ارينە, تۇركى وركەنيەتى عانا ەمەس, ادامزات مادەنيەتىندە ايرىقشا ورنى بار «قورقىت اتا» داستانىنىڭ جاڭا قولجازباسىنىڭ تابىلۋى قۋانارلىق جايت. ءتۇبى ءبىر تۇركىگە ورتاق مۇرانى ءبىر كىندىكتەن تاراعان باۋىرلاردىڭ كەز كەلگەنى ناسيحاتتاپ, جاڭالىقتاردى جاھانعا جار سالا وتىرىپ جاريالاۋعا قۇقىلى. الايدا ءار ەلدىڭ مادەني مۇرالارى, رۋحاني قازىنالارى بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارىندا دا رۋحاني مۇرا ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ۇلى دالانىڭ كيەلى جەرلەرى مەن ۇلى ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ ءىسىن, فولكلورلىق مۇرالاردى زەرتتەۋدى تاپسىرعان-دى. قورقىت بابا – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى ءھام ۇلى پەرزەنتى. ءبىز قورقىت بابانى قازاق دالاسىندا ماڭگىلىككە بايىز تاپقان تۇلعا رەتىندە باعالايمىز. قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن جانە تۇركيا, ازەربايجان ەلدەرىنىڭ قولداۋىمەن قورقىت اتا مۇرالارىن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مۇرالارى تىزىمىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, بىلتىر كۇزدە اتالعان ۇيىم قورقىت اتا مۇرالارىن تىزىمگە قوستى. 2015 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى پاريجدە «قورقىت اتا مۇراسى جانە تۇركى الەمى» اتتى ارنايى شارا دا ۇيىمداستىرعان. بۇل باسقوسۋ «قورقىت اتا» كىتابىنىڭ درەزدەننەن تابىلۋىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ ەدى. وسى مىسالداردىڭ ءوزى-اق قازاق ەلى دە قورقىت اتا مۇرالارىنا جاناشىر ەكەنىن, بۇل باعىتتا ەلەۋلى ىستەر اتقارىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. الايدا سوڭعى نۇسقاعا قاتىستى اقپاراتتى ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ءبىلمەي قالىپ, جاڭالىقتى وزگە زەرتتەۋشىنىڭ جاھانعا جار سالا حابارلاۋى تاڭعالدىرىپ وتىر. ءبىز سول قولجازبانى تۇرىك عالىمىنا كىم بەرگەنىن بىلگىمىز كەلەدى. قولجازبانى ساقتاپ كەلگەن اۋلەتتى دە تانىعىمىز كەلەدى. ويتكەنى مۇنداي مۇرانى عاسىرلار بويى ساقتاپ وتىرۋ ەرلىككە پارا-پار ءىس. قازاق دالاسىنا كەلگەن تالاي ساياحاتشى ۇلتتىڭ جاۋھارلارىن جيناپ كەتكەنى تاريحتان بەلگىلى جايت. «قورقىت اتا» داستانىنىڭ ءبىر قولجازباسى تابىلعان ماڭعىستاۋ ولكەسىن كەزىندە ريحارد كارۋتس ءتارىزدى تالاي ساياحاتشى-ەتنوگرافتار كەزگەن. وزگەلەر دە بولدى. ۇلى دالانى ماقساتتى تۇردە كەزىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ مۇرالارىن سىپىرىپ-سىيىرىپ كەتۋدى كوزدەگەن سانسىز ساياحاتشى ەستىمەگەن, بىلمەگەن مۇرانى تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارى قالاي شەتەل عالىمىنا بەرىپ قويعانىنا تاڭعالاسىز. ءسوز باسىندا جاڭالىققا قاتىستى «بىراق» دەيتىن تۇستارى بار» دەۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا. ويتكەنى ساۋال تىم كوپ. ايتالىق, وسىناۋ قۇندى مۇرانى قازاق عالىمدارى قالاي بىلمەي قالدى؟ نە سەبەپتى قولجازبانى تۇرىك عالىمى جاھانعا تانىستىرىپ وتىر؟ ءتۇرىك عالىمىنىڭ جاريالاعانى ءتۇپنۇسقا ما, جوق الدە مەتين ەكيجي مىرزا كوشىرمەسىن عانا الىپ, سوعان سۇيەنىپ مالىمدەمە جاسادى ما؟ تۇپنۇسقانىڭ ءوزى قايدا؟.. تىزبەكتەي بەرسەك كوپ ساۋالعا ازىرگە ماردىمدى جاۋاپ بولماي تۇر. سوندىقتان جاڭادان تابىلدى دەيتىن نۇسقا «قۇپيا قولجازباعا» اينالىپ كەتتى.
