ءبىلىمپاز. قاھارمان. قايراتكەر
سەنبى, 12 قاڭتار 2013 7:28
«مىنە, 1973 – جاڭا جىل دا كەلدى. حالقىمىزدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى بويىنشا ءار ۇيدە جاڭا جىلدى قارسى الۋ كەشى وتكىزىلەدى عوي. سول كەشتە اعايىن-تۋىس, دوس, جورا-جولداستار باس قوسادى, جاڭا جىلعا ارنالعان تىلەكتەر ايتىلادى. جاڭا جىلدان ءار الۋان جاقسىلىق, قۋانىش پەن شاتتىق, مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىز جانە «سونىڭ ءبارىن بەرە گور» دەيمىز. وسىنداي تىلەكپەن 1973 – جاڭا جىلدى دا قارسى الدىق», دەپ جازىپتى مالىك عابدۋللين 1973 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە. قاھارمان-عالىم ەرتەڭىندە تۇستەن كەيىن اكادەمياعا كەلىپ, ارىپتەستەرىنە ۇزاق عۇمىر, جاقسىلىق تىلەگەن. كەشكە تامان ەسىل ەر قاپيادا دۇنيەدەن وزدى.
سەنبى, 12 قاڭتار 2013 7:28
«مىنە, 1973 – جاڭا جىل دا كەلدى. حالقىمىزدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى بويىنشا ءار ۇيدە جاڭا جىلدى قارسى الۋ كەشى وتكىزىلەدى عوي. سول كەشتە اعايىن-تۋىس, دوس, جورا-جولداستار باس قوسادى, جاڭا جىلعا ارنالعان تىلەكتەر ايتىلادى. جاڭا جىلدان ءار الۋان جاقسىلىق, قۋانىش پەن شاتتىق, مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىز جانە «سونىڭ ءبارىن بەرە گور» دەيمىز. وسىنداي تىلەكپەن 1973 – جاڭا جىلدى دا قارسى الدىق», دەپ جازىپتى مالىك عابدۋللين 1973 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە. قاھارمان-عالىم ەرتەڭىندە تۇستەن كەيىن اكادەمياعا كەلىپ, ارىپتەستەرىنە ۇزاق عۇمىر, جاقسىلىق تىلەگەن. كەشكە تامان ەسىل ەر قاپيادا دۇنيەدەن وزدى.
ءيا, سودان بەرى 40 جىل وتسە دە ءبارى كەشەگىدەي. ەر ءىسى جاسامپاز, رۋحى ماڭگى ءتىرى.
مالىك عابدۋللين – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى, جازۋشى, اسكەري مەمۋاريست, وقىمىستى-پەداگوگ. 1924-1929 جىلدارى № 13 اۋىلداعى باستاۋىش مەكتەپتە, 1929-1931 جىلدارى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جەتى جىلدىق قازاق مەكتەبىندە وقىعان. 1935 جىلى قازپي-ءدىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
مالىك عابدۋللين 1935 جىلى 20 جاسىندا (شىندىعىندا, 1916 جىلى تۋعان) قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تامامداعاندا ايگىلى فيلولوگ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ «ون ءۇش جاس كۇش» دەگەن ماقالاسىندا ءبىر شوعىر ايرىقشا تالانتتى جاستاردىڭ ىشىندە مالىك عابدۋلليندى «ءبىزدىڭ مادەني جۇرتشىلىعىمىز ءبىلىپ تە قالعان» دەپ اتاپ, ولار «كوپتىڭ كۇتكەنىندەي جەمىس بەرەر», «العان بىلىمدەرىن ىسكە اسىرا الار», «ءۇمىتتى اقتار, شىن جۇمىسكەر بولار» دەپ كورەگەندىك تانىتادى («لەنينشىل جاس», 1935 جىل, 14 قاڭتار, № 12).
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1935 جىلى جارىققا شىققان ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىن ازىرلەۋگە قاتىسادى. سوندا ءسابيت مۇقانوۆ: «وسى جيناقتاردى جيناسقان, قۇراسقان, جوندەسكەن, رەداكتسيا جاساسقان – پيونەر اقىنىمىز مالىك عابدوللا ۇلىنا العىس ايتامىن», دەپ ەلەۋلى ەڭبەگىن ەسكەرەدى.
مالىك اعا 1931-1935 جىلدارى قازپي-دە وقىپ جۇرگەندە قاراعاندى قالاسىنداعى № 1, 18 شاحتالاردا جۇمىسشىلارعا حات تانىتۋ, مادەني-اعارتۋ ىستەرىمەن شۇعىلدانعان. ءسويتىپ, ۇلگىلى پەداگوگيكالىق تاجىريبەدەن وتكەن.
ستۋدەنت شاعىندا «ف.ي.بۋسلاەۆ – فولكلورشى» دەگەن تاقىرىپتا كولەمدى رەفەرات جازىپتى. اكادەميك يۋ.م. سوكولوۆتىڭ: «مالىك عابدۋللين حالىق ادەبيەتىن وتە جاقسى كورەدى. قولىنان ءىس كەلەتىن جاستىڭ ءبىرى», دەۋىنە نەگىز سول جۇمىس.
1938 جىلى 7-11 ماۋسىم كۇندەرىندە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن لەنينگراد قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسيادا م.عابدۋلليننىڭ «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي حابارلاماسى تىڭدالدى. مۇندا جاس عالىم كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستان فيليالىندا جامبىلدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەيتىن ءبولىم بولۋى كەرەك دەپ مالىمدەگەن.
اسپيرانتۋراعا دەيىن-اق ماسكەۋ, لەنينگراد, ومبى جانە ورىنبور قالالارىنىڭ ارحيۆتەرىن ءسۇزىپ شىعادى. شوقان مەن اباي شىعارماشىلىعىنا زەيىن قويادى. «دالا ۋالاياتى گازەتىن» اقتارادى.
