك بىلمەيمىن», دەپتى. تاريحشى: «فيلوسوفيا – بار عىلىمنىڭ باسى, ەندەشە, بارلىق عىلىمنىڭ اتاسى, ال اريستوتەل, پلاتون, سوكرات, اباي – ۇلى فيلوسوف بولعان عۇلامالار», دەپ ءتۇسىندىرىپتى.
اباي دا فيلوسوف بولعان ەكەن عوي دەپ تۇيىندەگەن وقۋشى, مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سول فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ ءۇشىن الماتىعا اتتاندى. ول كەزدە مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن تالاپكەرلەردى قازىرگىدەي اكە-شەشەسى قولىنان جەتەلەپ اكەلمەيتىن, بالالار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اپتالاپ جول ءجۇرىپ, الماتىعا وزدەرى كەلىپ جەتەتىن. ال الماتىنىڭ تەمىر جول ستانساسىنان وقۋعا كەلگەن جاستار سول كەزدەگى «تاكسي» – ەسەك جەككەن ارباعا ءمىنىپ ۋنيۆەرسيتەتكە, ينستيتۋتتارعا باراتىن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى – مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن جابايحان دا كونكۋرستان مۇدىرمەي, بەستىك باعالارمەن ەلىمىزدەگى جالعىز عانا ۋنيۆەرسيتەت – قازمۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ شىعا كەلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە لەكتسيانىڭ ءبارى ورىس تىلىندە وقىلاتىن, قازاق پروفەسسورلارى, وقىتۋشىلارى از. قازاق تىلىندە بىردە-ءبىر وقۋلىق جوق. مەكتەپتى قازاقشا بىتىرگەن بالالار ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەگەندىكتەن وتە قينالاتىن. ۇزاق ۋاقىت كىتاپحانادان شىقپاي, تىرىسىپ وقيتىن. ستۋدەنت جابايحان دا كەشكى ساعات 6-دان 11-گە دەيىن كىتاپحانادا بولىپ, وقۋلىقتارعا قوسا كانت, گەگەل سىندى فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, ءبىلىمىن تەرەڭدەتتى. كۇندىز قولى بوساپ كەتسە, باسقا فاكۋلتەتتەرگە بارىپ, سول كەزدەگى ەسىمدەرى ەل اۋزىندا جۇرگەن مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ سىندى عۇلاما دانالاردىڭ لەكتسياسىن تىڭدايتىن. ءبىز جوعارى كۋرستا جۇرگەندە جارنامالاردى قاراپ ءجۇرىپ, باسقا فاكۋلتەتتەردىڭ ستۋدەنتتىك عىلىمي كونفەرەنتسيالارىنا قاتىساتىنبىز. مەنىڭ ەسىمدە قالعانى – سونداي ءبىر كۇنى ۋنيۆەرسيتەتتەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا اقىن ا.ت.تۆاردوۆسكيدىڭ ەڭبەكتەرى تالقىلانىپ جاتىر ەكەن. جابايحان اۋەلى بايانداماشىعا سۇراقتار قويىپ, سوسىن جارىسسوزگە شىعىپ, اقىننىڭ شىعارمالارىنىڭ فيلوسوفيالىق ماڭىزى بار ەكەنىن ايتتى. وتىرعان جۇرتتىڭ ەسى شىعىپ كەتىپ, بوتەن فاكۋلتەتتەن كەلگەن ستۋدەنتتىڭ بىلگىرلىگىنە تاڭعالىپ, فاكۋلتەت مۇعالىمدەرى ريزا بولىپ, وتىرعانداردىڭ ءبارى قول شاپالاقتاپ قۇپتادى.
