قوي كەزەك
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:15
ماڭداي اجىمدەرى سوقانىڭ ءىزىندەي بولعان, بەتىن كۇن قاقتاپ, جەل كەپتىرگەن جىگىت اعاسىنىڭ ويىن جون ارقاسىنان شىققان جاس بالانىڭ داۋىسى ءبولدى.
– كوكە, بوتەن قوي بار ما؟
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:15
ماڭداي اجىمدەرى سوقانىڭ ءىزىندەي بولعان, بەتىن كۇن قاقتاپ, جەل كەپتىرگەن جىگىت اعاسىنىڭ ويىن جون ارقاسىنان شىققان جاس بالانىڭ داۋىسى ءبولدى.
– كوكە, بوتەن قوي بار ما؟
ءلام-ميم دەپ جاۋاپ بەرمەدى. تەك يەگىمەن قوي قورا جاقتى نۇسقاي سالعان. ونىسى «ءبىر قوي بوتەن, كورسەڭشى» دەگەنى ەدى. بالا ءوز قوراسىنا كىرگەندەي ەمىن-ەركىن. قويلاردىڭ اراسىنان ارقاسىنا جاسىل بوياۋ جاعىلعان ءوزىنىڭ قوشقارىن تاۋىپ الدى دا قورادان شىعارىپ, شىبىقتاپ الىپ, ۇيىنە قاراي تارتتى.
اۋىلداعى كۇندەلىكتى كەشكىلىك كورىنىس وسى ىسپەتتەس ەدى. بالالار كوشە كەزىپ, ءاربىر ءۇيدىڭ شارباعىنا اسىلىپ, بوتەن قويدىڭ بار-جوعىن سۇراپ جۇرەدى. قارت قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە جاتقان قاراشا اۋىلدىڭ اتى ەڭبەكشى. ءوزى ءتورت كوشەدەن تۇرادى. ءتورت كوشە قويلارىن ءبولەك-بولەك باعادى. سوندىقتان اۋىل بالالارى قويلارى كەلمەي قالسا, باسقا كوشەگە سابىلىپ اۋرە بولمايدى. ءوز كوشەلەرىنەن ىزدەيدى. كەڭەس زامانىندا قاراكول قوي شارۋاشىلىعى بولعان اۋىل ەدى. ول زاماندا اۋىلداعىلار مالدارىن قويشىلارعا قوسىپ جىبەرەتىن دە, قويدىڭ كەزەگى كوپ بولا بەرمەيتىن. ءبىز پاقىر اتىن يەلەنىپ جۇرگەن بايتىلەس شال وسى اۋىلعا قاراستى ءۇش فەرمانىڭ بىرىندە مەڭگەرۋشىلىك ەتتى. اياعىمىز شىققاننان قاسىنان قالماي, قويشىلاردى بىرگە ارالاپ جۇرەتىنبىز. اسىرەسە, جاز مەزگىلىندە جاقسى. قاراتاۋدىڭ قويناۋىنا كىرە بەرىستىڭ ەكى جاعى قاتپار-قاتپار تاۋ. تومەندە سىزىلىپ وزەن اعىپ جاتىر. ءوزى تاۋدىڭ ەسىگى ءىسپەتتەس. سوندىقتان بولسا كەرەك, ءبىز جاقتاعىلار بۇل جەردى داربازا اتاپ كەتكەن. سول داربازادان باستاپ قويشىلار وتىرادى. ارعىسى سوناۋ تايقوڭىرعا شىعا بەرىستەگى سارىشىرپىعا دەيىن. مايشىنىڭ تابانىندا قويشىلاردىڭ تويى وتەتىن. الما باققا ۇرلانىپ كىرىپ, قارنىمىز جارىلعانشا المانى تويىپ جەيمىز. ەسپەنىڭ بويىندا ەكى بىردەي اعامىز قوي باعادى. جاز بويىنا سولاردىڭ قولىندا بولامىز. جۇرتتىڭ بالالارى «اقبۇلاق» لاگەرىندە دەمالىپ جاتقاندا, ءبىز كوك ەسەكتى كوكتەي ءمىنىپ, قوي سوڭىندا ءجۇرەمىز. كەشكىلىك لاگەرگە بارامىز. بالا مۇرتى تەبىندەپ قالعان جىگىتتەر مەن قىلىقتارى ەندى شىققان بويجەتكەندەر بي كەشىن ۇيىمداستىرادى. بۇتا-بۇتانىڭ اراسىندا باسىمىز قىلتيىپ ءبىز سولاردى اڭديمىز. ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن كولحوز-سوۆحوز دەگەندەر تارادى دا, اركىم ءوز «تاۋەلسىزدىگىن» الدى. اۋىل ادامدارى بۇرىنعىداي مالدارىن قويشىلارعا قوسپايتىن بولدى. قوراسىندا قاماپ ۇستايدى. سودان قوي كەزەك باستالدى.
