تۋر حەيەردال

تەگىندە تۇركى قانى بار بۇل تۇلعامەن وسىدان 32 جىل بۇرىن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ ەدى…

1981 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى. ماسكەۋدەگى جوعارى كومسومول مەكتە­­بىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيتىن مەن “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەنمىن. ءبىر كۇنى گازەت رەداكتسياسىندا ابىر-سابىر بولىپ: «الداعى اپتادا وسىندا اتاقتى ساياحاتشى تۋر حەيەردال كەلەتىن بولىپتى», دەگەن حابار تارادى. بۇعان جۇرت كادىمگىدەي ەلەڭ ەتتى.

تەگىندە تۇركى قانى بار بۇل تۇلعامەن وسىدان 32 جىل بۇرىن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ ەدى…

1981 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى. ماسكەۋدەگى جوعارى كومسومول مەكتە­­بىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيتىن مەن “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەنمىن. ءبىر كۇنى گازەت رەداكتسياسىندا ابىر-سابىر بولىپ: «الداعى اپتادا وسىندا اتاقتى ساياحاتشى تۋر حەيەردال كەلەتىن بولىپتى», دەگەن حابار تارادى. بۇعان جۇرت كادىمگىدەي ەلەڭ ەتتى. ونىمەن كەزدەسۋ رەداكتسيانىڭ كوگىلدىر زالىندا وتەتىنى دە بەلگىلى بولدى. مۇنداي جاڭالىققا كىم-كىمنىڭ دە, اسىرەسە, گازەت-جۋرنالدىڭ اينالاسىندا جۇرگەن كەز كەلگەن ءجۋرناليستىڭ قىزىعىپ, دەن قويارى انىق. ونىڭ ۇستىنە سول ۋاقىتتا باسپاسوزدە تۋر حەيەردالدىڭ ساياحاتتارى تۋرالى ءجيى جازىلىپ, ونىڭ اتاق-داڭقى كادىمگىدەي دۇرىلدەپ تۇرعان. سوندىقتان مەن دە ونىمەن بولاتىن كەزدەسۋگە قىزىعىپ, قاتىسقىم كەلدى. قاسىم­داعى جىگىتتەردەن كەز كەلگەن ورتاعا باسا-كوكتەپ بارا بەرمەيتىن قازاقى ۇياڭ­دىق جانە ادەپتىلىكپەن: «كەزدەسۋگە قاتىسۋعا بولار ما ەكەن؟» دەپ سۇراپ ەدىم, «قا­تىسقانىڭ نە, سۇراق قويۋعا دا بولادى», دەدى.

…«كومسومولسكايا پراۆدانىڭ» كوگىل­دىر زالىنداعى ايگىلى ساياحاتشىمەن كەزدەسۋ ۋاقتىلى باستالدى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ اينالاسىندا ءبارىمىز جاعالاي وتىرمىز. باسقالاردى قايدام, ماعان ورتا بويلى, اتجاقتى كەلگەن, ءجۇرىس-تۇرىسى وتە شيراق, بويىندا ەشبىر ارتىق ەتى جوق سىلىڭعىر تۋر حەيەردال جاستاۋ ادام سياقتى كورىندى. سويتسەم, سول كەزدىڭ وزىندە ول 67-دە ەكەن.