ستۋدەنتتىك ومىرىمىزدەن تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى. 1952 جىلى ي.ۆ.ءستاليننىڭ «ماركسيزم جانە ءتىل ماسەلەلەرى» دەگەن ەڭبەگى شىعىپ, سول كەزدە بارلىق مەكەمەلەردە ارنايى كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا سول ەڭبەككە بايلانىستى ستۋدەنت جابايحان ءابدىلدين ء«تىل مەن ويدىڭ بايلانىسى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. ءماجىلىستى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى تولەگەن تاجىباەۆ باسقاردى. بايانداماشىعا وتە كوپ سۇراقتار قويىلىپ جاتقاندا مەن دوسىم قالاي جاۋاپ بەرەر ەكەن دەپ جانىم اشىپ, قىسىلىپ وتىردىم. سۇراقتارى تۇرسىن, اتتارىنان بۇكىل ستۋدەنتتەر قاۋىمى قورقاتىن فيلوسوف-دوتسەنتتەر ن.پ.داردىكين, م.ن.چەچين قيتۇرقى سۇراقتار قويىپ, ءبىراز قارسى پىكىرلەر دە ايتتى. ال جابايحان بارلىق سۇراققا ناقتىلى, تولىق جاۋاپ بەردى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار اڭ-تاڭ, كىم دۇرىس, كىم قيسىق ايتىپ تۇرعانىن بىلە الماي, تىپ-تىنىش ءۇنسىز داعدارىستا بولدى. جارىسسوزگە سول كەزدەردە الدىڭعى قاتارلى فيلوسوف سانالىپ جۇرگەن پروفەسسور ۆ.ي.تيموسكو شىعىپ, بايانداماشىعا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, جابايحاننىڭ تۇجىرىمدارىن قولدادى. قورىتىندى سوزىندە ستۋدەنت جابايحان ساسپاي, قىمسىنباي, قارسى پىكىرلەردى تويتارىپ وتىردى. وسى جەردە جابايحاننىڭ وتباسىندا دامىعان قۇداي بەرگەن دارىنى, شەشەندىگى ۋنيۆەرسيتەتتەن العان بىلىمىنە قوسىلىپ, تاماشا كورىندى. سوندا ءماجىلىس توراعاسى, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, تىڭداۋشىلاردىڭ ويلارىن سەزە قوياتىن دارىندى پسيحولوگ ت.تاجىباەۆ بايانداماشىنى جاقتاپ, وعان العىسىن ايتا باستاعاننان-اق زالداعىلار دۋ قول شاپالاقتاپ, ءماجىلىس كوڭىلدى اياقتالدى.
ورلەۋ
ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن مەن لەنينگرادتاعى ي.پ.پاۆلوۆ اتىنداعى فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ, ال جابايحان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇستىك. بىراق كەيىننەن جابايحان كەڭەس وداعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك مگۋ-گە اۋىستى. اسپيرانتۋرانى مەزگىلىندە ديسسەرتاتسيا قورعاۋمەن ويداعىداي اياقتاپ, الماتىعا قايتىپ كەلىپ, قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمىز. قازمۋ-ءدىڭ ءماجىلىس زالىندا چارلز ءدارۆيننىڭ «تۇرلەردىڭ شىعۋى» دەگەن ەڭبەگىنىڭ كىتاپ بولىپ شىققانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن كونفەرەنتسيا اشىلدى. بايانداماشى – ەسىمى ەلگە ايگىلى بيولوگ اكادەميك ب.ا.دومبروۆسكي سويلەپ بولعان سوڭ سۇراقتار قويىلىپ جاتىر. جابايحان دا بىرنەشە سۇراق قويدى. جارىسسوزدە جابايحان مىنبەرگە شىعىپ: «مەن بيولوگ بولماسام دا چ.ءدارۆيننىڭ قاعيداسىن جاقسى بىلەمىن. بۇل قاعيداعا فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. قاعيدا قاتىپ قالعان وزگەرمەيتىن تۇجىرىم ەمەس, تابيعات وزگەرەدى, وعان كوزقاراس تا وزگەرەدى, ابسوليۋتتىك ءمان بەرۋ دۇرىس ەمەس», – دەدى.
تاعى دا ءبىر ەستەلىك: ج.م.ءابدىلديننىڭ شەشەندىگى, تىڭداۋشىلارىن وزىنە قاراتىپ, باۋراپ الۋى ابايدىڭ 150 جىلدىق كونفەرەنتسياسى مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا سويلەگەن سوزدەرىندە انىق كورىندى. سول جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى ۆيتسە-پرەزيدەنت ە.م.اسانباەۆ باسقارعان ۇلكەن دەلەگاتسيا موسكۆادا جانە سانكت-پەتەربۋرگتە بولدى. قازاقستاننىڭ اتىنان نەگىزگى باياندامانى سانكت-پەتەربۋرگتە جابايحان جاساعان. ابايدىڭ فيلوسوفياسىن, ەتيكالىق ويلارىن, ادام تۋرالى پىكىرلەرىن جان-جاقتى, كەمەل كورسەتكەندە, بۇكىل حالىق ورنىنان ۇشىپ تۇرا كەلىپ دۋ قول شاپالاقتادى.