لەنينگرادتان كەلگەننەن كەيىن اسپيرانتۋراعا ءوتىنىشتى بىلاي جازادى: «قازاق ادەبيەتىنەن تولىق قارۋلانعان عىلىم قىزمەتكەرى بولۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىرمىن. سوندىقتان اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ جانىنان اشىلماق اسپيرانتۋراعا الۋىڭىزدى سۇرايمىن» (2.ءىح-1938).
مالىك عابدۋللين 1936 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ 1937 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن فەرعانا قالاسىندا № 82 اتتى اسكەر پولكىندە قىزىل ارميا قاتارىندا بولادى. كومانديرى ۋسكوۆ مالىكتى سپورت ونەرىنە مىقتاپ باۋلىعان. ناگان, ۆينتوۆكا, پۋلەمەتتەن اتۋدان, ياعني «اتىس» ساباعىنان «ۇزدىك» باعاعا يە بولىپ, ونەرى اسقان, قۇرالايدى كوزگە اتقان كوزمەرگەن دە, قولمەرگەن دە اتانعانى ديۆيزياعا ءمالىم بولعان. مالىك وسىناۋ كەرەمەت ونەردى بالعىن, بال داۋرەن بالالىق شاعىندا اكەسى عابدوللانىڭ باۋىرى, ءانشى-اقىن, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان, قىران قۇس ۇستاپ باپتاعان قۇسبەگى, جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇستى قۇتقارماعان ايتۋلى مەرگەن بەكەننەن ۇيرەنگەن ەكەن. سوندىقتان دا ۇلى وتان سوعىسىندا سۋىرىلىپ وزىپ, جەڭىسكە جەتۋى, ومىراۋىنا جۇلدىز تاعۋى – سۇيەگىندەگى, بولمىسىنداعى, اتا-تەگىندەگى رۋحاني قاسيەتتەردىڭ جاڭارىپ, جاڭعىرۋىنىڭ ارقاسى.
قاندى قىرعىنداردى, جورىقتاردى باستان كەشىرگەن, نەندەي دۇلەي سۇمدىقتاردى, تاراتىپ ايتساق, وكوپتىڭ ىشىندە قالعاندا ۇسىنەن وت تۇكىرىپ, وق قاقىرعان ءزىلماۋىرداي تانك جاپىرىپ, قول ءديىرمەنشە زىرىلداعانىن, قارۋلاس جولداسى اۆتوماتشى موروزوۆقا سنارياد ءتۇسىپ ءتىرى كىسىنىڭ ءاپ-ساتتە ءبىر جاپىراق قىپ-قىزىل ەتكە اينالعانىن كوزى كوردى.
1942 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 8-ءى كۇنى بورودينو دەرەۆنياسىن جىلانداي ىسىلداعان جاۋدان تازارتادى. مۇنىڭ تاريحى مىناداي: بورودينو سەلوسىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى ايرىقشا بولعانى ايان. سەبەبى, بۇدان تارامدالىپ شىعاتىن جولدار باسقىنشىلاردى ستارايا رۋسسامەن جالعاستىرعان. جاۋدىڭ شابۋىلىن ويسىراتىپ السىرەتۋ ءۇشىن مالىك عابدۋللين باستاعان اۆتوماتشىلار روتاسىن جاۋدىڭ وڭ قاناتىنان سوعۋعا مىندەتتەدى. جەتى ساعاتقا سوزىلعان الاپات ۇرىستا م.عابدۋللين جاۋدى تالقانداۋدا بەس رەت ۇرىمتال ءساتتى اسقان شەبەرلىكپەن پايدالاندى. نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ ءتورت دۇركىن شيىرشىق اتقان اتاكاسىن تويتارىپ, ساتسىزدىككە ۇشىراتتى.
مالىك باستاعان اۆتوماتشىلار روتاسى تاستاي ءتۇيىلىپ 200 ءفاشيستى جەر جاستاندىرادى. مالىكتىڭ ءوزى 2 تانكىنى جويىپ ءجىبەرەدى. وق بوراپ, جەر تىتىرەپ, اسپان استى شاتىرلاعان كۇيگە تۇسەدى. ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن, توستاعانداي توبە ءۇشىن جان اياماي شايقاستى.
ساياسي جەتەكشى مالىك عابدۋلليننىڭ ءار قيمىلى, ءىس-ارەكەتى, ءادىس-ايلاسى, تاعىلىم-تاربيەسى مول تاپقىر سوزدەرى ورشەلەنگەن جاۋدىڭ ءۇنىن وشىرۋگە, قۇمىرسقاشا قاپتاعان قانقۇيلى جەندەتتەرگە شاتىرلاعان جايداي, كولدەنەڭ قازىلعان ورداي بولدى.
شيرياەۆو, رىبۋشكا, نوۆو-سۆينۋحوۆو, ستارايا رۋسسا جەرلەرىندە بولعان كەسكىلەسكەن قيان-كەسكى شايقاستاردا قاۋىپ-قاتەر, ءورت قۇشاعىندا وجەتتىكتىڭ ارقاسىندا ءىرى جەڭىستەرگە قولى جەتتى. ءارى ولار «ىنتىماق – وق وتپەس, نايزا تەسپەس ساۋىت» ەكەندىگىن ناقتى, شىنايى ءىس-قيمىلدارمەن ءدالەلدەدى. ساسقان-پىسقان شاپقىنشىلاردىڭ 30-دان اسا جەڭىل جۇك ماشينالارىنا, 2 ازىق-ت ۇلىك قويمالارىنا يە بولدى.
