قاعازباستىلىققا جول بەرىلمەيدى
جاقىندا مينيستر بەردىبەك ساپارباەۆتى قابىلداعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ twitter-دەگى پاراقشاسىنا: «ۇكىمەتكە جانە اكىمشىلىككە, وبلىس اكىمدەرى مەن ورتالىققا قارايتىن قالالاردىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى مۇقتاج ادامدارعا ۋاقتىلى جەتكىزۋ جۇمىستارىن رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردىم. قاعازباستىلىققا جول بەرىلمەسىن. كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلادى», دەپ جازعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى كىنالى دەپ كىمدەردى مەڭزەدى؟ جالپى, ااك تۋرالى سان ساققا جۇگىرتىپ جازىپ جاتقاندار دا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە الىپ-قاشپا اڭگىمە تاراتىپ جۇرگەندەر دە كوپ كورىنەدى...
ەڭ الدىمەن ءبىز نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا باس سۇقتىق. زال ءوتىنىش بەرۋشىلەرگە لىق تولى. «بۇل وتكەن ايدىڭ باسىنا قاراعاندا ازايعانى» دەيدى ورتالىقتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دانا تۇرعىنوۆا. ويتكەنى قازىرگى كەزدە ءار اۋدان اكىمدىكتەرى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى دا قۇجات قابىلداي باستاپتى. «ءبىزدىڭ ورتالىق بۇعان دەيىن كۇنىنە 500-دەي ادام قابىلداسا, قازىر ولاردىڭ سانى مىڭعا جۋىقتادى. كەلۋشىلەردىڭ بارلىعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە عانا قۇجات تاپسىرۋ ءۇشىن ەمەس, جۇمىسپەن قامتۋ, تىركەۋگە تۇرۋ, وزگە دە جاردەماقىلاردى الۋ ءۇشىن كەلەدى. ءبىز قوسىمشا 36 ماماندى قايتادان وقىتتىق.
وپەراتسيالىق زالدا 1 ساۋىرگە دەيىن ءتورت-اق ۇستەل اتاۋلى كومەك بويىنشا قۇجاتتاردى قابىلداسا, قازىر وننان استام ۇستەل جۇمىس ىستەپ تۇر. جۇمىس ۋاقىتى دا ۇزارتىلدى. ياعني 8.30-دان 18.00-گە دەيىنگى جۇمىس كەستەسىن, 20.00-گە دەيىن تۇسكى ءۇزىلىسسىز ەتىپ وزگەرتتىك», دەيدى د.تۇرعىنوۆا. نەگىزىندە ءوتىنىش بىلدىرۋشىلەر جەكە كۋالىگىمەن عانا كەلىپ, ءبىر جولدا بارلىق قۇجاتتارىن تاپسىرىپ كەتە الادى.
«بىراق «ە-حالىق» ەلەكتروندى بازاسى ءالى دە تولىقتىرىلىپ جاتقاندىقتان, اسىرەسە العاش رەت ءوتىنىش بىلدىرگەن ازاماتتاردىڭ كەي قۇجاتتارى شىقپاي قالادى. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ ماماندار ءتيىستى ورگاندارعا سۇراۋ سالىپ قۇجاتتى الدىرتا الادى. الايدا, بۇل 30 كۇن ىشىندە دايىندالاتىندىقتان, كوپ جاعدايدا ءوتىنىش بەرۋشىلەر وزدەرى قولما-قول اكەلىپ بەرۋ جولىن تاڭدايدى. ال وسى ۋاقىتقا دەيىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى الىپ كەلگەن كىسىلەردىڭ قۇجاتتارى بازادان تولىق شىعادى», دەيدى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تىڭنان ەنگىزىلىپ جاتقان ءجاردەماقى ەمەس. «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك – ۇلكەن جوبا. ونىڭ قۇجاتتاردى قابىلداۋ ەرەجەسى انىق جازىلعان. ءبىز سول ەرەجەگە سايكەس قانا جۇمىس اتقاراتىن ورىنداۋشى مەكەمەمىز. قۇجاتتى ارتىق نەمەسە كەم الۋعا قاقىمىز جوق. ااك وسى ۋاقىتقا دەيىن دە بەرىلىپ كەلدى. بىراق 21 مىڭ تەڭگە ەمەس, اراداعى ايىرماشىلىق قانا تولەنەتىن. ياعني ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 14 890 تەڭگە بولىپ, وتباسى كىرىسىن جان باسىنا شاققاندا وسى سوماعا قانشا جەتپەسە, سونشا تەڭگەسى عانا تولەنەتىن. دەمەك ەرەجەلەر سول كۇيىندە قالدى. كەرىسىنشە بىرنەشە تابىس كوزى ەسەپكە الىنبايتىن بولدى جانە جەكە كۋالىكپەن عانا قۇجات تاپسىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر», دەيدى ءباسپاسوز حاتشىسى.