البەتتە, ءبىز ۇلى مۇرانى ايداي الەمگە پاش ەتكەن عالىمعا حابارلاسۋعا تىرىستىق. الايدا, مەتين ەكيجيمەن بايلانىسۋ مۇمكىن بولمادى. عالىم تۇركيانىڭ بايبۇرت قالاسىندا وتكەن سيمپوزيۋمنان كەيىن جۋرناليستەردەن بويىن اۋلاق سالعانى بايقالادى. تەك تۇرىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءوزىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا تۇركى مادەنيەتىنە قاتىستى زەرتتەۋ جاساعانىن ايتا كەلە, «سول جەردەگى دوستارىمىز ءوز قولدارىندا قورقىت اتا كىتابىنىڭ نۇسقالارى بار ەكەنىن ايتتى. 61 بەتتىك فايلدى ماعان بەردى. بۇل فايلداردىڭ ىشىندە قورقىت اتا كىتابىنىڭ ون ءۇشىنشى داستانى سانالاتىن «سالۋر قازاننىڭ ايداھاردى ءولتىرۋى» دەگەن جىر دا بار. ودان بولەك قورقىت اتانىڭ دانالىق سوزدەرى كەزدەسەدى», دەپتى. عالىمنىڭ پىكىرىندەگى «فايل» دەگەن ءسوزدى قولجازبانىڭ كوشىرمەسى رەتىندە ۇقتىق. سوندىقتان, ءتۇپنۇسقا بىزدە قالعان شىعار دەپ ءۇمىت ەتەمىز. ويتكەنى تۇركيانىڭ بايبۇرت قالاسىندا وتكەن سيمپوزيۋمدا داستاننىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى تانىستىرىلعان. ياعني, ازىرگە داستاننىڭ ءتۇپنۇسقاسىن تۇرىك عالىمى ەشكىمگە كورسەتكەن جوق. الايدا مۇنىڭ ءوزى كوڭىل تۇكپىرىندەگى كۇدىكتى سەيىلتە الماي تۇر. ءتىپتى, ءتۇپنۇسقا بىزدە قالعاننىڭ وزىندە, قولجازبانى تۇرىك عالىمىنا بەرگەندەر ۇلت مۇراسىنا تىم سالعىرت قارايتىنىن بايقاتىپ وتىر. ارينە, بۇل جەردە ايىپتى عالىمدار ەمەس شىعار, مۇرانى ساقتاعان ازاماتتاردىڭ جەكە شەشىمى بولۋى دا مۇمكىن. الايدا حالىق قازىناسىن, ۇلتتىق مۇرانى ساقتاماۋ, وزگەگە بەرە سالۋ بابالار اماناتىنا جاسالعان قيانات بولار ەدى. ءويتكەنى قولجازبا قازاق دالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى ساقتالعان. ونى تۇتاس ءبىر اۋلەت كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ كەلدى. رەسەي مەن ەۋروپانىڭ سانسىز ساياحاتشىلارىنىڭ كوزىنە ءتۇسىرمەدى, ولارعا سىبىس تا بىلدىرمەدى. سويتكەن مۇرانى وتاندىق عالىمدار بىلمەي قالادى دا, شەتەلدەن كەلگەن زەرتتەۋشى تاۋىپ الا قويادى. كۇمان تۋدىرعان جاعداي وسىندا. تۇرىك عالىمىنىڭ «دوستارىمىز» دەگەندەرى كىمدەر ەكەنى ازىرگە بەيمالىم كۇيى قالىپ وتىر. ال قازاقستاندىق بىرقاتار عالىمدار اتاقتى داستاننىڭ جاڭا نۇسقاسى تابىلعانى جايلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان اقپاراتتان ءبىلگەنىن, مۇنداي قولجازبانىڭ ەلىمىزدە ساقتالعانى جايلى دەرەكتەن بەيماعلۇم ەكەنىن ايتتى. ارنايى حابارلاسقانىمىزدا اكادەميك مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تە, پروفەسسور شاكىر ىبىراي دا تۇپنۇسقانى كورمەي تۇرىپ قانداي دا ءبىر بايلام جاساۋعا بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار م.جولداسبەكوۆ تۇرىك عالىمى ايتقان نۇسقا ەل ىشىندە ساقتالماي, تۇركياعا اپارىلعان بولسا ەلدىگىمىزگە سىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «تۇپنۇسقانى كورگەن جوقپىن, سوندىقتان قانداي دا ءبىر پىكىر بىلدىرە المايمىن. تەك ءتۇپنۇسقا تۇركياعا اكەتىلگەن بولسا, ۇياتقا قالامىز», دەدى م.جولداسبەكوۆ. ال قورقىت مۇرالارىن زەرتتەۋگە تالاي جىلدارىن ارناعان عالىم ش.