جانقيارلىقپەن سوعىسقان ەر مالىك ءوز ساربازدارىمەن بىرگە 12 ءفاشيستى (بىرەۋى وفيتسەر) تۇتقىندادى. عابدۋللين باستاعان اۆتوماتشىلار روتاسى بىتىراي قاشقان جاۋدىڭ ىزىنە تۇسەدى. دەرەۆنيانىڭ ءسولتۇستىك-شىعىس جاعىندا تەرەڭ سايدىڭ جاعاسىنداعى ءۇيدىڭ قاسىندا ەڭگەزەردەي نەمىس وفيتسەرى وقىستا بارىسشا اتىلىپ, ورشەلەنە جۇلقىسادى. مالىك باتىر جامباسقا الىپ ۇرامىن دەگەندە الپاۋىتتىڭ استىنا ءتۇسىپ قالادى. اياق-قولىن ماتاپ, بۋىندىرا تۇسەدى. سودان سوڭ: «قانعا بويالعان ساپىمەن ەكىنشى رەت ونىڭ كەڭىردەگىنەن ورىپ-ورىپ جىبەردىم, نەمىستىڭ قىرىلداۋعا دا شاماسى كەلمەي سەسپەي قاتتى. ول ماعان ولمەگەن سەكىلدى بولىپ كورىندى. كەۋدەسىنە اتتاي ءمىنىپ الىپ, ساپىنىڭ سابىمەن نەمىستىڭ باسىن مىلجالاپ جىبەردىم», دەپ جازادى قاھارمان مالىك «مايداندا مەن نە كوردىم؟» دەيتىن داۋىلدى كۇندەرگە ارنالعان كۇندەلىك داپتەرىندە.
م.عابدۋللين ي.ۆ.پانفيلوۆ باستاعان داڭقتى 8-گۆارديالىق ديۆيزيا قۇرامىندا ۇلى وتان سوعىسىندا ماسكەۋ ىرگەسىندەگى قاندى شايقاستا قاھارماندىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. گۆارديا مايورى مالىك عابدۋللين – جاۋعا قىرعيداي ءتيىپ, جۇرەگىن سۋىلداتقان, ۇرىس دالاسىندا اق الماستاي جارقىل قاققان, مەيلىنشە پاراساتتى, سابىرلى, كەڭىنەن ويلايتىن كەمەل دە ايلاكەر باتىر. سوندىقتان 1942 جىلدىڭ 23 اقپانىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپتى. سول قۇجاتتا تولەگەن توقتاروۆ مالىك عابدۋلليننىڭ باۋلىعان شاكىرتى دەپ جازىلعان.
1943 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ 1944 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن كالينين مايدانى, سونان سوڭ 1-پريبالتيكا مايدانى ساياسي باسقارماسىنىڭ ۇگىتشىسى. كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس ساياسي باسقارماسىنىڭ ورىس ەمەس ۇلتتار جاۋىنگەرلەرى اراسىنداعى جۇمىس جونىندەگى توبىنىڭ باستىعى بولعان-دى.
«نەمىس ءيتتىڭ تالايىن قىردىق. قىزىپ كەتكەندە, ەكى كوزگە قان تولعاندا, نەمىستى ءولتىرۋ قىزىق بولادى دا تۇرادى», دەپ ءوز ويلارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ تە قويادى ەكەن («ستالين ءۇشىن العا». ن. قۇراماسىنىڭ قىزىلاسكەر گازەتى. 1943, 3 اقپان, № 16).
تاسس پەن قازتاگ-تىڭ سول جىلدارداعى ماتەريالدارىنا زەر سالساق, قازپي-ءدىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىندە باتىر اتىنا ستيپەنديا تاعايىندالعان. قىزىلوردالىق اقىن تولەۋ ۇركىمباەۆ پەن قوستانايلىق ەسحان ەسەتوۆ قاھارمان ەر تۋرالى ءان شىعارعان.
مالىك عابدۋللين تۋرالى ءان
قىزىلوردا. قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلى سوۆەتتەر سويۋزىنىڭ گەرويى مالىك عابدۋللين تۋرالى ءۇركىمباەۆ تولەۋ اقىننىڭ شىعارعان جاڭا ءانىن كولحوزدى اۋىلدار زور ىنتامەن ءسۇيسىنىپ تىڭداۋدا.
قاھارمان ەر تۋرالى جاڭا ءاندى ءبىرەۋدەن-بىرەۋ ۇيرەنىپ الىپ, كولحوزدى اۋىلداردىڭ بويجەتكەندەرى مەن جاسوسپىرىمدەرى بىلاي تۇرسىن, ۇلكەندەرى دە ايتۋدا.
«مايدان پراۆداسى»,
12 ماي, 1943 جىل.
1943 جىلدىڭ 9 مامىرى كۇنى مالىك عابدۋللينگە جازعان حاتىندا مۇحتار اۋەزوۆ: «پراۆدادا» باسىلعان پولەۆويدىڭ وچەركى – ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ جازىپ ءجۇرگەنىمىزدەن سوناقۇرلىم قۇندى, تولىق, جاقسى بوپ شىققان ەكەن. شىن قۋانىش بولدى», دەيدى.
«كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى 1943 جىلعى 20 تامىزداعى سانىندا جارىق كورگەن «گوردوست كازاحسكوگو نارودا» دەگەن باس ماقالاسىندا مالىك عابدۋلليندى تۋعان حالقىنىڭ تاماشا جاۋىنگەرلىك ءداستۇرلەرى مەن قاسيەتتەرىن بويىنا جيناعان ناعىز ۇلتتىڭ باتىرى دەپ مالىمدەيدى.
كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس ساياسي باسقارماسى 1943 جىلى قازاق ءتىلىندە م.عابدۋللينگە ارنالعان قىزىل ءاسكەرلىك ليستوۆكا شىعاردى. ليستوۆكا پاتريوتتىق رۋحقا تولى جىگەرلى تولعانىستارعا باي. تۇلعاسى سىمباتتى, قالامى قۋاتتى, قادامى قايىرلى, ادامعا قايىرىمدى مالىكتىڭ باتىرلىق ىستەرىن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ۇلگى ەتەدى. ءماتىن ءۇش بەتكە ورنالاسقان. ليستوۆكا مىنانداي جولدارمەن باستالادى:
«قازاق جاۋىنگەرلەرى!