جۋىردا ەسىل اۋداندىق اكىمدىگىندە مينيستر ب.ساپارباەۆپەن كەزدەسۋگە كەلگەن 6 بالانىڭ اناسى گۇلجان جارىلقاپوۆا ءوزىنىڭ ااك-ءتى 1 ءساۋىرگە دەيىن دە الىپ جۇرگەنىن ايتىپ, كىشى بالاسى ەكى جاستان ەندى عانا اسقانىنا قاراماستان شاعىن نەسيە الىپ, كاسىپ كوزىن اشۋ ءۇشىن جۇگىرىپ ءجۇرگەنىن كوردىك. «جاڭا ااك-ءتى الۋ بۇرىنعىعا قاراعاندا جەڭىلدەدى. ءويتكەنى كوپ بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن ارناۋلى مەملەكەتتىك ءجاردەماقى, «التىن القا» جانە «كۇمىس القالى» انالارعا بەرىلەتىن ءجاردەماقى, بالانىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقى, ستۋدەنتتەردىڭ ءشاكىرتاقىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرەتىن بىرجولعى تولەمدەر تابىس كوزىنەن الىنىپ تاستالدى», دەيدى گ. جارىلقاپوۆا.
اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ شارتتى جانە شارتسىز ەكى ءتۇرى بار. «شارتتى بولسا 6 اي سايىن قۇجاتتارىن قايتا تەكسەرىستەن وتكىزىپ تۇرادى. كومەكتىڭ بۇل ءتۇرى وتباسىندا جۇمىسقا قابىلەتتى ازامات بار بولعانىمەن بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەيتىن بولسا عانا بەرىلەدى. ال شارتسىز ااك الاتىن ازاماتتار جىلىنا ءبىر رەت قۇجاتتارىن جاڭالايدى. بۇل ۇيىندە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى كىسى مۇلدە جوق (مىسالى, جۇبايى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, اجىراسقان نەمەسە قايتىس بولعان, ال ءوزىنىڭ 3 جاسقا دەيىنگى بالاسى بار) جانە 23 جاسقا دەيىنگى بالاسى وقۋدا بولعان جاعدايدا عانا تاعايىندالادى. ەگەر 18 جاستان اسقان بالاسى وقىمايتىن, بىراق جۇمىس ىستەمەيتىن بولسا, قىسقا مەرزىمدى وقىتۋ كۋرستارىنان ءوتىپ, جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. جۇمىسقا ورنالاسقاننان كەيىن دە ەڭبەكاقىسى كۇنكورىس دەڭگەيىن تولتىرماسا, بۇل وتباسىنا ءبارىبىر ااك بەرىلە بەرەدى. ەرەكشە ەسكەرەتىن جايت تا وسى. ويتكەنى بىزگە ااك الۋ ءۇشىن ىستەپ جاتقان جۇمىسىنان شىعىپ كەلىپ جاتقان ازاماتتار بار», دەيدى د.تۇرعىنوۆا.