ىبىراي بولسا, قولجازبانى كورمەگەنىن, بۇل جاڭالىقتى اقپارات قۇرالدارىنان عانا ەستىگەنىن, بۇرىن مۇنداي قولجازبا ساقتالعانى جايلى سىبىس تا بولماعانىن ايتتى. تۇرىك عالىمىنىڭ قازاقستاندىق ءشاكىرتى, PhD دوكتور بەكارىس نۇريمانعا حابارلاسقانىمىزدا, ول ۇستازىنىڭ جاڭالىقتى ءتۇركيادا وتكەن سيمپوزيۋمدا ءسۇيىنشىلەگەنىن ايتتى. سونداي-اق ول تۇپنۇسقانىڭ ناقتى قايدا ەكەنىن ءوزى دە بىلە الماي وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «تۇپنۇسقانىڭ ءدال قازىر ناقتى قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. بۇل اقپاراتتىڭ ءوزىن مەتين ەكيجي اعايىمىزدان ەستىدىك. ول كىسىمەن بايلانىسىپ وتىرمىن. ءىسساپاردا شەتەلدە جۇرگەندىكتەن, «تۇركياعا جەتكەن سوڭ حابارىن بەرەمىن» دەدى. بىراق تۇپنۇسقا ول كىسىنىڭ نەمەسە باسقا بىرەۋدىڭ قولىندا دەگەندى ناقتى ايتا المايمىن. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ۆاتيكان نۇسقاسىندا التى, درەزدەن نۇسقاسىندا ون ەكى جىر بار. 63 بەتتەن تۇراتىن, تابىلىپ وتىرعان ءۇشىنشى نۇسقادا قورقىت اتانىڭ دانالىق سوزدەرى جانە «سالۋر قازاننىڭ جەتى باستى ايداھاردى ءولتىرۋى» دەگەن ون ءۇشىنشى ەپوس بار. ءيا, بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان جاڭا ەپوس! مەتين ەكيجي بۇل قولجازباعا «تۇركىستان» نۇسقاسى دەپ ات بەرىپ وتىر» دەدى.
ياعني, «قورقىت اتا» كىتابىنىڭ عىلىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جاڭا قولجازباسىن ءدال وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ ءجۇرگەن زەرتتەۋشىلەرىمىز بۇرىن ەستىمەگەن. ناقتى پىكىر ايتا الماي وتىرعاندارى دا سودان بولسا كەرەك.
ودان بولەك «قورقىت اتا» داستانىنىڭ جاڭادان تابىلعان قولجازباسىنا قاتىستى ءالى دە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايلار بار. ياعني, قولجازبا شىنىمەن تۇپنۇسقا ما, جوق الدە كەيىن جازىلعان دۇنيە مە دەگەنگە قاتىستى ماسەلە. بايبۇرتتا وتكەن سيمپوزيۋمعا قاتىسقان PhD دوكتور, ءتىل مامانى گ ۇلىم شاديەۆا جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاڭالىققا كۇمانمەن قاراعانىن دا ايتتى. «تۇركياداعى سيمپوزيۋمعا قاتىسقان عالىمداردىڭ ءبىرازى جاڭالىققا كۇمانمەن قاراپ وتىر. ءوز باسىم سيمپوزيۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى قاتىستىم. مەتين ەكيجي مىرزا باسقوسۋ كەزىندە قولجازبانى كىمنەن العانىن ايتپاعان ءارى ءتۇپنۇسقانى كورسەتپەپتى. ءوزىم دە كورگەن جوقپىن. سوندىقتان ناقتى پىكىر ايتا المايمىن. دەگەنمەن, ءماتىن قولىمىزعا تيەر بولسا, قولجازبانىڭ قاي ءداۋىردە جازىلعانىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى قورقىت اتا كىتابىنىڭ بۇگىنگە دەيىن جەتكەن نۇسقالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك انادولى جەرىندە جازىلعان. حالىقتىڭ اۋىزشا ايتىپ كەلگەن داستانى وعىز تايپالارى انادولى جەرىنە بارعان سوڭ, XV-XVI عاسىرلاردا حاتقا تۇسكەن. سويتە تۇرا ولاردا دا ءXIىى- ءXىV عاسىرعا ءتان ەرەكشەلىكتەر كەزدەسەدى. بىزگە بەلگىلى نۇسقالارىنىڭ بارلىعىندا كەيىن قوسىلعان ەلەمەنتتەر بار. ءبىر-ەكى كەيىپكەرىنىڭ ەسىمى دە مۇسىلمانشا. ال ماڭعىستاۋ جەرىنەن تابىلعان نۇسقا شىنىمەن «قورقىت اتا» داستانى بولسا, وندا بۇل ەڭ كونە نۇسقا بولۋى ءتيىس. ءارى جازۋ ءتىلى دە وزگەشە بولۋى عاجاپ ەمەس», دەيدى.