سوۆەتتەر سويۋزىنىڭ گەرويى, گۆارديا مايورى مالىك عابدۋلليندى سەندەر ەستىگەن شىعارسىڭدار.
مالىك سوۆەتتەر سويۋزىنىڭ ارداقتى ادال ۇلى, قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى, عابدۋللين سۇيىكتى سوۆەت وداعىنىڭ باقىتى, ازاتتىعى ءۇشىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايدانىندا نەلەر تاماشا ەرلىكتەر ىستەدى».
ءارى قاراي كەدەي شارۋانىڭ بالاسى ەكەندىگىن, ءوز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ونەر-بىلىمگە قولى جەتكەندىگىن, ينستيتۋتتا ۇزدىك وقىعاندىعىن, عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازعاندىعىن, 1932 جىلدان باستاپ باسپاسوز بەتىندە ولەڭدەرى جاريالانعاندىعىن باياندايدى. 1941 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قيان-كەسكى قانتوگىس ۇرىستارعا قاتىسادى. مالىك روتا كومانديرىنىڭ ساياسي قىزمەتى جونىندەگى ورىنباسارى جانە ۆزۆود كومانديرى مىندەتىن اتقارعان ەدى.
ليستوۆكادا بىلاي دەلىنگەن: «عابدۋللين باستاعان ون ءۇش اۆتوماتشى ەكىنشى ءبىر ۇرىستا جاۋدىڭ ءبىر روتاداي جاياۋ اسكەرى مەن 5 تانكىسىنە قارسى شىقتى. مالىك باستاعان 13 ەر بۇل جولى جاۋدىڭ ءجۇز ەلۋدەي سولداتىن جەر جاستاندىرىپ, ەكى تانكىسىن قيراتتى. جاۋ ءاسكەرلەرى سوۆەت اۆتوماتشىلارىنىڭ تەگەۋرىنىنە شىداي الماي كەيىن شەگىندى. …مالىكتىڭ ءوزى فاشيستەردىڭ ەلۋدەي سولداتىن جوق قىلدى».
م.عابدۋلليننىڭ اسقان باتىرلىعىن ءسوز ەتۋمەن بىرگە, ۇگىتشىلىك ونەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. مالىك ءوز اڭگىمە-ۇگىتتەرىن تۇسىنىكتى, جاتىق, باي تىلمەن جاۋىنگەرلەر جۇرەگىنە ادەمى جەتكىزگەندىگى ليستوۆكادا بارىنشا تەرەڭ تۇجىرىمدالعان. «سەندەر دە مالىك سياقتى ەرجۇرەك, باتىر بولىڭدار. سەندەر دە مالىكتەي تايسالماي, قورىقپاي نەمىس باسقىنشىلارىن قيراتا بىلىڭدەر», دەپ ەرلىككە ءۇندەيدى, جەڭىسكە شاقىرادى.
زيالى قاۋىمنان شىققان تۇڭعىش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين اتىنداعى اسكەري ماشينا جاسالدى. بۇعان 100 مىڭ سوم قارجىنى قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن جاس لەنينشىلدەرى جيناپ بەردى.
قۇجاتقا جۇگىنسەك بىلاي:
اۋداندىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تۇرجانوۆ جولداسقا,
اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى بولەكباەۆ جولداسقا,
كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ورازاەۆ جولداسقا,
ورتا مەكتەپتىڭ 1-كلاسىنداعى وقۋ وزاتى دارباەۆاعا
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين اتىنداعى اسكەري ماشينانى جاساۋعا 100 مىڭ سوم جيناعان شيەلى اۋدانىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارىنا مەنىڭ ىستىق سالەمىمدى جانە قىزىل ارميانىڭ العىسىن جەتكىزۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن.
ي. ستالين.
وبلىستىق «لەنينسكي پۋت» گازەتى, 1954 جىلدىڭ 14 مارتى.
وبلپارتارحيۆ, ف. 268, وب. 2, د. 3606, ل. 1.
* * *
وقىمىستى-پەداگوگ مالىك عابدۋلليننىڭ «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» اتتى وقۋلىعى (1958) ۇلتتىق فولكلورتانۋ تاريحىنداعى بىرەگەي ۇلگىلى, ۇزدىك وزىق قۇبىلىس. قازاقستاننىڭ جوعارى دارەجەلى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان اتاۋلى دا ايتۋلى وقۋ قۇرالى «حالىقتىڭ اۋىزشا شىعارعان كوركەم شىعارماسى, دانالىق ءسوزى, اۋىز ادەبيەتى», قازاق ەلىنىڭ سانداعان عاسىرلىق رۋحاني-مادەني ءومىرىنىڭ كوركەمدىك ەنتسيكلوپەدياسى رەتىندە ۇزدىكسىز قولدانىلىپ كەلەدى. ۇلتىمىزدىڭ تاريحي دۇنيەتانىمى, وي-ساناسى, ءسوز ساراسى, كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق تاجىريبەسى, عۇرىپ-سالت جۇيەسى, ەلدىك پەن ەرلىك رۋحى ايرىقشا كورىنىس تاپقانىن, بارىنشا تەرەڭ تانىتقانىن, ۇعىنىقتى, تياناقتى, مۇنتازداي بايىپتى ءتۇسىندىرگەنىن ايتۋ ءلازىم. ءبىلىمپاز, ۇستاز مالىك عابدۋللين تاريح تۇڭعيىعىنا, زامانا سىرلارىنا بويلاپ, بارلاۋ جاساعان, ءسوز بەن وي مۇحيتىندا ەركىن جۇزگەن. فولكلورتانۋ عىلىمىنداعى نەشە الۋان ءتۇرلى قيسىندار مەن قاعيدالاردى ساليقالى سارالاپ, وزىندىك وي-تۇجىرىمدارىن وربىتكەن.