الدىمەن تۋر حەيەردالدىڭ قىسقاشا ءومىربايانى تانىستىرىلدى. سونان سوڭ ونىڭ ەڭ العاشقى ساياحات جورىعىن سوناۋ 1947 جىلى باستاپ, سال قايىقپەن تىنىق مۇحيتى ارقىلى پەرۋدەن پولينەزيا ارالدارىنا دەيىن ءجۇزىپ وتكەنى, سونداي-اق, بۇدان كەيىن دە اسقان باتىلدىقپەن تروستيك, پاپيرۋس قايىقتارمەن بىرنەشە رەت قاۋىپتى دە قاتەرلى ساپارلارعا شىق­قانى,1955-56 جىلدارى پاسحا ارالىنا نورۆەگيانىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرعانى, 1969-70 جىلدارى افريكادا ورتالىق امەريكاعا, 1977-78 جىلدارى ەل-كۋرنا (يراكتان) – ءۇندى ءمۇيىسى ارقىلى  دجيبۋتيگە جەتكەنى ايتىلىپ ءوتتى. وسى ساپار-ساياحاتتاردان العان اسەرلەرى مەن كورگەن-بىلگەندەرىن, ويعا تۇيگەندەرىن جۇيەلەپ قاعازعا ءتۇسىرىپ: «كون-تيكي» قايىعىمەن ساپار» (1949), «اكۋ-اكۋ» (1957), «را-را» (1970), «فاتۋ-حيۆا» (1975) دەگەن سەكىلدى ءبىرتالاي كىتاپتار جازعان. ولارى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلعان.
جيھانكەزگە جان-جاقتان سۇراقتار قويىلا باستادى. كوپشىلىگى ونىڭ ەكسپەديتسياسى مەن ساياحاتتارىنا بايلانىستى.
قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى: «ەڭ العاش­قى تەڭىز ساياحاتىنا 1947 جىلى شىققا­نى­­ڭىزدى ەستىدىك. ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىن مۇنداي قيىن دا قاتەرلى ساپار­عا شىعۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟» دەپ سۇرادى.
– ەڭ ءبىرىنشى ايتارىم, بىلۋگە, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق ىقپال ەتتى. دالىرەك ايتسام, مەن كونە جازبالار مەن يسپاندىق جاۋلاۋشىلاردىڭ ينكتەردىڭ قايىقتارىن بەينەلەگەن كەسكىن سۋرەتتەرىن, ارقيلى ارحەولوگيالىق بەلگىلەردى كورىپ تانىس­تىم. ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەلەردى ەستىدىم. وسى­نىڭ ءبارى مەنى ەرتەدە وڭتۇستىك امەري­كا مەن پولينەزيا ارالدارىنىڭ اراسىندا سۋ ارقىلى بولسا دا قانداي دا ءبىر بايلانىس بولعان-اۋ دەگەن ويعا جەتەلەدى. وسىنى قازىرگى زامانعى جەتىلگەن قۋاتتى كەمەلەر ەمەس, قاراپايىم قايىقپەن ءجۇزىپ ءوتىپ, كوز جەتكىزىپ كورمەك بولدىم. مەن, ارينە, بۇل ساپاردا جالعىز بولعان جوقپىن. قاسىما كنۋت حاۋگلاند, بەنگت دانيەلسسون, ەريك حەسسەلبەرگ, تۋرستەين روبيۋ جانە گەرمان ۆاتتسينگەر سياقتى ەرجۇرەك ساياحاتشىلار ەردى. ءبىزدىڭ «كون-تيكي» جەلكەندى سال قايىعىمىز تىنىق مۇحيتىنان باتىسقا قاراي بەت تۇزەپ, تۋرا 101 كۇننىڭ ىشىندە 4300 ميل, ياعني 8000 شاقىرىم قاشىقتىقتى ءجۇزىپ ءوتتى. مۇحيت توسىندە ءجۇزۋ بارىسىندا ءبىز گۋمبولد اعىسىن جانە جولاي سوققان جەلدى ۇتىمدى پايدالانا بىلدىك. قىزىق بولعاندا, مۇحيت بەتىندە ءبىز­­دىڭ سال قايعىمىزعا, ياعني ءبىر-بىرىنە قوساق­تالىپ, باي­­لانعان بالس اعاش­­­تارىنىڭ ارا-اراسىندا بالىقتاردىڭ كوپ شوعىرى بىزدەن قالماي ەرىپ ءجۇردى. بۇدان ەرتەدەگى تەڭىزشىلەرگە وسىنداي بالىقتار قورەكتىڭ كوزى جانە ءشولدى باسۋدىڭ ءبىر امالى بولعان-اۋ شاماسى دەگەن وي ءتۇيدىم.