ءبىز ءبىرىنشى كوشەدە تۇردىق. ءاربىر ۇيدەن كەمى جيىرما شاقتى ۋاق مال ورىسكە شىعاتىن. قۇلقىن سارىدەن تۇرىپ, كوشەنىڭ قويلارىن الدىڭا سالىپ ءداۋ كانالدىڭ ارعى بەتىنە قاراي كەتىپ بارا جاتاسىڭ. قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان اۋىل بولعاندىقتان با, ەڭبەكشىنىڭ وزىنە تيەسىلى جەرى جوق. اينالاداعى جەردىڭ بارلىعى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن اۋىلداردىڭ مەنشىگىندە. كۇز بەن قىستا جەردىڭ يەسى بولمايدى. كوكتەمنەن باستاپ يەلەرى تابىلادى. مال جايۋعا بولمايدى. ەگىن ەگىلەدى. جيدەلىگە اپاراتىن جولدىڭ وڭ جاعىنا مالدى سالىپ جىبەرىپ, ءبىر جىڭعىلدىڭ تۇبىندە ۇيدەن الا شىققان كىتاپقا باس قوياسىڭ. كىتاپ وقىپ جاتىپ تالاي رەت قويدان ايىرىلىپ قالعانىمىز دا بار. كەيدە قۇرعىرلار ەگىندىككە ءتۇسىپ كەتەدى. شىم-شىتىرىق قىزىقتىڭ ىشىندە جاتقانىڭدا ەگىندىكتىڭ قاراۋىلى جان ۇشىرا ايقايلايدى. انانداي جەردە ارقانداۋلى تۇرعان ەسەككە ەتىگىڭدى سۇيرەتىپ تۇرا جۇگىرگەنىڭمەن, كوشەنىڭ قويلارى كۇرىشتىڭ ءبىرازىن وتاپ كەتەدى. كەي كەزدەرى اۋىلعا كەتىپ قالادى. ەكى يىعىڭ سالبىراپ كوشەنىڭ بەرگى باسىنان كىرىپ كەلە جاتقانىڭدا اۋىل ادامدارى: «باسە, سەن قوي باققاندا وسىنداي بىردەڭە بولۋى كەرەك ەدى عوي», دەپ قارسىلاپ الادى. بىراق جۇزدەرىنەن تابالاعان, مىسقىلداعان ەشتەڭە بايقالمايدى. ءجاي عانا سيپاپ قاعىتىپ تۇرعاندارىن كورەسىڭ. قويدى قايتادان جيناپ, ەندى قاتارتالعا قاراي باعىتتى بۇرامىز. كىم ەككەنىن بىلمەيدى ەكەنبىز, اۋىلعا كىرە بەرىستە شاماسى ەكى-ءۇش شاقىرىمداي ۇزىندىققا قاتارىنان اعاش ەگىلگەن ەدى. ءبىز ونى قاتارتال دەيتىنبىز. اۋىلدىڭ بارلىق ويىن بالاسى سو جەردە. اعاشتان-اعاشقا سەكىرىپ, جاس بۇتاقتى ءيىپ ساداق جاساپ قىزۋ ويىن بولىپ جاتاتىن. قويدى سونىڭ قاسىنا جىبەرە سالىپ, ءبىز دە ويىنعا كىرىسىپ كەتەمىز. الدەن ۋاقىتتا «ويباي, قوي قوسىلدى» دەگەن ءبىر بالانىڭ داۋىسى ەستىلەدى. بار بالا قوسىلعان قويعا قاراي تۇرا جۇگىرەدى. سودان زات ىرىكتەگەندەي ەكى كوشەنىڭ قويلارىن اجىراتا باستايدى.