تابىس كوزى قالاي ەسەپتەلەدى؟
ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ تابىسى رەتىندە مىنالار ەسەپكە الىنادى: ءبىر جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ءجاردەماقى; مۇگەدەك بالانىڭ كۇتىمىنە بەرىلەتىن جاردەماقى; كۇيەۋى قايتىس بولعانى ءۇشىن تاعايىندالاتىن ءجاردەماقى; نەسيە; زەينەتاقى; كوپ بالالى وتباسىلارعا, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن جولاقى قارجىسى; اليمەنت; جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسكەن تابىس. «تابىستى ەسەپتەگەن كەزدە كەيبىر جاردەماقىلاردى الىپ تاستاساڭىزدار دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلدى. ءبىز مۇنى دا ەسكەردىك. 1 ساۋىردەن باستاپ 5-6 ءجاردەماقى تابىسقا ەسەپتەلمەيتىن بولدى. ەندى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن تابىس پەن زەينەتاقىنى تابىسقا قوسپاۋدى سۇراپ جاتقاندار بار. ونى قاراپ جاتىرمىز. قارجىلاي ءمۇمكىندىگىمىزگە قاراي شەشىم قابىلدايتىن بولامىز. ااك-ءتىڭ 10 جىلعا ارنالعان باعدارلاما ەكەنىن ەلباسى ايتقان بولاتىن. سوندىقتان كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اساتىن بولادى», دەيدى مينيستر ب.ساپارباەۆ.
ال كوپ بالالى انالار نەسيەنى تابىسى جەتپەگەن سوڭ العاندارىن ايتىپ زار قاعۋدا. ەكونوميستەر نەسيەنىڭ ءتۇرىن انىقتاپ العان ابزال ەكەنىن ايتادى. «نەسيە اعىمداعى تابىس رەتىندە ەسەپكە الىناتىنى ءبىراز سۇراقتار تۋىنداتادى. نەسيە بۇگىنگى تابىس بولعانىمەن, ەرتەڭ بانككە پايىزىمەن قايتارىلاتىنىن ەسەپكە الساق, تابىس كوزىنەن شەگەرىلۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق نەسيە دە اعىمداعى تابىس كوزىنە قوسىلماۋى كەرەك, سەبەبى بۇل تۇتىنۋ ءۇشىن الىنباعان. ەگەر دە نەسيەنى تابىس كوزى رەتىندە دالەلدەۋشىلەر بولسا, وندا كەيىنگى مەزگىلدە بانككە ءتولەنەتىن جانە قايتارىلاتىن سومالار, كەيىنگى ايلارداعى تابىستان شەگەرىلۋگە جاتادى دەپ بەلگىلەۋ تالاپ ەتىلەدى», دەيدى قازاق تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قارجى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ەكونوميست عالىمجان كەرىمبەك بولسا «نەسيەنى تابىس كوزىنە جاتقىزۋدى مامان رەتىندە دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى جەكە تۇلعالار نەسيەنى بەلگىلى ءبىر ماقساتتا قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ ءۇشىن الادى. بانك نەسيە بەرەردە ءوز كليەنتىنىڭ تولەم قابىلەتىنە قارايتىندىقتان تابىسقا جاتقىزىلادى» دەگەن پىكىردە.