جاكەڭنىڭ تىرشىلىك ەكپىنى, مىنەز-قۇلقىنىڭ كورىنىسى ءاردايىم جاعدايعا لايىقتى. قىزمەتتە جيناقى, قاتاڭ مىنەزدى كورىنسە, ۇيىندە, دوس-جاراندارىنىڭ, جاقىندارىنىڭ, جاقىن-جۋىق تۋىستارىنىڭ اراسىندا قاراپايىم, جايدارلى اڭگىمەنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرادى. زايىبى مايدانمەن ءسوز جارىستىرماي, ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تۇسىنىسە بىلەدى. ەكەۋىنىڭ وتاسقانىنا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولىپ قالسا دا, مايداننىڭ جۇرەگى جابايحان دەپ, ونىڭ ابىروي مەن تالابىنا كىر كەلتىرمەۋدى ويلاپ سوعاتىنى سىرتتان كەلگەن ادامعا بىردەن كورىنەدى.
جابايحان ءوز وتباسىندا قادىرلى جۇباي, ارداقتى اكە, نەمەرەلەرىنە اسقار تاۋداي اتا. سىرتتا جۇرگەندە كەزدەسكەن ادامدارعا توقتاي قالىپ, امانداسىپ, ۇلكەنگە دە كىشىگە دە بىردەي ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, ءجون سۇراسىپ جىلى لەبىزىن ايامايدى.
مەن بىلەتىن جابايحان ءومىر بويى ىزدەنىس ۇستىندە, تالاپتانىپ, ىلگەرى ۇمتىلىستا. ءوزىنىڭ وجەتتىگىمەن جانە تاپقىرلىعىمەن قيىنشىلىقتاردان شىعا ءبىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ۇزدىك ءبىتىرىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. پروفەسسور ۆ.ي.تيموسكو ءوزى عىلىمي جەتەكشى بولامىن دەپ ىقىلاسىن ءبىلدىردى, بىراق التى ايدان سوڭ قايتىس بولىپ, جابايحان جەتەكشىسىز قالدى. ول كەزدە مەن لەنينگرادتا اسپيرانتۋرادامىن. جابايحان لەنينگرادتا جەتەكشى بولارلىق فيلوسوف بار ما ەكەن دەپ ماعان حات جازدى. كەڭەس وداعىنداعى فيلوسوفيانىڭ كۇشتى مەكتەبى ماسكەۋدە, مگۋ-دە كورىنەدى, دەپ جاۋاپ بەردىم.
جاكەڭ مگۋ-گە بارسا, ءسىز اكادەميالىق جۇيەدەگى اسپيرانتسىز, سوندىقتان ءسىزدى قابىلداي المايمىز دەپتى. نە ىستەۋ كەرەك؟ وسىنى ىشكى سەزىمى اڭعارسا كەرەك, ەلدەن شىعاردا قازاقستان جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنەن العان جولداماسىمەن وداقتىڭ ماسكەۋدەگى جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە بارىپتى. ءمينيستردىڭ كومەكشىسى اسپيرانتۋراعا قابىلداۋ مەرزىمى اياقتالدى, بۇل ماسەلەمەن مينيستر قابىلدامايدى, – دەيدى. بۇنداي سۋىق سوزدەردى ەستىگەن ساتتە ساسىپ قالعانىمەن, جابايحان سىن ساتتە بويىن تەز جيناپ الاتىن قاسيەتىمەن ءسوز تاۋىپ, الماتىدا فيلوسوفيادان پروفەسسور ۆ.ي.تيموسكو عانا ەدى, جۋىردا اۋىرىپ, قايتىس بولىپ كەتتى دەگەندە, الدىندا تۇرعان جىگىتتىڭ فيلوسوفياعا شىنىمەن ىنتاسى بار ەكەنىن شەنەۋنىك تۇسىنە قويادى. جابايحان دا اشىلىپ سويلەپ, پلاتون, اريستوتەل كانت, گەگەل, ەينشتەيننەن جاتقا ۇزىندىلەر كەلتىرىپ, اڭگىمەلەسە كەتەدى دە ءمينيستردىڭ كومەكشىسىنە ۇناپ قالادى. ول بەتى بەرى قاراپ: «جارايدى, مەن كومەكتەسەمىن», دەپ مينيسترگە كىرگىزىپ جىبەرەدى. «مينيستر مەنىڭ ۇسىنعان قۇجاتتارىمدى وقىپ بولعان سوڭ, مگۋ-ءدىڭ رەكتورىمەن تەلەفونمەن سويلەسىپ: «بارلىق تالاپتارعا ساي قۇجاتتارى بار ەكەن, ەگەر جارامدى بولسا, اسپيرانتۋراعا قابىلدايمىز», دەپ ايتتى دا ءوتىنىشىمنىڭ جوعارى جاعىنا بۇرىشتاما قول قويىپ بەردى», دەپ جابايحان ەسىنە الادى. ءمينيستردىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ, قۋانىشى قوينىنا سىيماي, جابايحان مگۋ-ءدىڭ رەكتورىنا تۋرا تارتتى. رەكتور فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنە اسپيرانتۋراعا قابىلداۋعا ۇسىندى. فاكۋلتەت اڭگىمەلەسۋ تۇرىندەگى سىناقتان وتكىزىپ قابىلدادى. بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم – جابايحان ادامدارمەن سويلەسكەندە ءاۋ دەگەننەن-اق تىڭداۋشىسىن وزىنە قاراتىپ الادى. وسى دارىنى ونىڭ بويىندا ساقتالىپ كەلە جاتىر.
جابايحاننىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولىپ پروفەسسور ە.پ.سيتكوۆسكي تاعايىندالدى. ديسسەرتاتسياسىنا «ناقتى ۇعىمنىڭ تانىمدىق ءرولى» دەگەن تاقىرىپ الدى. بۇندا دا جابايحان ءوزىنىڭ ءبىلىمىن ءبىلدىرىپ, كوپتەگەن اسپيرانتتار ىسپەتتى جەتەكشىسىنىڭ ۇسىنىسىنا باسىن شۇلعىپ وتىرماي, تاقىرىپتى اشۋعا بەلسەندىلىك كورسەتتى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ جاكەڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي بولعان عىلىم جولىنداعى ورلەۋىن وسىلاي باستادى.
جابايحان ديسسەرتاتسيا جۇمىسىن ۋاقىتىندا جازىپ ءبىتىرىپ, ءساتتى قورعاپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى. الماتىعا ورالىپ, فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى.
ينستيتۋت ديرەكتورى س.ز.زيمانوۆ جاتاقحاناعا جولداما الىپ بەرمەكشى ەكەن. جابايحان: «سىزگە راحمەت, مەنىڭ قابدىراحمان دەگەن دوسىم بار, سونىڭ ۇيىنە ورنالاسارمىن. ول دا جۋىردا لەنينگرادتان كەلىپ, ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇرادى», دەپ جاتاقحاناعا بارماي, ماعان كەلدى. مەن دە سول كەزدە لەنينگرادتاعى اسپيرانتۋرامدى ۇزدىك اياقتاپ, اكادەمياعا كەلىپ فيزيولوگيا ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقانمىن. اباي مەن فۋرمانوۆ كوشەسىنىڭ جوعارعى جاعىندا تۇتقىنعا تۇسكەن جاپونداردىڭ تاستان قالاپ سالعان باراق ۇيىندەگى ءبىر بولمەگە جولدامانى جاڭا العان كەزىم ەدى. سول جەردە بىرنەشە باراقتار بولدى, جاس عالىمداردىڭ ءبارى دەرلىك سول باراقتاردان ءبىر-ءبىر بولمە الىپ, بالا-شاعاسىمەن, اكە-شەشەلەرىمەن بىرگە تۇرىپ جاتتى. كەيىننەن ولاردىڭ كوبى اكادەميك, پروفەسسور بولدى. سول باراقتاردى قالجىڭداپ «دوم ۋچەنىح» («عالىمدار ءۇيى») دەپ اتايتىن. زاماننىڭ قيىن كەزى, ىدىس-اياق, توسەك-ورىندى تاۋىپ الۋ وڭاي ەمەس. سول كۇنى كەرەكۋدەن ماقتاي دەگەن دوسىمىز كەلىپ, ۇشەۋمىز جينالا قالدىق. ۇشەۋمىز وتكەن-كەتكەندى, ستۋدەنتتىك ءومىرىمىزدى ەسكە الىپ, ايتەۋىر تۇنەپ شىقتىق. ەرتەڭىندە قازپي-ءدىڭ جاتاقحاناسىنان ۋاقىتشا پايدالانۋعا ەكى توسەك الدىق تا ەندى توسەكتە راقاتتانىپ جاتاتىن بولدىق دەپ قۋاندىق. كەيىننەن سول باراقتان جابايحان دا كوشىپ جاتقان ءبىر ورىس كەمپىرىنىڭ بولمەسىن الدى. سول ەكى بولمەدە بىزدەر ءبىر-ەكى جىلداي ءومىر سۇردىك, قوناقتار ءجيى كەلەتىن, اڭگىمەلەسىپ, باياعى زامانداعى دۇنيەجۇزىلىك فيلوسوفتاردىڭ, عۇلاما شەشەندەردىڭ, قازىرگى عالىمداردىڭ عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسىپ, ولەڭ ايتىپ, ءماز بولىپ تارقايتىن ەدىك. ءبىزدىڭ اينالامىزداعى دوستارىمىز ىشىمدىككە اۋەس بولمادى, تەاتر, مادەنيەت, عىلىم, جاڭا روماندار, جازۋشىلار, كوركەمسۋرەت شەبەرلەرى, قىزدار ءبىزدىڭ باستى اۋەستىگىمىز بولدى.