– مىناۋ قۇدايبەرگەن كوكەمنىڭ قويى عوي,– دەيدى ءبىرى. قۇدايى كورشىمىزدىڭ قويىن تانىماي قاي قۇداي ۇرسىن ءبىزدى؟! قارسى تۇرامىز. «جوق, ول بوتەن قوي. باقبەرگەننىڭ ءۇيىنىڭ قويى اناۋ, قۇلاعىندا سىرعاسى بار». سولايشا, داۋلاسىپ, قوي ءبولىسىپ جۇرگەندە كۇن دە كوكجيەكتەن باتىپ بارا جاتادى. اۋىلعا قايتامىز. بۇل كۇنى ەكى كوشەنىڭ بالالارى بۇگىنگى قوي كەزەكتى باققان ءبىزدى ءبىر سىباپ الادى دا, ءار ەسىكتى قاعىپ «بوتەن قوي بار ما؟» دەپ جۇرگەنى.
قوي كەزەكتە تالاي قىزىق ءوتتى. بىراق وسى كۇنى قاراپ وتىرساق, وسىنىڭ تاربيەلىك ءمانى مەن ماڭىزى دا زور ەكەن. الدىمەن بالانى جاتىپ ىشەرلىكتەن اۋلاق قىلادى. قوي باعۋ دا ونەر. وتى مول, سۋى جەتكىلىكتى جەردى تاڭداي ءبىلۋىڭ كەرەك. ايتپەگەندە, قوي ءبىر ورنىندا تۇرمايدى دا, ءوزىڭدى ىعىر ەتەدى. ەكىنشىدەن, جان-جانۋاردى, وسىمدىكتەردى دە تانيسىڭ. بىلايشا ايتقاندا, بيولوگيا مەن زوولوگيا ءپانىن دالادا ءجۇرىپ وتەسىڭ عوي. بودەنە مەن قىرعاۋىلدى اجىراتارلىق شاماڭ بولادى تىم قۇرىعاندا. جانتاققا جايىلعان قوي مەن جوڭىشقا جەگەن مالدىڭ ايىرماسىنىڭ قانداي بولاتىنىن ايتپاي بىلەسىڭ. قامىستىڭ قاتىپ-سەمىپ كەتكەنىنە ولسەڭ دە قويدى قويا بەرمەيسىڭ. ەسەسىنە بالاۋسا قامىسقا بايلاپ قوياسىڭ. ەڭ باستىسى, اۋىلدى ىنتىماقتا ۇستايدى. قوي ىزدەپ ءجۇرىپ-اق كىمنىڭ ۇيىندە نە بولىپ جاتقانىن, جاعدايلارىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىلىپ شىعاسىڭ. بۇرىندارى قالاداعى كورشىلەر ءبىرىنىڭ ەسىگىن ەكىنشىسى قاقپايدى دەپ جاتاتىن ەك. قازىر اۋىلداعى اعايىندار دا كورشىسىنە بەيساۋات كىرە بەرمەيدى. ارنايى شاقىرىپ اس بەرمەسە, وزدىگىنەن ءبىر-بىرىنە كىرىپ سالەمدەسىپ جاتقاندارى سيرەك. ونىڭ سەبەبى دە وسى قوي كەزەكتە جاتىر ما دەيمىز؟ ويتكەنى, اۋىلدا قويدىڭ كەزەگى جوقتىڭ قاسى. قويلارىن بىرنەشە ءۇي بىرىگىپ قانا باعادى. ال قوي كەزەك بولسا, ادامدار ەرىكسىز ارالاسادى. تىم قۇرىعاندا, قوي كەزەكتى اۋىستىرۋ ءۇشىن كورشىسىنە كىرىپ شىعار ەدى عوي.