وسىلاي دەي كەلىپ ول تايتي جانە فاتۋ-حيۆا ارالدارىنا ساپارىنا ويىستى.
– 1937 جىلدىڭ باسىندا مەن ءبىرىنشى زايىبىم ليۆكە ۇيلەنگەن سوڭ مارسەلگە جەتىپ, سوندا كەمەگە وتىرىپ, اتلانت مۇحيتى, پاناما كانالى ارقىلى تىنىق مۇحيتىنا شىعىپ, ءارى قاراي تايتي ارالىنا جەتتىك. ول جەردە جەرگىلىكتى تايپا كوسەمىنىڭ باسپانا لاشىعىندا تۇرىپ, تابيعي ورتادا قالاي كۇنەلتۋگە بولاتىنىن باستان كەشىرىپ كوردىك. سونان سوڭ ماركيز ارالدارىنىڭ وڭتۇستىك تىزبەگىنە جاتاتىن, وڭاشالاۋ ورنالاسقان فاتۋ-حيۆا ارالىنا قايىقپەن بارىپ, سوندا وركەنيەتتەن وقشاۋ ءبىر جىلداي تۇردىق. مۇنداعى ماقساتىمىز دا باياعى اتا-بابالارىمىزداي ادام اتا مەن حاۋا انا سەكىلدى ەكەۋ­دەن ەكەۋ, بولەك ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن بايقاپ كورۋ ەدى. بۇل ساپار جونىندە مەن 1938 جىلى باسىلىپ شىققان «جۇماقتى ىزدەۋ جولىندا» دەگەن كىتابىمدا كەڭىرەك جازعانمىن.
– ءسىزدىڭ ءار ساياحات-ساپارىڭىز وزىنشە قىزىق. دەگەنمەن, مىنا ءبىر جايتتىڭ سەبەپ-سىرىن بىلگىمىز كەلەدى. ۇلكەن ەڭبەك, كوپ بەينەتپەن تروستيك قامىسىنان توقىلىپ جاسالعان «تيگريس» قايىعىن نەگە ورتەپ جىبەردىڭىزدەر؟ – دەگەن ساۋالعا اتاقتى ساياحاتشى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى.
– ءوزىڭىز ءبىلىپ وتىرعان بۇل ەكسپە­ديتسيا­نىڭ ماقساتى ەرتە كەزدەردە مەسو­پوتاميا مەن ءۇندى وركەنيەتى اراسىندا ساۋدا-ساتتىق پەن كوشى-قون بايلانىسى بولعانىن دالەلدەۋ ەدى. وسىنداي ساپارمەن جولعا شىققان ءبىزدىڭ «تيگريس» قايىعىمىز يراكتا جاسالىپ, پارسى, ومان شىعاناقتارى ارقىلى پاكستانعا جەتىپ, ودان ءارى اراب تەڭىزى, ادەن شىعاناعىمەن قىزىل تەڭىزگە جەتۋدى كوزدەدى. سولاي ارادا بەس اي جول ءجۇرىپ دجيبۋتي ماڭىنا جەتكەنىمىزدە, ءبىزدى ءارى قاراي جىبەرمەي قويدى. ويتكەنى, سول ۋاقىتتا, ياعني 1978 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەفيوپيا مەن سومالي اراسىندا قيان-كەسكى سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. ءسويتىپ, امالسىز كىدىرىپ قالدىق. ويلاعان ماقساتىمىزعا جەتە الماي, جىگەرىمىز قۇم بولدى. ادام بالاسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلەتىن وسىناۋ سوعىسقا قارسىلىق رەتىندە 1978 جىلدىڭ 3 ءساۋىرى كۇنى بەيتاراپ دجيبۋتيدە ەسىل ەڭبەكپەن جاسالعان قايىعىمىزدى ورتەدىك. بۇۇ باس حاتشىسى كۋرت ءۆالدحايمنىڭ اتىنا اشىق حات جولداپ, اشۋ-ىزاعا تولى نارازىلىعىمىزدى بىلدىردىك. ول حاتتا: «ادامزات وركەنيەتتىڭ ءۇشىنشى مىڭ جىلدىعىنا قاراي اياق باسقان تۇستا كورشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ, سوعىس اشۋى, ودان بەيبىت حالىقتىڭ جاپا شەگىپ, وققا ۇشۋى اقىلعا سىيمايتىن ارەكەت» دەپ ايىپتادىق. «بىرەۋلەردىڭ باسسىزدىعىنان ادامزات قوعامى سۋعا باتىپ بارا جاتقان كەمەنىڭ كۇيىن باستان كەشپەۋى كەرەك» دەدىك.