جىلدار, كۇندەر زىمىراپ قىزىقتى ءوتىپ جاتتى. ورتالىقتان العان بىلىمدەرىمىزدىڭ ارقاسىندا كوزگە تۇسە باستادىق. ەكەۋمىز ۇيلەندىك. مەن – زايرامەن, جابايحان – مايدانمەن وتباسىن قۇردىق. ەكەۋمىز دە ەكى ينستيتۋتتا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولدىق. بالا-شاعالى بولعاننان كەيىن دە تاتۋ-ءتاتتى ارالاسىپ تۇردىق. 1962-1963 جىلدارى ەكەۋمىز دە تيميريازەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا جاڭادان سالىنعان ءتورت قاباتتى ۇيلەردەن ەكى بولمەلى پاتەر الدىق. زايرا مەن مايدان ءبىزدىڭ عىلىمي جۇمىستارىمىزدى جالعاستىرۋىمىزعا جاقسى جاعداي تۋدىرىپ, بالالاردىڭ اۋىرماي-سىرقاماي ءوسۋىن, جاقسى تاربيەلەنۋىن قامداپ, ءۇي شارۋاسىنىڭ اۋىرتپالىقتارىن وزدەرى كوتەردى دە ءبىز الاڭداماي قىزمەتىمىزدى اتقارىپ, ىزدەنىستە بولدىق. ءۇي ءىشى تىرشىلىگىنىڭ دۇرىستىعىنان ءبىز ۇساق-تۇيەككە الاڭداماي, تابىستى قىزمەت ەتتىك, ەڭبەك ناتيجەلەرىمىزبەن وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ۇلكەن جينالىستارعا بارىپ, تانىمال بولا باستادىق. عالىم ءۇشىن بۇدان ارتىق نە كەرەك؟
ەڭبەك
ىسساپارعا ءجيى باراتىنبىز. بىردە جابايحان مگۋ-گە ءبىر ىسساپارمەن بارعاندا, ءوزىنىڭ جۋىردا عانا باسىلىپ شىققان «پروبلەما ناچالا ۆ تەورەتيچەسكوم پوزناني» دەپ اتالعان مونوگرافياسىن ورتالىققا الا بارىپتى. ماسكەۋدىڭ عالىمدارى, اسىرەسە عىلىم اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورلارى, مگۋ-ءدىڭ فيلوسوفتارى, پروفەسسور م.م.روزەنتال كىتاپتى وقىپ, جوعارى باعالاپ, وسى كىتاپ بويىنشا, ديسسەرتاتسيا جازباي-اق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا بولاتىنىن ايتىپ, ۇسىنىس جاسايدى. كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلدى دەگەندەي, قۋانىشى قوينىنا سىيماي, جابايحان قورعاۋعا كىرىستى. كىتاپتىڭ 30 داناسىن پوشتامەن تەزىرەك جىبەرۋىن سۇراپ, مايدانمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاستى. كەلگەن كىتاپتاردىڭ ءبارىن جانە اۆتورەفەراتتى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس مۇشەلەرىنە, رەسمي وپپونەنتتەرگە تاراتىپ بەردى. قورعايتىن كۇنى تاعايىندالىپ, گازەتكە حابارلاندىرۋ جازىلدى (ول كەزدە 10 كۇن بۇرىن قورعالاتىن كۇنى مەن ساعاتى, ورىنى جاريالاناتىن). ءسويتىپ 2 اي ىشىندە جاكەڭ ماسكەۋدەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعادى. فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الدى. جاكەڭنىڭ جازعان جۇمىسى عالىمدارعا كۇشتى اسەر ەتكەنى سونشا, جوعارى اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسى مگۋ-ءدىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ شەشىمىن بىردەن بەكىتىپ, ءبىر اي شاماسىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن بەردى. ول زاماندا دوكتورلىق قورعاۋ ۇزاققا سوزىلاتىن, ماسكەۋدەگى اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسى اشىلعان جاڭالىق بولماسا, بەكىتپەيتىن.
وسىدان كەيىن ج.م.ءابدىلدين الماتىداعى فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديالەكتيكالىق ماتەرياليزم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى, سودان جوعارىلاپ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسىنە ۇسىنىلدى. جاكەڭ ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن اكادەميانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىنە دەيىن كوتەرىلدى. اۆستريا, گەرمانيا, اقش, انگليا, فرانتسيادا وتكەن حالىقارالىق فيلوسوفيالىق كونگرەستەردە عىلىمي بايانداما جاساپ, قازاقستان عىلىمىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتتى.
جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ عىلىمداعى جولى الاڭسىز بولدى دەپ ايتا المايمىن. ونىڭ دا ەتەگىنەن تارتقاندار, قىزعانىش بىلدىرگەندەر بولدى. بىراق «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى, ول ءوزىنىڭ جۇرەگىنىڭ تازالىعىمەن, ىسىنە بەرىلىپ, كوپ ەڭبەك سىڭىرۋىمەن الۋان ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردان مويىماي ءوتتى. سونىڭ مىناداي بىرەۋى ەسىمدە قالىپتى. كەڭەس وداعىندا شەت ەلگە وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ادامدارىنىڭ جينالىستارعا بارۋىن ماسكەۋ شەشەتىن ەدى. سونداي ءبىر دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىنا ج.م.ءابدىلدين ۇسىنىلىپتى. مەملەكەتتىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىن كوكپ ورتالىق كوميتەتى بەكىتەتىن. سونى ەستىپ ماسكەۋدە ىسساپارمەن جۇرگەن ءبىر باسشى قازاق (مارقۇمنىڭ اتىن اتاماي-اق قويايىق) جابايحاندى دەلەگاتسيا قۇرامىنان الدىرىپ, باسقا كىسىنى جىبەرمەكشى بولىپ, ورتالىق كوميتەتكە دەيىن بارىپتى. ورتالىق كوميتەت وعان: «بۇل دەلەگاتسيا قازاقستاننىڭ اتىنان جىبەرىلمەيدى, وداقتىڭ اتىنان جىبەرىلمەكشى, سوندىقتان ج.م.ءابدىلدين وسى دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا بولىپ, گەرمانياعا بارادى», – دەپ كەسىپ جاۋاپ بەرىپتى. ارينە, بۇل سونشالىقتى ءمان بەرەتىن وقيعا ەمەس, بىراق ءبىزدىڭ ارامىزدان اياقتان شالاتىن جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. مەنىڭ ءبىر وزبەك دوسىم: «اعاش نەعۇرلىم بيىكتەپ, جوعارى ءوسىپ, جاپىراقتارى كوبەيسە, سوعۇرلىم ادام سايالايتىن مول بولادى. سول سياقتى ادامنىڭ مارتەبەسى وسكەن سايىن ونىڭ ماڭايىنداعىلارعا تيگىزەتىن جاقسىلىقتارى دا مولىنان بولادى, سوندىقتان ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ, قولپاشتاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك», دەيتىن ەدى. بۇدان شىعارى – زامان ءالى دە بولسا قيىن, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى اياقتان شالماي, وسەيىن دەپ تۇرعاندارعا مۇمكىندىك بەرىپ, تالاپتى دارىندى جاستارعا جول اشقانىمىز حالقىمىز ءۇشىن دۇرىس بولار ەدى.