اۋىلدا وسكەن ءاربىر قاراتاباننىڭ قوي كەزەككە شىققانى انىق. ەن دالادا جالعىز جاتقاندا نەبىر ويدىڭ قۇشاعىندا قالاسىڭ. ازىرگە بەلگىسىز بولاشاعىڭ تۋرالى ويلاعاندا قيالىڭا قانات ءبىتىپ, ساماعاي ۇشاسىڭ. بۇگىندە ەلدى اۋزىنا قاراتقان اقىن مەن جازۋشى دا, قوعام قايراتكەرى دە, بيلىك تۇتقاسىندا جۇرگەن ازاماتتار دا كەشە عانا اۋىلىنىڭ شەتىندە قويىن باعىپ وتىرعان بالا ەكەنىنە كىمنىڭ الدىندا بولماسىن ءباس ءتىگۋگە بولار. وسى ازاماتتاردىڭ ءارقايسىسى قوي باعىپ وتىرىپ بولاشاققا قيالىمەن ساپار شەككەنى دە راس. قوي كەزەكتە ءجۇرىپ ماقسات قويعان دا شىعار الدىنا. سول ماقساتتاردىڭ ورىندالعانىن كورەمىز بۇگىن. بىراق ولار قوي كەزەكتى ۇمىتىپ كەتتى مە دەپ ويلايمىز.
قوي كەزەك توزىمدىلىككە باۋليدى. جازى اپتاپ ىستىق, قىسىندا قارا جەل بەتتى قاريتىن قىزىلوردادا قوي باعۋ دا وڭاي شارۋالاردىڭ قاتارىنان ەمەس. ول ءۇشىن دە ءبىراز شىدام كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ويىن بالاسىنا ازاننان قارا كەشكە دەيىن قويدىڭ سوڭىندا ءجۇرۋ دە ءىش پىستىرارلىق دۇنيە. بار بالا اسىر سالىپ ويناپ جاتقاندا جالعىز ءوزىڭ قارا قويدى قايىرىپ, ەشكى بىتكەنمەن الىسىپ جۇرگەنىڭ. قوي جارىقتىق يكەمگە كەلەدى. مۇندا ەشكىنىڭ جاعدايى قيىن. وسىندايدا ويعا تۇسەدى. انامىز قىرىق جاسقا تولعانىن تويلاماق بوپ, اكەمىز تاۋداعى قويشىدان ءداۋ ءبىر سەركەنى سۇيرەپ كەلگەن. ءتۇس اۋا الگى سەركەنى سويماق بولدىق. ۇلكەندەر جاعى بىزگە مالدى اكەلۋدى تاپسىرعان. مۇيىزدەرى قاراعايداي, ءوزى تايىنشاداي سەركەگە ءالىمىزدىڭ كەلمەيتىنىن بىلسەك تە باردىق. قورادان شىعارا بەرگەنىمىز سول ەدى, سۇيرەپ الا جونەلسىن. قاڭباق قۇرلى كورمەيدى. كوشەگە قاراي تۋرا تارتتى. مۇيىزىنە بايلانعان ءجىپتىڭ جارتىسى ءبىزدىڭ قولدا قالدى. سودان ەسىك الدىنداعى قورادان ور تەكەدەي ورعىپ ءوتتى دە ەسكى مونشانى بەتكە الدى. ال ونىڭ ارعى جاعى ەن دالا. ارتىنان قۋىپ كەلەمىز. جەتكىزبەيدى. ەسكى مونشادان ءوتىپ, قاتارتالدى بەتكە الدى. ونى اينالىپ ءوتىپ, توڭكەرىستىڭ كۇرىشتىگىنەن ءبىر-اق شىقتى. ومىرىمىزدە وكپەمىز ءوشىپ ءبىر جۇگىرگەنىمىز بولدى-اۋ. كۇرىشتىككە كىرگەننەن كەيىن جاعداي بەلگىلى. ۇستاتپاق تۇرماق, ءىزىن تاپقىزبايدى. سودان سەمىز سەركەدەن ايىرىلىپ تىنعانىمىز بار. ال قوي كەزەكتە ونداي سەركەنىڭ ونداعانى جۇرەدى. ونىمەن قويماي شىجبىڭداعان شىبىشتەردىڭ ءوزى ابدەن شىدامىڭدى تاۋىسىپ بىتەدى. قوي كەزەككە توزىمدىلىك كەرەك دەگەنىمىز دە وسى. كەي بالالاردىڭ قوي كەزەكتەن ءوزىن اسكەردەن قايتقان سولداتتاي سەزىنىپ كەلەتىنى دە سوندىقتان شىعار.
قوي كەزەكتىڭ جايىن ءبىلۋ ءۇشىن ءتاڭىرتاۋدا تۋىپ-وسكەن جاس جازۋشى بەيبىت سارىبايعا سۇراۋ سالدىق. نارىنقولدىڭ ءنان تابيعاتىندا قوي باققان دا ءبىر راحات شىعار دەگەن ويدان ادا ەمەسپىز. «جەر ءجانناتى جەتىسۋدا ءبىز سەكىلدى ەرىنى يۋ-قيۋ بولىپ, شاڭ جۇتىپ جۇرمەگەن بولار؟» دەگەن ساۋالدىڭ سانادا تۇرعانى انىق ەدى. قالعانىن بەيبىتتىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىك:
– قوي كەزەك دەگەنىڭىز ەگدە ادامدارعا ۇيرەنشىكتى ءىس بولعانىمەن, بۇل مىندەتكە العاش جەگىلگەن جاس بالا ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. جانە ومىرىندەگى العاشقى جاۋاپكەرشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى. باسقانى قايدام, ءوزىمىز سولاي سەزىندىك. ءجۇزدەن اسا قويدى الدىڭا سالىپ, جاپان تۇزگە شىعۋ العاشقىدا ۇرەي تۋعىزعان. اۋىلدان ەكى, ءۇش شاقىرىم عانا ۇزاپ شىعاتىن جەردە قاسقىر تۇگىل تۇلكىنىڭ دە بولماسى بەلگىلى. ونداي قورقىنىش جوق. بار بولعانى الدىڭداعى قويلاردىڭ وزگە وتارعا قوسىلىپ كەتپەۋىن قاداعالاساڭ جەتىپ جاتىر. قوسىلىپ كەتسە دە نەسى بار, اينالاسى بىرەر ساعاتتا قايتادان ءبولىپ الۋ اسا ءبىر قيىن شارۋا ەمەس. بىراق ءبىز سول كەزدە قويلاردى وزگەنىڭ وتارىنا قوسىپ الۋدان قاتتى قورقاتىنبىز. ەگەر ونداي جاعداي ورناسا باسىمىزعا قارا بۇلت ۇيىرىلەردەي سەزىنۋشى ەدىك. «قوي قوسىلىپ كەتىپتى» دەگەن ءسوز جەر سىلكىنىپتى دەگەن سياقتى ەستىلەتىنى دە سودان بولسا كەرەك.