ورىستىڭ اككى دە تىسقاققان جۋرنا­ليستەرىنىڭ اراسىنان قاباتتاسا ءجۇرىپ, مەن دە بىرەر سۇراق قويىپ ۇلگەردىم. «ايتىڭىزشى, «تەڭىز اۋرۋىنان» قالاي قورعانىپ, ساقتاندىڭىزدار؟» – دەدىم.
– مىنە, بۇل قىزىق ءارى ماڭىزدى سۇراق! – دەدى حەيەردال. جانە دە مەنىڭ ازيالىق ەكەنىمە نازار اۋداردى ما, ول ماعان بۇرىلا قاراپ:
– ءسىز كىمسىز؟ قايدانسىز؟ – دەپ سۇرادى. وڭىنەن ءبىر ءتۇرلى جىلىلىق پەن ىقىلاس پەيىل ەسىپ تۇرعانداي كورىندى.
– مەن قازاقپىن! قازاقستاننانمىن, – دەدىم. ول تۇسىنبەگەندەي كەيىپ تانىتتى. اعىلشىنشا جەتىك بىلمەسەم دە اۋدارماشىنىڭ وعان: «بۇل ءبىزدىڭ ءبىر پروۆينتسيامىز. قازاق سوندا تۇراتىن حالىق», دەپ تۇسىندىرگەنىن سەزىپ: «قازاق­­­ستان – وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ءبىرى!» – دەدىم نامىستانىپ. بۇل ءسوزىمدى اۋدارماشى قوناققا جەتكىزبەي اڭگىمە اۋانىن باسقا جاققا بۇرىپ اكەتتى.
– تەڭىزگە ساياحاتقا شىعاردىڭ الدىندا ءاربىر ادام, كەز كەلگەن ەكسپەديتسيا مۇنى ايرىقشا ەسكەرۋى كەرەك, – دەپ باستادى تۋر حەيەردال مەنىڭ سۇراعىما قاتىستى جاۋابىن. – ولاي ەتپەسە, ساپارىنىڭ ءساتتى بولۋى ەكىتالاي. حابارلارىڭىز بار, «تەڭىز اۋرۋى» نەمەسە كينەتوز – بۇل اللەرگيا ءتارىزدى ادام ورگانيزمىنىڭ ۇيرەنشىكتى ەمەس قوزعالىسقا پاتولوگيالىق قارسىلىعى. ونىڭ بەلگىسى ادامنىڭ باسى اينالىپ, قۇسا بەرەدى. بۇدان قورعانۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تاڭەرتەڭ سۋدى كوپ ىشپەۋ كەرەك. جەيتىن تاعام-تاماقتىڭ دا اعزاعا وڭاي سىڭەتىندەي جەڭىل بولعانى ءجون. مۇندايدا كەيدە تەڭىزشىلەر سىرىڭكەنىڭ ەكى ءشيىن تىستەرىنىڭ اراسىنا قويىپ, تىستەپ وتىرادى. بىراق, ءشيدىڭ كۇكىرتتى باسىن اۋىزعا سالماۋ قاجەت. ول لوقسىتىپ, قۇستىرادى. اياقتاردى ءجيى ايقاستىرىپ, تاباندى ەدەندە جۇرگەن سەكىلدى قوزعالتىپ, الىسقا كوز تىگىپ, قوزعالمايتىن نارسەگە, ەڭ دۇرىسى كوكجيەككە قاراپ وتىرعان دۇرىس. جاعالاۋعا جەتكەندە نەمەسە وزەنگە وتكەندە بۇل اۋرۋ وزىنەن ءوزى جوعالادى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز توپتى جاساقتاۋ بارىسىندا مۇقيات ەسكەرىپ, ۇيرەتەمىز. سەبەبى, ونداي قاۋىپ-قاتەرلى ساپارعا شىققاندا ادام بارىنە دايىن بولۋى شارت.