ۇيىتقى
عىلىمنىڭ قارقىندى دامۋىنا ۇيىتقى بولاتىن ءبىر ادام نەمەسە ءبىر توپ عالىم بولۋى كەرەك. كەيدە عىلىمنىڭ جاقىن سالالارىنىڭ اراسىنان ءبىر عىلىمنىڭ جۇيەسى وزىق شىعىپ, باسقالارى سونىڭ سوڭىنا ەرەدى. جابايحان ءوزى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ينستيتۋتىندا سول جىلدارى فيلوسوفتاردىڭ اراسىنان وزىق شىعىپ, سوڭىنا ءبىر توپ جاس عالىمداردى ەرتتى. ينستيتۋتتىڭ جابايحان باسقارعان فيلوسوفيا ءبولىمى كوزگە تۇسە باستادى دا, ينستيتۋتتىڭ, ماسكەۋدەگى ورتالىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ, قولداۋ تاپتى. كورەگەن ءارى دانا عالىم, ينستيتۋت ديرەكتورى س.ز.زيمانوۆ تالاپتى جاس فيلوسوفتارعا الاڭسىز جۇمىس ىستەپ وسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. جابايحاننىڭ توڭىرەگىنە فيلوسوفيانىڭ قىزىعىنا تۇسكەن جاستار جينالىپ, توپتالا باستادى. قازمۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردە تاڭداپ العان ماماندىعىنا قىزىعۋشىلىق, ەلىكتەۋ پايدا بولدى. جاكەڭ ءوزى تاڭداپ العان تاقىرىپتى انىقتاي ءتۇستى دە دامىتا بەردى. ونىڭ سوڭىنا ەرگەن شاكىرتتەر بولدى. ناتيجەسىندە 15 عىلىم دوكتورى, 40 عىلىم كانديداتىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, اكادەميالىق عىلىمي مەكتەبىن كۇشەيتتى. ءوزى عىلىم قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىسىن باستاعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى سايلاندى. ول باسقارعان ديالەكتيكالىق لوگيكا جۇيەسى سول كەزدە باسقا فيلوسوفيالىق جۇيەلەردەن ءبىر كوش الدا بولدى. جۇلقىنىپ العا باسقان وسى عىلىم سالاسى باسقا عىلىم سالالارىنىڭ ناتيجەلى جۇمىسىنا جاعىمدى ىقپال ەتتى.
جابايحان باستاعان توپ ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ ديالەكتيكا, ديالەكتيكالىق لوگيكا سالاسىنىڭ ىرگەسىن قالادى. ادامزات ءبىلىمى جۇيەسىندە عىلىمي تەورياعا ەرەكشە ورىن بەرىلەتىنىن جانە ويدىڭ جۇيەلى دامۋىنىڭ ناعىز تالداۋ ءتۇرىن, ناقتى تانىمنىڭ شارتتارىن كورسەتتى. جاكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر توپ عالىمدار ادام قىزمەتىنىڭ ءمان-ماعىناسىن عىلىمي تۇردە ءتۇسىندىرۋ, تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ, بەينەلەۋ مەن تۆورچەستۆونىڭ, سۋبەكتىلىك پەن وبەكتىلىكتىك ديالەكتيكاسىن تەرەڭدەتىپ, دامىتتى. جابايحان باسقارعان توپتىڭ اسا كۇردەلى ناتيجەسى – ءتورت تومدىق «ديالەكتيكالىق لوگيكا» ەڭبەگى. بۇل ەڭبەك ديالەكتيكا تەورياسىن جۇيەلى تۇردە جاساۋداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن عىلىمي جەتىستىك. ديالەكتيكا تەورياسى, ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن كاتەگوريالارى تۋرالى كۇردەلى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى مەملەكەت دەڭگەيىندە قابىلدانىپ, وسى زەرتتەۋ جۇمىسىن ورىنداعان عالىمدار توبىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. ءسويتىپ ج.م.ءابدىلديننىڭ ديالەكتيكالىق لوگيكا اتتى فيلوسوفيالىق مەكتەبى بۇكىلوداقتىق مارتەبەگە يە بولدى, شەتەلدەردە قولداۋ تاپتى. فيلوسوفيانىڭ وسى عىلىمي جۇيەسى ونىڭ باسقا جۇيەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتىپ, تۇتاستىق شەڭبەرىندە العا باساتىن جول اشتى, مەتودولوگيالىق باعدار بولدى. جالپى, عىلىمي تۇرعىدان قاراساق, مۇنىڭ ماڭىزى زور, ويتكەنى جاراتىلىستانۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمدار لوگيكا زاڭدىلىعىنا كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى. قوعامنىڭ تۇتاستىلىق زاڭدىلىعى تابيعاتتىڭ تۇتاستىعىنا ۇلاساتىنىنا كۇمان جوق. دەمەك, بارلىق عىلىم سالالارى بىرىمەن-ءبىرى بايلانىسقان كۇردەلى تۇتاس دۇنيە.
ءسويتىپ, ج.م.ءابدىلديننىڭ عىلىمداعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى ونى بيىك شىڭعا شىعاردى, ەل اۋزىنا ىلىكتىردى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەتتى.