وقىمىستى ش.ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ا.ن.افاناسەۆ جاريالاعان «ورىس حالقىنىڭ ەرتەگىلەرىنىڭ ىشىندە» تەك التى ەرتەگى عانا قازاق ەرتەگىلەرىنە ۇقسامايدى دەگەن پىكىرىن كەلتىرەدى. سونداي-اق, ش.ش. ءۋاليحانوۆ ءوز زامانىنىڭ داڭقتى اقىنى ورىنباي بەرتاعى ۇلىنىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرىنە سۇيسىنگەن. ارقالى اقىندى ارداقتاي وتىرىپ: «ءتىلىڭ شۇبار ەكەن, ءدىن سوزدەرىن كوپ قوسادى ەكەنسىڭ. قانداي ويدى بولسا دا قازاقشا ايتۋىڭا بولادى, بۇعان قازاق ءتىلىنىڭ ورالىمى دا, بايلىعى دا جەتەدى», – دەيدى. فولكلورتانۋشى م.عابدۋللين شوقاننىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇراسىن ىجداھاتپەن زەردەلەي وتىرىپ, ونىڭ ۇزدىك پىكىرلەرىن, تاڭدامالى تولعامدارىن العا تارتادى. ۇلت تالىمگەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «قازاقتىڭ ءتىلى, جازۋى سۇمدىق پىكىر, سۋىق قولدان تىنىش بولارعا كەرەك», دەگەن پىكىرىنىڭ قۋاتتى جاڭعىرىعى-اي دەسەڭىزشى!
نەمەسە تۇركى حالىقتارى فولكلورىنىڭ ءبىلىمپازى, اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ (1837-1918) ءۇشىنشى تومىنداعى (1870) قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنە (اڭىز-اڭگىمەلەر, داستاندار, ايتىستار, تۇرمىس-سالت جىرلارى) ناقتى سيپاتتاما بەرەدى. ۆ.ۆ. رادلوۆتىڭ قازاقتا باتىرلار جىرى سونشالىقتى ورىستەي قويماعان دەگەن پىكىرىنىڭ شيكى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى دە, قازاقتىڭ قاھارماندىق-ەرلىك سيپاتتاعى جىرلارى كورشىلەرىنەن «اسىپ تۇسپەسە, كەم قالعان ەمەس» دەپ تۇجىرىمدايدى. ءيا, ۇستاز-پەداگوگ مالىك عابدۋللين ءوز لەكتسياسىندا قازاقتا 600 باتىرلار جىرى بار دەۋشى ەدى.
ول قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھار ۇلگىلەرىن جيناقتاۋدا ەرەسەن ەڭبەكتەنگەن گ.ن.ءپوتانيننىڭ (1835-1920) شىعارماشىلىق ءومىربايانى تۋراسىندا قاداۋ-قاداۋ پىكىرلەر وربىتەدى. بۇل رەتتە ونىڭ «كىمنەن جازىپ العاندىعى, ايتۋشىنىڭ ءومىربايانى, ونىڭ قانداي شىعارمالاردى بىلەتىندىگى, ولاردى قالاي ۇيرەنگەندىگى» جايلى مالىمەتتەردى باياندايدى.
نەگىزىندە, م.عابدۋللين حح عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا حالىق مۇراسىن ۇلت يگىلىگىنە جاراتۋ ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەندىگىنە بارلاۋ-تالداۋ جاسايدى. بۇل ماقساتتا 1933 جىلى قازاقتىڭ ۇلت مادەنيەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرىلعاندىعى, ۇلان-بايتاق ەلىمىزگە ارناۋلى فولكلورلىق ەكسپەديتسيالار اتتاندىرىلعاندىعى, مۇنىڭ ءناتيجەسىندە «باتىرلار جىرى», «حالىق پوەمالارى», «ايتىس», «جۇمباقتار», «ماقال-ماتەلدەر», «قازاق سوۆەت فولكلورى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» دەيتىن ءماندى جيناق-زەرتتەۋلەر جاريالانعانى جايىندا جازىپ, ادەبي-مادەني جاڭالىقتاردى تىزبەلەيدى. سول كەزدىڭ وزىندە عىلىم اكادەمياسىندا توعىز مىڭ باسپا تاباق كولەمىندە مۇرا جيناقتالعان. حالىقتىڭ ءومىرى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, شارۋا-كاسىبى, سالت-ءداستۇرى, ءتىلى, ونەرى, رۋحى, تاريحى, بولمىس-ءبىتىمى, مىنەز-قۇلقى, جاراتىلىس اياسى, ءىس-ارەكەتى اۋىز ادەبيەتىندە بارىنشا ساۋلەلەنىپ تاڭبالانعان. ەندەشە, بۇل وقۋلىقتا تۇيدەك-تۇيدەك وي-پىكىرلەر, مادەني-ادەبي ءارى تاريحي-شەجىرەلىك دەرەكتەر, مالىمەتتەر, جاڭالىقتى قۇبىلىستار, جىراۋلار مەن جىرشى اقىندار ونەرناماسىنا قاتىستى ماعلۇماتتار, سىرلى, «دارىندى سوزدەر», ميفتىك ۇعىم-تۇسىنىكتەر عىلىمي اينالىمعا قوسىلعان.