جيھانگەز اڭگىمە اراسىندا قايىقتى نەلىكتەن تروستيك پەن پاپيرۋستان جاسايتىندارىن دا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ سەبەبى, سۋعا ەڭ ءتوزىمدىسى وسى ەكەۋى ەكەن. بۇعان يتبالىقتاردىڭ تەرىسىن دە پايدالانىپ كورىپتى. بىراق, ول كوپ شىداس بەرمەيدى ەكەن. بۇل جونىنەن ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سىناقتار جاسايتىن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ بار ەكەنىن ايتتى. مىسالى, ءۇندىستاننىڭ بومبەي قالاسىندا سونداي ورتالىق جۇمىس ىستەيدى ەكەن. تاعى ءبىر بىلگەنىمىز, ت.حەيەردال ءوزى نورۆەگيالىق بولا تۇرا يتاليادا تۇراتىن كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبىن ول ادام قارتايعاندا ۋ-شۋدى, كولىكتىڭ كوپتىگىن جاقتىرا بەرمەيدى ەكەن دەپ ءتۇسىندىردى. سول ءۇشىن تىنىشتاۋ يتالياعا كوشتىم دەدى. ورايى كەلگەن نارسەنى قالت جىبەرمەيتىن جۋرناليستەردىڭ ءبىرى: «قازىرگى تۇرعان جەرىڭىزدىڭ ۋ-شۋى وسلودان كەم ەمەس قوي؟» – دەپ قالدى.
– مەنىڭ ءوز تابيعاتىم, مىنەزىم قىزىق, – دەدى حەيەردال. – نورۆەگياعا كەلسەم, تروپيكاعا كەتكىم كەلەدى. تروپيكاعا بارسام, قايتادان قارلى شىڭدار وزىنە تارتادى. ال, وسى كۇنى تۇرىپ جاتقان يتاليانىڭ ريۆەرە قالاشىعىندا قارلى شىڭدار دا, اپەلسين دە بار.
مەن سوندا «ەۋروپالىقتار قالاعان ەلىنە بارىپ تۇرا بەرەدى ەكەن-اۋ» دەگەن ويدا قالدىم. ەرەكشە ءبىر ايتا كەتەتىنى, حەيەردال ءوزى جاساعان ەكسپەديتسياسىنىڭ بارىندە توپ قۇرامىنا ءار ءتۇرلى ءناسىل, ۇلت جانە كوزقاراس-تانىمداعى ادامداردى ىرىكتەپ الىپ وتىرعان. ونىڭ كەزەكتى ءۇش ساپارىنا دارىگەر رەتىندە ورىستىڭ تانىمال ساياحاتشىسى يۋري سەنكەۆيچ تە قاتىسقان. مۇنداي تاڭداۋ ارەكەتىمەن ول دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان ءار قيلى ادامدار كىشكەنتاي قايىق ۇستىندە ورتاق بىرلىك, ىنتىماقپەن كۇن كەشكەن بولسا, وندا جەر شارىنداعى ءار الۋان حالىقتار مەن ۇلتتار دا نەگە تۇسىنىستىكپەن, بەيبىت قاتار ءومىر سۇرمەسكە دەگەن يدەيانى كوتەرمەك بولعان.
اتاقتى ساياحاتشى اڭگىمەسىنىڭ بار ءتۇيىنى تابيعاتتىڭ تازالىعىنا, قورشاعان ورتانىڭ لاستانباۋىنا كەلىپ تىرەلدى.