قوي كەزەك كوكتەم شىعىپ, جەر قارايىسىمەن باستالادى. ول كەزدەگى ءورىس – جايىلىمدىق جەر. سۋدىڭ ارعى بەتى, تاۋدىڭ ەتەگى. قويىڭدى جايلاۋعا جىبەرمەسەڭ, قويشىلارعا قوسپاساڭ جاز بويى دا سول جاقتا باعاسىڭ. ال كۇز كەلىپ ەگىن ورىلىپ, ءشوپ شابىلعاننان كەيىن شابىندىق جەر مەن ەگىستىك القابى تولىقتاي يەلىگىڭە وتەدى.
قازىرگى كەزدە ۋاقىتتىڭ زىمىراپ ءوتىپ جاتقانىن كرەديتىن ءتولەيتىن كۇنى كەلگەندە بىلەتىن قازاق ول كەزدە قوي كەزەك ارقىلى سەزىنەتىن. ەرتەڭ قوي كەزەك دەگەن كۇنى «كەشە عانا وتكىزىپ ەدىك قوي دەيسىڭ» ەرىكسىز. قوي باعۋدا كورشىلەر ون ءۇي, ون بەس ءۇي بولىپ بىرىگىپ جاتادى. كەيبىرەۋلەرى التى, جەتى ءۇي بولىپ قانا قوسىلادى. ەندى ول كورشىلەردىڭ ىمىرا-ءبىرلىگىنە بايلانىستى. اڭگىمەنىڭ جاراسۋ جاعى شەشەدى. ون بەس ءۇي ءبىرىككەندەرگە راحات, ايىنا ەكى-اق مارتە كەزەككە شىعادى. ال, جەتى ءۇي عانا باس قوسسا اپتا سايىن ات تەرلەتۋىڭە تۋرا كەلەدى.
تاڭدا قويدى ايداپ كەتىپ بارا جاتىپ كۇندەگى ويىن بالاسىنىڭ وبرازى ءبىر ساتتە عانا وزگەرىپ شىعا كەلگەنى وزىنشە ءبىر قىزىق. سەنىڭ بالالىعىڭدى بەتىڭە باسىپ, كوڭىلى تولماعانداي سويلەپ قالاتىن شالدار بولادى: «ەي, كەشكە قاراي قويدى قۋالاماي, جايا-مايا اسىقپاي ايدا», دەيدى. جارايدى دەگەندەي باسىڭدى يزەيسىڭ دە قوياسىڭ. اينالاسى 150-200 گەكتار جەرگە الاقانداي اۋىلدان ون شاقتى وتار شىعادى. سولارمەن ىڭعايلاسا ءجۇرىپ وزىڭە قولايلى ورىندى تاڭداپ العاسىن قويلاردى ءيىرىپ قويىپ, اتتى تۇساپ جىبەرەسىڭ. ال سودان كەيىن جات. اينالاڭ تىپ-تىنىش. قالىڭ ويعا باتاسىڭ. شەكسىز قيالىڭ مەن ەسەپسىز ارماندارىڭ استاسا كەتكەندە زەڭگىر كوككە كوز تىگىپ, ءشيدىڭ ءبىر ساباعىن ەزۋىڭە قىستىرىپ قويعاننىڭ ءوزى عاجاپ قوي. «الماتىنى ەكى ارالاپ كەلگەندە» كۇن توبەڭە شىعادى. دوربانى اشىپ, سارى ماي جاعىلعان نانىڭدى جەپ, شايىڭدى ءىشىپ الاسىڭ. ءتۇس قايتا ۇرتىڭا قاتقان قۇرتتىڭ بىرەۋىن تاستاپ قويىپ, ارا-تۇرا اشىمال كوجەدەن ءبىر جۇتىپ جاتقانىڭ. قويىڭدى ارى قايىرىپ, بەرى قايىرىپ وتپەستەي بولعان ۋاقىتتى دا وتكىزىپ, باتپاستاي بولعان كۇندى دە ەڭكەيتىپ, قۋانا-قۋانا وتاردى اۋىلعا قاراي بۇراسىڭ. ەندىگى جالعىز