1-ءشى جىكتەمە بويىنشا وي وربىتەر بولساق, تۇرمىس-سالتقا بايلانىستى تۋعان شىعارمالاردىڭ جانرلىق تۇرلەرىنە جيناقى, ىقشام, ۇعىنىقتى سيپاتتاما بەرىپ وتىرادى. ەتنوگرافيالىق, ەتيمولوگيالىق, ميفولوگيالىق, ءدىني-يسلامدىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, تەاترلىق-درامالىق, كوركەمدىك-بەينەلىلىك مانىستەرىن, ۇلتتىق-ءمادەني نەگىزىن تەرەڭ تۇسىندىرەدى. ءتورت ت ۇلىك مال جايىنداعى شىعارمالاردى تالداپ-تەكسەرۋى, ۇزدىك كەلىستى مىسالدارمەن ۇتىمدى دالەلدەۋى مەيلىنشە قىزىقتى.
حالىق شىعارماشىلىعىنداعى «مالدىڭ بالاسىن ءسۇيۋى», «تۇيە, تۇيە, تۇيەلەر», «قاسقىرلاردىڭ قويشىلارعا ايتقانى» دەيتىن ولەڭدەر مەن «ق ۇلىنىم», «قوزىم», «بوتام», «بوتاكوز», «جەز بۇيدالى نار تايلاقتاي ەكەن», «جىگىتتىڭ نارى ەكەن» ءتارىزدى ساۋلەتتى ءسوز-وبرازدارعا, ايشىقتى ورالىمدارعا وي جارىعىن ءتۇسىرەدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە, اڭشىلىققا قاتىستى, سونداي-اق بەسىك جىرى, جاڭىلتپاش, وتىرىك ولەڭدەر; ۇيلەنۋ سالتىنا ورايلاس تۋعان تويباستار, جار-جار, سىڭسۋ, بەتاشار; ءدىني ۇعىمدارعا بايلانىستى ءبادىك, ارباۋ, باقسى سارىنى, جارامازان; مۇڭ-شەر, كوڭىل كۇيىن سيپاتتايتىن قوشتاسۋ, ەستىرتۋ, كوڭىل ايتۋ, جوقتاۋ جىرلارى حالىقتىق-پوەزيالىق ءداستۇر, ءسوز ساپتاۋ, وي ايتۋ ەرەكشەلىكتەرى تۇرعىسىنان سارالانعان.
مالىك عابدۋللين ۇلتتىڭ وي-ءورىسى, دانالىق كوزقاراسى, كوركەمدىك لوگيكاسى, ءومىر تاجىريبەسى ماقال-ماتەلدەر مەن جۇمباقتاردا كەرەمەت تاپقىرلىقپەن كورىكتى, اسەرلى بەرىلەتىنىن, نەشە الۋان جايناعان اشەكەي-بەزەندىرۋلەرمەن ورنەكتەلىپ ءورىلەتىنىن شەبەر سويلەتەدى. مىسالعا ءجۇگىنەيىك: «ەر جىگىت – ەتەك-جەڭى كەڭ جىگىت», «كىسى ەلى – كۇمىس, ءوز ەلىڭ – التىن», «دانىشپان ايتسا – ەل ايتقانى, ەلدىڭ قامىن جەپ ايتقانى», «تەڭگەلى جەردە تەڭدىك جوق», «ءبيىڭ قىلاڭ بولسا, جۇرتىڭ ىلاڭ بولار», «باتار كۇننىڭ اتار تاڭى بار». نەمەسە: «ۇشقاندا ولەڭ ايتادى, قونعاندا جەر قازادى» (قوڭىز), «كىشكەنە عانا قارا تاس, اتان تۇيە تارتا الماس» (قاراقۇرت), «ەلەك-ەلەك تارىم بار, كوتەرە الساڭ ءبارىن ال» (قۇمىرسقا), «ءوزى باتىر, جاسىرىنىپ جاتىر» (قاقپان) ءتارىزدى جۇمباقتار قانداي شىنايىلىقپەن اسەم توقىلعان.
جان-جۇرەگىڭدى تولقىتارلىق, قان تامىرىڭدى سولقىلداتارلىق, تاڭداي قاقتىرارلىق تاڭدامالى ويلار, قيال سامعاۋى ەرتەگىلەردە ەكەندىگى الىمساقتان ءمالىم. ەرتەگىلەردىڭ تۇرلەرىن, قۇرىلىسىن, كوركەمدىك ساپاسىن انىقتايدى. قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەردەگى تاۋسوعارلار, كولجۇتارلار, كورەگەندەر, جەلاياقتار, ساققۇلاقتار, ايداھارلار, جەزتىرناقتار, جالعىز كوزدى جالماۋىزدار, مىستاندار, سونىمەن قاتار, قىرىق قۇلاش سەمسەر, ۇشقىش كىلەم, توقپاق, التىن ءمۇيىزدى كيىك, كەزدىك, قازان, جۇزىك ءتارىزدى كەيىپكەرلەر مەن قارۋ-جاراقتاردىڭ كوركەمدىك قىزمەتى, ءىس-ارەكەتتەرى, الۋان-الۋان عاجايىپ كۇيلەر, «سيقىرلىق-ءجادىگويلىك ايلا-ادىستەرى», ميفتىك ۇعىم-ءتۇسىنىكتەر تۇبەگەيلى ءتۇسىندىرىلەدى. وسى ورايدا «ەر توستىك», «كەرقۇلا اتتى كەندەباي», «كۇن استىنداعى كۇنىكەي قىز», «اق قاسقىر», «التىن ساقا», «حاننىڭ كەسىر قىزى مەن تازشا», «قىدىر, باق, اقىل», «قارت پەن تاپقىر جىگىت», «قاڭباق شال» دەيتىن ەرتەگىلەردىڭ كەرەمەت اسەرلىلىك, مانەرلىك, رۋحاني سۇلۋلىق, قيال-عاجايىپ قىرلارى ورايلى جاراسىممەن سۋرەتتەلەدى. ەرتەكشىنىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسى دا پايىمدالادى. سونداي-اق دانالىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ, ءادىلدىكتىڭ سيمۆولى اياز بي, شەشەندىكتىڭ, تاپقىرلىقتىڭ ۇزدىگى جيرەنشە شەشەن, «حالىقتىڭ اقىلدى-ايلالى ۇلى, تاپقىرلىعىنا قۋلىعى ساي, ەر كوڭىلدى, وجەت جىگىت الدار كوسە, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ءوزى بي, ءوزى دانا, ءوزى دومبىراشى, ءوزى مەرگەن, ءوزى ءانشى اسان قايعى تۋراسىنداعى تولعاقتى تولعامدارىن تەبىرەنىسسىز وقۋ مۇمكىن ەمەس.