– مەنىڭ باستى ماقساتىم, ەل كەزىپ, بەتالدى قاڭعي بەرۋ ەمەس, – دەدى ول ءسوزىنىڭ اياعىندا. – ءبىزدىڭ تۋعان بەسىگىمىز بولىپ وتىرعان جەر پلانەتاسىنىڭ تازالىعىن, تابيعي قالپىن ساقتاۋ. وسى ىسكە تامشىداي بولسا دا ءوزىمنىڭ ۇلەسىمدى قوسۋ. مۇحيت سۋلارىن جۇرگىنشى كەمەلەردەن قالاتىن كون­­­سەرۆى قالبىرلارى ەمەس, جاعالاۋداعى پورتتى قالالار توگىپ تاستايتىن ءتۇرلى قالدىقتار مەن كىر-قوقىستار لاستاپ ءبۇلدى­رەدى. جاساعان ەكسپەديتسيالارىمنىڭ بارىسىندا مەن بۇعان انىق كوز جەتكىزدىم. سوندىقتان دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىندا بولعان جەرلەرىمدەگى قورشاعان ورتا – تا­­بيعاتتىڭ جاي-كۇيىنە نازار اۋدارىپ, لاستانعان نىسان-نۇكتەلەر جايىندا بۇۇ-عا جازباشا تۇردە حابارلاپ, ناقتى مالىمەتتەر مەن مالىمدەمە جىبەرىپ وتىردىم. تاياۋ جىلداردا جانە بولاشاقتا ادامزات ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە: ەكولوگيا – قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى بولادى, – دەدى.
كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا باسقالارمەن بىرگە ايگىلى ساياحاتشىدان ەسكەرتكىش بەلگى بولسىن دەپ مەن دە قولتاڭبا جازدىرىپ الدىم. بۇل قولتاڭبا بويتۇمارداي مەنىڭ جەكە ارحيۆىمدە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى.
ارتىنان مەن تۋر حەيەردالدىڭ ەكسپەديتسيالارى تۋرالى ءوزى جازعان جانە باسقا دا كىتاپتاردى وقىپ, ءبىراز جايلارعا قانىقتىم.
ماسەلەن, ول بۇگىنگى عىلىم دا جۇمباعى مەن قۇپيا سىرىن ءالى كۇنگە اشا الماي كەلە جاتقان تىنىق مۇحيتتاعى پاسحا ارالىنا 1955-56 جىلدارى نورۆەگيانىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن باستاپ بارىپ, سونداعى ماڭىزدى نىسانداردا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ارالداعى ايگىلى «مواي» الىپ ەسكەرتكىش مۇسىندەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ولاردىڭ جاسالۋى مەن تاسىمالدانۋىن جانە ورناتىلۋىن زەر سالا زەرتتەگەن. بۇل ساپاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نورۆەگيالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانىڭ «پاسحا ارالى مەن تىنىق مۇحيتتىڭ شىعىس بولىگى تۋرالى» قالىڭ-قالىڭ ەكى تومدىق ەسەبى جاريالانىپ, تۋر حەيەردال ونى «پاسحا ارالىنىڭ ونەرى» دەگەن جازباسىمەن تولىقتىرعان. ەڭ باس­تىسى, وسى العاشقى ساپار پاسحا ارالىنا جاسالعان كەيىنگى ەكسپەديتسيالاردىڭ ءىزاشارى مەن باستاۋى بولدى. بۇل ەكسپەديتسيا جونىنەن ت.حەيەردال كەيىننەن جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىلىپ, قۇندى مۇراعا اينالعان «اكۋ-اكۋ» دەپ اتالاتىن كىتاپ جانە «پاسحا ارالى: شەشىلگەن جۇمباق» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ, ارالدىڭ وتكەن تاريحىنا بايلانىستى وي تۇجىرىمدارىن ايتتى. «ءبىر زامانداردا مۇندا الدىمەن وڭتۇستىك امەريكادان كەلگەن «ۇزىن قۇلاقتىلار» مەن كەيىننەن پولينەزيادان قونىس اۋدارعان «شۇناق قۇلاقتىلاردىڭ» اراسىندا قيان-كەسكى ۇرىس بولىپ, وسى «شۇناق قۇلاقتىلار» انالاردان ايلاسىن اسىرىپ, وتقا تىرىدەي ورتەپ, قىرىپ تاستاعان. تابىلعان قازبا قالدىقتار مەن م ۇلىكتەر, ادام سۇيەكتەرى وسىنى مەڭزەيدى. بۇل شامامەن وسىدان ءۇش عاسىرداي بۇرىن بولعان» دەگەن بولجام جاسادى.