عانا قاۋىپتى ءسات بار. كەڭ جەردى اركىم ءوزىنشە جايلاپ جاتقانىمەن, كەشكە ءبارىنىڭ وتەر كوپىرى بىرەۋ-اق. سول كەزدە رەتىن تاۋىپ, ءوز كەزەگىڭمەن وتارىڭدى وزگەلەرگە قوسىپ الماي وتسەڭ بولدى. ءبىتتى دەي بەر, بويىڭدى ماقتانىش پەن قۋانىش بىردەي كەرنەپ الا جونەلسىن. ماقتانىشىڭ سول – سەن دە ءۇيىڭنىڭ ءبىر قاجەتىنە جاراپ قوي كەزەكتى وتكىزدىڭ. ال ءجۇز قارالى قويدى امان-ساۋ ايداپ كەلۋ ءبىر قۋانىش بولسا, ەندى جەتى كۇن ءىشىڭدى پىستىرىپ, جانىڭدى سىزداتاتىن قوي كەزەككە شىقپايتىنىڭ وزىنشە ءبىر قۋانىش.
سول كۇنى مەيىرلەنە وتىرىپ اس ءىشىپ, ءسال ەركەلەپ الۋىڭا, شارشاعانىڭدى جەلەۋ ەتىپ اياعىڭدى جۋماي توسەككە قۇلاي سالۋىڭا تولىعىمەن بولادى. ول كۇنى تەتە وسكەن اپكەڭ مەن بىرەر جاس ۇلكەن اعاڭدى بەت قاراتپايتىنىڭ انىق. مىقتى بولسا اۋىر دا ابىرويلى مىندەتتى اتقارىپ كەلسىن. سودان كەيىن بارىپ قانا بەتىڭە قاراپ سويلەسىن. ويتپەيدى ەكەن, تىنىش وتىرعانى دۇرىس.
ال كەزەگىڭ ەمەس كۇندەردە قويدىڭ الدىنان شىعۋ دا وزىنشە ءبىر جۇمىس. ءىشى پىسقان شالدار ءسال ەرتەرەك بارادى. ەكەۋىنىڭ باسى قوسىلىسىمەن-اق, ءبىر اڭگىمەنى باستايدى. ارتىنشا اڭگىمە دە قىزىپ, ادام سانى دا ارتا ءتۇسەدى. كولحوزباستىققا كوڭىل تولماستىقتان باستالعان اڭگىمە قىزدى-قىزدىمەن تاياۋ شىعىسقا بارىپ ءبىر-اق تىرەلسە دە ەشكىم تاڭقالمايدى. كۇندەگى عادەت. كەيدە تالاسىپ قالىپ تا جاتادى. داۋ جەتەر جەرىنە جەتىپ, انە-مىنە ءتوبەلەسكە ۇلاسىپ كەتەردەي بولىپ تۇرعاندا قوي كەلىپ قالىپ ابىروي بولادى. ءوز قويىڭدى قاشاڭا قاماپ تۇرىپ سانايسىڭ. ساناعىڭ وتىز توعىزعا جەتسە جانىڭ تىنادى. وتىز جەتى بولسا تەنتىرەپ كەتەسىڭ. اركىمنىڭ ءيتىن ابالاتىپ, ەسىك الدىندا ىسقىرىپ تۇرعانىڭ. ءۇي يەسى شىققانداعى سۇرايتىنىڭ جالعىز سۇراق: «بوتەن قوي جوق پا؟» ءسويتىپ ءجۇرىپ تاباسىڭ. تاپقاننان كەيىن سول ۇيدە قالا بەرسە دە بولادى ەمەس پە, بۇگىن سويعالى جاتقان جوقسىڭ. ەرتەڭ ءبارىبىر قايتادان ورىسكە شىعاراسىڭ. جوق, بولمايدى. ۇيگە اكەلۋىڭ كەرەك. تاپ ءبىر بالاباقشاداعى بالا سياقتى, دەدەكتەتىپ ۇيگە اكەلەسىڭ. ايتپەسە جامان ۇيرەنىپ كەتەدى. دانىشپان اكەڭنىڭ زووپسيحواناليتيكاسىنا قارسى شىعىپ كور.