ەل ادەبيەتىندە باتىرلار جىرى الەمى عارىش كەڭىستىگىندەي, شالقىپ جاتقان كوك مۇحيتتاي دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا وقۋلىقتاعى «باتىرلار جىرى» تاراۋىندا (146-258 بەتتەر) ورلىك-قاھارماندىق سيپاتتاعى داستانداردىڭ جينالۋى, جاريالانۋى, زەرتتەلۋى جانە بۇلاردىڭ تاريحيلىق, كوركەمدىك ءمانى, وبراز جاساۋ شەبەرلىگى, جىردىڭ ۆاريانتتارى, باستى كەيىپكەرلەر تۇلعاسى, جىردىڭ ءتىل, ستيل, قۇرىلىمدىق جۇيەسى عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان بىلىكتىلىكپەن زەردەلەنەدى. ونىڭ جازۋىنشا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى قولجازبا قورىندا ءبىر مىڭ باسپا تاباقتاي ماتەريال جيناقتالىپتى. اۆتور وزىندىك وي-تۇجىرىمدارىن «قوبىلاندى باتىر», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر» جىرلارىنىڭ نەگىزىندە باتىل دامىتىپ وربىتەدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, قازاقتىڭ قيساپسىز باتىرلىق جىرلارىن جادىندا ساقتاپ, تۇرلەندىرىپ گۇلدەندىرگەن ماراباي, نۇرپەيىس, قازاقباي, مەرگەنباي, مۇرىن, ءبىرجان تولىمباي ۇلى, جاناق, ايسا, شاشۋباي سىندى ايگىلى جىرشىلاردىڭ جىر ايتۋ تاسىلدەرى, ءسوز ساپتاۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى مەيلىنشە قىزعىلىقتى ادەبي-تاريحي دەرەكتەردى مولىنان كەلتىرىپ وتىرادى. ماسەلەن, ماراباي قۇلباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ونەرپازدىعى جونىندەگى مالىمەتتەر سونىلىعىمەن كوڭىلگە ۇيالايدى. ول سۇگىر, كوكى, قارابۋرا, جۇمىرباي, بازار, شەرنياز سىندى اقىندارمەن ايتىسادى. ۇستازى شەرنياز (1816-1881) ەكەن. مالىك عابدۋلليننىڭ جازۋىنشا, 1841-1898 جىلداردا عۇمىر كەشكەن. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تەرەكتى اۋدانىنىڭ «جاڭا قونىس» كولحوزىندا تۋعان. ەسكىشە قاراشىعاناق بولىسى, كوبەن كولى. مارابايدىڭ ەسجان, دوسقاي, قۇلقاي, ءىزباس, يتەمگەن دەيتىن بەس پەرزەنتى بولىپتى.
حالىق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى مالىك عابدۋلليننىڭ جىرشى اقىنداردىڭ سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسىن, شەبەرلىك سىرلارىن, جىر سيۋجەتتەرىنىڭ جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, وزىنشە مانەرمەن جىرلايتىنىن, تىڭداۋشىلاردىڭ ىقىلاس-نيەتىمەن ساناسىپ وتىراتىنىن, «ەرلىك قيمىلدى, كوتەرىڭكى پافوستى, اتىس-شابىس, جورىقتاردى تۇيدەكتەتە, اسقان شاپشاڭدىق شابىتپەن ايتۋ ءۇشىن ولەڭنىڭ ورالىمدى ءتۇرى – جىردى» قيسىندى قولداناتىنىن, «وقيعانى باستى كەيىپكەر ارقىلى دامىتۋ – وقيعانى تىزبەكتەپ جىرلاۋ ءادىسىن» پايدالاناتىنىن, «بۋىن سانى مەن ىرعاق, ەكپىننىڭ ءبىر قالىپتا» ساقتايتىنىن جىلىكتەپ تالدايدى. مۇرىن جىراۋ, نۇرپەيىس, ايسا, ءبىرجان, مەرگەنباي ايتاتىن نۇسقالاردى سالىستىرىپ تەكسەرەدى. ماسەلەن, نۇرپەيىس جىرلاۋىندا قوبىلاندى الىساتىن بارسا حان دا «ەرتەگىنىڭ جالعىز كوزدى ءداۋى» سەكىلدى. «مەن جىردىڭ نەگىزگى اڭگىمەلەرىن ۇعىپ الدىم دا, ونى وزىمشە جىرلادىم», – دەيدى نۇرپەيىس بايعانين (157-بەت). ونى «كۇردەلى سيۋجەتكە قۇرىلعان ەپيكالىق جىرلاردى» تولقىنداتا تۋىنداتقان ونەرپاز دەيدى.
مالىك عابدۋللين قوبىلاندى باتىر تاريحتا بولعان ادام با, الدە ادەبيەتتىك وبراز با دەگەن ماسەلەگە دە ىقىلاسىن اۋدارادى.