ماماندار زەينەتاقىنىڭ تابىس رەتىندە ەسەپتەلۋ سەبەبىن ءارتۇرلى ءتۇسىندىرەدى. «زەينەتاقىنىڭ ەكى ءتۇرى بار. ەگەر وتباسى مۇشەسى (وتاعاسى نەمەسە ايەلى) دەنساۋلىعىنا نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋىنە بايلانىستى ەرتە زەينەتكە شىققان بولسا عانا ولاردىڭ زەينەتاقىسى تابىسقا جاتقىزىلادى. ال اكە-شەشە نەمەسە اتا-ەنەنىڭ زەينەتاقىسىن ەسەپتەۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى وتباسى بيۋدجەتى دەگەن بولادى. ونى تەك ەكى جۇپ پەن بالالارى عانا قۇرايدى. ولار ءۇلكەندەرمەن بىرگە تۇرعان كۇننىڭ ءوزىندە بيۋدجەتتەرى بولەك بولاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى ع.كەرىمبەك. سونىمەن قاتار ەكونوميست جاردەماقى بەرۋ ءتارتىبىنە وزگەرىستەر كەرەك دەگەن ويىن دا اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت جاردەماقىنى بەرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردى توپتارعا جىكتەۋى كەرەك. سونىڭ ىشىندە كۇنكورىسى ەڭ تومەن وتباسىلاردان باستاپ تاعايىندالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. دامىعان مەملەكەتتەردە قولما-قول ءتولەم مۇلدە قولدانىلمايدى. ياعني ولار مەملەكەتتەن كىرىسى مەن شىعىنىن ەشۋاقىتتا جاسىرىپ قالا المايدى. بىزگە دە سونداي جۇيە كەرەك», دەيدى ع.كەرىمبەك. ال س.جوباەۆتىڭ پىكىرى ءبىر ۇيدە تۇراتىن زەينەتكەرلەردىڭ اقىسى تۇگەل ەسەپتەلۋى ءتيىس دەگەنگە سايادى. «كەيبىر وتباسىلاردا زەينەتاقى نەگىزگى تابىس كوزى رەتىندە پايدالانىلادى. ەگەر دە ءبىر وتباسىندا ەكى جانە ودان كوپ زەينەتكەر بىرگە تۇرسا, ولاردىڭ تابىسى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنەن جوعارى بولۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا وتباسى كوپ بالالى بولسا دا جاردەماقى بەرىلمەۋىن تۇسىنۋگە بولادى. سەبەبى تابىس بەلگىلەنگەن مولشەردەن جوعارى شىعادى», دەيدى ول.
تابىستى ەسەپتەۋدەگى تاعى ءبىر داۋلى ماسەلە – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن تابىستى ەسەپتەۋ. اسىرەسە بۇل شايلىق ءسۇتىن جالعىز سيىرىمەن ايىرىپ, قۇس اسىراپ كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلدى جەرلەردەگى وتباسىلار ءۇشىن قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعان سىڭايلى. «وتباسىنىڭ جيىنتىق تابىسىن انىقتاعان كەزدە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق ەسكەرىلەدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن تابىس ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2009 جىلعى 28 شىلدەدەگى №237 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋعا ۇمىتكەر ادامنىڭ (وتباسىنىڭ) جيىنتىق تابىسىن ەسەپتەۋ قاعيدالارىنا سايكەس ەسەپتەلەدى. قاعيدالاردا ەل وڭىرلەرىنىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن تابىستى ەسەپتەۋ نورمالارى ايقىندالعان. بۇل رەتتە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتى تابىس كوزىنە جاتپايدى دەپ ايقىنداي الادى. ياعني, اكىمدىكتەر ءوز قالاۋى بويىنشا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن تابىستى ەسكەرمەۋگە قۇقىلى» دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەسمي سايتىندا.
«قۇجات قابىلدانعاننان كەيىن ۋچاسكەلىك كوميسسيا مۇشەلەرى ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ ۇيىنە 1-3 جۇمىس كۇنى ىشىندە بارادى. ولار الدىن الا حابارلاسىپ, ۋاقىتىن كەلىسەدى. تەكسەرۋشىلەر ءوتىنىش بەرۋشىلەر قۇجاتتارىن تاپسىرعانداعى مالىمەتتەرىنىڭ راس-وتىرىگىن عانا انىقتايدى. ەگەر كوميسسيا وتباسىن ااك-ءتى الۋعا لايىق دەپ تاپسا, ءبىز ولارعا حابارلاما جىبەرەمىز. ءسويتىپ ول بىزگە كەلىپ انىقتاماسىن الادى», دەيدى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى د.تۇرعىنوۆا.