نە دەسەك تە قوي كەزەك دەگەنىڭىز وتكەن شاقتىڭ اياۋلى ەستەلىگى, ءتاتتى سۋرەتى. العاشقى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىندىرىپ ەسەيۋىڭە, وزىڭمەن-ءوزىڭ قالىپ وي قيالىڭدى جەتىلدىرۋىڭە, تابيعاتپەن ەتەنە بولۋىڭا ىقپال ەتەدى. ەڭ قىزىعى ءبىز ءوزى باستىق بولۋعا قۇمار ادامدارمىز عوي. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ءبىر قاۋىم ەلدى باسقارماساڭ دا ءجۇز قارالى قويعا باسشىلىق جاساپ, ايداۋىڭا جۇرگىزۋ دەگەنىڭىز دە وزىنشە ءبىر قىزىق, بالا كەزدە. ەڭ كەرەمەتى نۇرسالىمگە دەگەن وكپەڭ بولسا, سونىڭ قويىن سوم قامشىمەن قاق ماڭدايدان سالىپ قال…
نەگە ەكەنىن قايدام, قوي كەزەك دەگەندە ءنۇرابىلدا شال ەسىمە ءتۇستى. جاسى سول كۇندەردە جەتپىستەن اسقان بولۋى كەرەك, ەسەگىنە ەر سالىپ, اياعى سالبىراپ قوي سوڭىنان كەلە جاتاتىن ەدى. «جيىرما قويى بار ءبىز دە ءبىر كەزەك وتكىزەمىز, 60 قويى بار سەرجان دا ءبىر كەزەك وتكىزەدى. بۇل ادىلەتسىز. ول ءۇش كەزەك وتكىزگەندە ءبىز ءبىر كەزەك وتكىزۋىمىز كەرەك» دەگەن وكپەنى دە, «سەنىڭ ماڭدايىڭا 20 قوي جازىپ قويعان مەنمىن بە, ماعان دەسەڭ قويىڭدى جۇزگە جەتكىزىپ, تۇگەل قوس» دەگەن ۇتىمدى جاۋاپتى دا ەستىگەنبىز. شىركىن قوي كەزەك, كەرەمەت ەدى عوي. جاز ۋاقىتىندا بارىپ قوي كەزەك وتكىزۋگە قازىر دە قارسى ەمەسپىن. ونداي مۇمكىندىك تۋسا قۋانار ەدىم,– دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن بەيبىت.
قوي كەزەك دەسە, ءبىزدىڭ تۇعىرلاستارىمىز عانا ەمەس, اعا بۋىننىڭ دا ايتارى مول ەكەنىنە كامىل سەنەمىز. ويتكەنى, قويدىڭ كەزەگىنەن كەشە عانا قۇتىلعان كەيىنگى تولقىننىڭ ءوزى سول شاقتى ىستىق ىقىلاسپەن ويعا العاندا, ۇلكەندەر جاعىنىڭ ويداعىسى مەن قايداعىسى قالاي قوزداماسىن؟!.
ءومىردىڭ ءوزى دە قويدىڭ كەزەگى سەكىلدى. تاعدىر اعزام ماڭدايعا جازعاندى كەزەگىمەن كورە بەرەسىڭ.
مىنا جالعان دۇنيە دە قويدىڭ كەزەگى ءتارىزدى. كەزەگىڭ كەلگەندە… كەتەسىڭ. قىسقاسى, قويدىڭ كەزەگى – ويدىڭ وزەگى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