تۇرمىس-سالت جىرلارىنىڭ قاتارىندا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك», «ايمان-شولپان» جىرلارىن تالداپ-ءتۇسىندىرۋ ورايىندا تاريحيلىق پەن دەرەكتىلىك ءتان. مالىك عابدۋلليننىڭ جازۋىنشا, شىعىستانۋشى سابلۋكوۆ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدىڭ» ءبىر نۇسقاسىن 1830 جىلى كوكپەكتىلىك ءبىر جىراۋدان حاتقا تۇسىرگەن. سونان سوڭ اياگوز سىرتقى وكرۋگتىك پريكازىنىڭ ءتىلماشى اندرەي فرولوۆ 1841 جىلى جازىپ العان. شوقان ءۋاليحانوۆ 1856 جىلى ەستىگەن. ا.س. پۋشكين ورىنبور جەرىندە قازاق اۋىلدارىن ارالاعاندا, جىردىڭ نەگىزگى جەلىسىن جازدىرىپ العان-دى. م. پۋتينتسەۆ 1856 جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىپ باستىرعان. اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆ ءوزىنىڭ ءۇشىنشى تومىنا (1870) قوسقان.
ەپوستانۋشى مالىك عابدۋللين «ايمان-شولپان» جىرىنىڭ (قازان, 1896) تاريحيلىق, كومپوزيتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى جايلى پىكىر وربىتسە, ايتىستىڭ گەنەزيسىن, جانرلىق تۇرلەرىن, «ءبىرجان مەن سارا ايتىسىنىڭ» كوركەمدىك قۇرىلىمىن ىجداھاتتى قاراستىرادى.
«حالىق ادەبيەتىن جينايىق» («توتە وقۋ», 1938, 21 اۆگۋست, №32) دەپ دابىل قاققان مالىك عابدۋللين ەپوستىق جىرلاردىڭ شىعۋ تاريحىن, پوەتيكاسىن, ستيليستيكاسىن, جىرشى-اقىنداردىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىن, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەتنو-مادەني, تاريحي, كوركەمدىك الەمىن, ۇلتتىق ويلاۋ ايشىقتارىن جان-جاقتى تارازىلاپ, ەل ادەبيەتى حاقىندا ساليقالى ءسوز, بەرەكەلى وي قالدىردى.
مالىك عابدۋللين 1944 جىلدىڭ قاراشاسىنان 1946 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىنا دەيىن كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس ساياسي باسقارماسى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ ىستەگەن. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ءىلتيپاتى ارقاسىندا 1946-1951 جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا العاشقىدا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, سوڭىنان ديرەكتورى, 1951-1963 جىلداردا قازپي-ءدىڭ رەكتورى, 1963 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا فولكلور ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مىندەتتەرىن اتقارعان. م.عابدۋللين 3 مارتە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان. 1945 جىلى لوندوندا وتكەن دەموكراتياشىل جاستاردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىنە قاتىسقان. كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك توبىنىڭ قۇرامىندا فينليانديادا (1953), بەلگيادا (1957), يۋگوسلاۆيادا (1957) بولعان.
دانا سۋرەتكەر م.و.اۋەزوۆتىڭ مۋزەيى جانىنداعى اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي باسقارعان الماتى قالالىق قازاق ادەبيەتى جانە ونەر ۋنيۆەرسيتەتى مالىك عابدۋلليننىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىنا بايلانىستى وتكىزىلگەن ساباعىندا (1985 جىل, 15 قاراشا) اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆ ويىن بىلايشا ورنەكتەگەن-ءدى: «مالىكتىڭ مۇشەل تويى – قازاق زيالىلارىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى حالقىمىزدىڭ ماقتانىش مەرەكەسى. مالىك بەينەسى – ەلىمىزدىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ءارى ەر ازاماتى, ءارى ءىرى عالىم, ءارى شىن ماندەگى وتان سولداتى بەينەسى. ءمالىكتىڭ ءماشھۇر بولۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى دا جۇرتشىلىعىمىزعا ايان. بىرىنشىدەن, ۇلتىمىزدىڭ جۇرەگىن جارىپ تۋعان ەڭ ادەپتى, ەڭ سۇيكىمدى, وڭ تاربيە كورگەن پەرزەنتى ەدى, ەكىنشىدەن, سوناۋ كونە تىرلىكتىڭ شىن سىر-سيپاتىن سارقا تاني بىلگەن, سونى داڭعىل بولمىستى, ءومىرشەڭ تاريحتى تەرەڭ تۇسىنە بىلگەن ۇلكەن عالىم ەدى, ۇشىنشىدەن, « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن ىزگى ءداستۇردىڭ جول-جوراسىن تۋ ەتىپ ۇستاعان, دوس-جارانعا ىزەت ەتكەن, جاۋعا قاتال جان ەدى.
ول – رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ ەڭ شۇرايلى سالاسى – ەپوس تاراۋىن جەتەر جەرىنە جەتكىزگەن, جان-جاقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى. بۇرىن-سوڭدى وي سايىستارىن, تەكست مازمۇنىن عانا ەمەس, ونىڭ قيلى-قيلى ءدۇنيەتانىم, كوركەم قاسيەتىن, ادەبي وبراز, ونىڭ پسيحولوگياسىن, سانا-سەزىمنىڭ ءوربۋ, ورلەۋ دەڭگەيىن مالىك سارقا زەرتتەدى. سوندىقتان دا ول قازاق مادەنيەتى تاريحىنان ءوزىنىڭ زاڭدى ورنىن الدى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى بالاسى – ءمالىككە تاعزىم ەتكىم كەلەدى».
حاس باتىر, قايران جاقسىنىڭ بەينەسىنە تولىق جاراسىمدى اقيقاتتىڭ اپپاق تۋىنداي ايشىقتى اق-ادال پىكىرگە نە جەتسىن!
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
سۋرەتتە: تالعات بيگەلدينوۆ پەن مالىك عابدۋللين ماسكەۋدە, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسى كۇندەرىندە.