قايراتكەر
عاسىرلار بويى مەملەكەتتىڭ بودانى بولىپ جۇرگەن ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ سىرتقى ساياسات تا, ىشكى ساياسات تا وزگەردى, ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭاشا باعىتىنا اياق باستى. قازاق مەملەكەتىنىڭ بيلىك ورىندارىنا, پارلامەنتىنە ۇسىنۋ, سايلاۋ باستالدى. قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن دوستىق قوعامى جابايحاندى حالىق دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ەتىپ ۇسىندى, ول كوپ داۋىس الىپ دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ارينە, بۇل ورىنعا دا تالاسۋشىلار بولدى. جاكەڭ «دوستىق» عيماراتىنىڭ ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا بولعان جينالىستا مىنبەرگە شىعا سالا, دايىنداپ العان قاعازىنا قاراماي, جاڭا زاماننىڭ ەرەكشەلىگىن, ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ قانداي باعىتتا بولاتىنىن, اسىرەسە, الەۋمەتتىك داعدارىستان شىعۋ جولدارىن, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ سياقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشەندىكپەن, ەكپىندى وراتورلىق دارىنمەن جايىپ سالدى. زالدا وتىرعاندار دۋ قول شاپالاقتاپ, قولدادى. ساياساتتاعى جولىن وسىلاي باستاعان جاكەڭ حالىق دەپۋتاتى, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, 1995 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.
اكادەميك ج.م.ءابدىلدين پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقاردى. ادام قۇقى سياقتى وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. جۋرناليستەر ونىمەن ءجيى سۇحباتتاسىپ, سويلەگەن سوزدەرىن گازەتتەرگە قولما-قول باستىرىپ شىعاراتىن. ونىڭ اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستارى حالىق الدىندا اشىق جاريالانىپ ءجۇردى. سونىمەن قاتار, دەپۋتات ج.م.ءابدىلدين سايلاۋشىلاردىڭ تىلەكتەرىنىڭ ورىندالۋىنا اتسالىسىپ, تالاي ادامدارعا جاردەم بەردى.
وسىنداي حالىققا, ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني تاتۋلىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى سىيلىقتىڭ جۇلدەگەرى اتانىپ, بىرنەشە وردەندەرمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى ج.م.ءابدىلدين ءوزىنىڭ سوڭعى جىلدارى عىلىمي, ۇستازدىق ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, باسپادان 5 تومدىق كىتاپتارىن شىعاردى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاستارعا فيلوسوفيادان لەكتسيا وقىپ, جاستاردىڭ وي-ءورىسىن شىڭداپ, تاربيەلەۋگە اتسالىسۋعا, ماگيسترانتتار مەن اسپيرانتتاردىڭ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. قازىرگى زامانعى ادامگەرشىلىك-فيلوسوفيالىق تانىمدى ءتۇسىندىرىپ, جاستاردى سول قۇندىلىقتارعا باۋلي الا ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ەڭبەك ەمەس پە؟!
عۇلاما عالىم, حالىق ماقتانىشى بولعان ەل اعاسى, ۇستاز, قادىرلى اكە, جان جولداس تۋرالى وتە كوپ جازۋعا دا بولادى. بىراق مەنىڭ ايتايتىن دەگەنىم – وسىنداي ازاماتتىڭ ءومىر جولى قازىرگى جاستارعا ونەگە, ۇلگى بولسا ەكەن. عىلىم جولىنان كۇدەر ۇزبەي, ونىڭ قاي سالاسى بولسا دا دامىتىپ, ەلىمىزگە, ءوز حالقىمىزعا ەڭبەگىن سىڭىرگەن ادام ەرتەلى-كەش شىڭعا شىعا الادى دەگىم كەلەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدا ەلىكتەيتىن, ۇلگى بولاتىن ادامدار جوق ەمەس, بارشىلىق. تەك قانا سونى كورە ءبىلۋ كەرەك. سونداي ادامداردى حالقىمىز قۇرمەتكە بولەيدى, اعا تۇتادى. وسىعان وراي, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (2003, 31 قاڭتار) ج.م.ءابدىلدين تۋرالى پىكىرىن جازعان فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.تايجانوۆ ماقالاسىن: «ج.ءابدىلدين ەڭبەكتەرى ءبىزدىڭ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە, ولاردىڭ رۋحاني تاريحىمىزدىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋى ءۇشىن دە قاجەتتى, قۇندى دۇنيەلەر», دەپ تۇجىرىمداعانى جاراسىپ تۇر.
قابدىراحمان دۇيسەمبين,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,
پروفەسسور.
الماتى.
_________________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.