كوميسسيانىڭ جۇمىسىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ءۇشىن نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇراتىن جالعىز باستى انانىڭ ۇيىنە قالالىق اكىمدىكتىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە باردىق. گۇلبانۋ (اتى وزگەرتىلدى) ەسىمدى ەگىز ۇلدىڭ اناسى جاتاقحانانىڭ ءبىر بولمەسىن پانالاپتى. اي سايىنعى الاتىن 31 مىڭ تەڭگە جاردەماقىسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان ول بالالارىن ءتورت جاسقا كەلسە دە ءتىلى شىقپاعان سوڭ بالاباقشاعا بەرە الماي وتىرعان كورىنەدى. سۇيەۋى جوق ايەل ۇكىمەتكە قول جايىپ وتىرعىسى كەلمەيتىنىن دە جاسىرمادى. بار ارمانى – پايىزسىز شاعىن نەسيە الىپ, تىگىنشىلىك كاسىبىمەن اينالىسۋ.
«ءبىز ءتارتىپ بويىنشا عانا تەكسەرەمىز. ياعني 3 كۇننىڭ ىشىندە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ۇيىنە بارىپ, ءوزى بەرگەن اقپاراتتىڭ سايكەستىگىن تەكسەرىپ, اكتى تولتىرامىز. ءۇشىنشى كۇنى اكىمدىكتە جينالىس وتكىزىپ, كوميسسيا شەشىمىن شىعارامىز. شەشىمدى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا قايتا ءجىبەرەمىز», دەيدى كوميسسيا مۇشەسى, نۇر-سۇلتان قالاسى سارىارقا اۋدانى ىشكى ساياسات جانە الەۋمەتتىك سالا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءابدىراxمان داۋلەنباەۆ.
الايدا, اكىمدىكتەگىلەردىڭ ايجان اتتى ءۇش بالانىڭ اناسىنا بەرگەن جاۋابى باسقاشا. كەنجە بالاسى مۇگەدەك جالعىز باستى انا بالانىڭ ەم-دومىنا قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن اپكەسىنىڭ ۇيىنە جاقىندا عانا كوشىپ بارعان. ماماندار ونىڭ ءمان-جايدى تۇسىندىرگەنىنە قاراماستان, بىرگە تۇراتىن بارلىق جاننىڭ تابىسى ەسەپتەلەتىنىن العا تارتىپ, اپكەسىنىڭ دە تابىسىن ايجاننىڭ كىرىسىنە ەسەپتەيتىنىن ايتقان. ايجاننىڭ سۇراعىنا ەلورداداعى كەزدەسۋ كەزىندە مينيستر ب.ساپارباەۆ ءوزى جاۋاپ بەردى. «نەگىزىندە ءبىر وتباسىنداعى اعايىندىلاردىڭ بارلىعى ەسەپكە الىنبايدى. تەك اكە-شەشەسى مەن بالالارى عانا سانالۋى ءتيىس», دەگەن مينيستر جالعىز باستى انانىڭ ماسەلەسىن شەشۋدى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىردى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى داريعانىڭ جەتى بالاسى بار. كوپ بالالى وتباسى تەك وتاعاسىنىڭ اي سايىنعى الاتىن 70 مىڭ تەڭگە ايلىعىنا كۇن كورىپ وتىر. «ۇلكەن بالام ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى. ءوزىم ەكى جاستاعى بالاما قاراپ ۇيدە وتىرمىن. 9 ءساۋىر كۇنى الماتى اۋداندىق اكىمدىگىنە بارىپ قۇجات وتكىزگەنمىن. 12 ساۋىردە كوميسسيا كەلىپ تەكسەرىپ كەتتى. بىراق ءالى ەشقانداي حابار جوق», دەيدى كوميسسيا شەشىمىن كۇتىپ وتىرعان «التىن القا» يەگەرى.
مايگۇل سۇلتان,
«Egemen Qazaqstan»