بۇدان كەيىن تۋر حەيەردال 1969-1970 جىلدارى پاپيرۋستان ەكى قايىق را, را-ءىى جاساتىپ, افريكادان (ماروككو)  كاريب باسسەينىنە (باربودوسقا) دەيىن اتلانت مۇحيتىن كولدەنەڭىنەن ءجۇزىپ ءوتۋدى جوسپارلادى. مۇنداعى العا قوي­عان ماقسات-مۇددەسى ەجەلگى دۇنيەدەگى تەڭىزشىلەردىڭ كانار اعىسىن ءساتتى پايدالانىپ, كادۋىلگى جەلكەندى قايىقتارمەن-اق ترانساتلانتيكالىق جورىقتار جاساعانىن دالەلدەۋ ەدى. بۇل ساپارىنىڭ «را» جانە «را-ءىى» اتالاتىن سەبەبى كونە ەگيپەتتىك ۇلگىمەن ەفيوپياداعى تانا كولىنەن اكەلىنگەن قامىستاردان چاد ماماندارى توقىپ جاساعان العاشقى قايىق بىرنەشە اپتادان سوڭ مۇحيت جولىندا جارامسىز بولىپ قالىپ كەرى قايتۋعا تۋرا كەلدى. كەلەسى جىل بوليۆياداعى تيتيكاكا كولىنىڭ قامىستارىنان جاسالعان «را-ءىى» قايىعى بۇلاردى ماروككودان باربودوسقا امان-ساۋ جەتكىزىپ, العا قويعان ماقساتتارى ويداعىداي ورىندالدى. ءسويتىپ, ەرتە كەزەڭدەردە ەگيپەتتىك تەڭىزشىلەردىڭ امە­ريكا قۇرلىعىنا ساياحات جاساۋى ىقتيمال دەگەن بولجام راستالعانداي بولدى. ما­ڭىزدى دا اسەرلى بولعان وسىناۋ ساپار تۋرالى ساياحاتشى تاراپىنان ارنايى «را قايىعىمەن ەكسپەديتسيا» دەگەن كىتاپ جازىلىپ, دەرەكتى كينوفيلم ءتۇسىرىلدى.
مۇنان كەيىن 1983-1984 جىلدارى ول ءۇندى مۇحيتىنداعى مالديۆ ارالدارىنان تابىلعان كونە قورعانداردى زەرتتەپ, ونداعى ۇيلەردىڭ ىرگەلەرى مەن اۋلالارىنىڭ شىعىسقا قاراي سالىنعانىنا جانە قۇلاقتارى ۇزىنداۋ كەلگەن ساقالدى تەڭىزشىلەردىڭ مۇسىندەرىنە نازار اۋداردى. وسى جانە باسقا دا ارحەولوگيالىق قازبالار مەن ولجالار قازىرگى شري-لانكا جەرىنەن ەرتە كەزدە شىققان تەڭىزشىلەر مالديۆ ارالدارىنا قونىس اۋدارىپ, وڭتۇستىك امەريكانىڭ جانە پاسحا ارالىنىڭ كونە مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتكەن دەگەن تەو­ريانى نىعايتا تۇسكەندەي. ال, 1991 جىلى حەيەردال اتاقتى كانار ارالدارى توبىنداعى تەنەريفتەگى گۋيمار پيراميداسىن زەرتتەدى. ونىڭ استرونوميالىق سالىنۋ باعىت-باعدارىنا كوڭىل اۋدارىپ, كانار ارالدارى ەرتە زامانداردا امەريكا مەن جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى اراسىندا ءبىر مەزەت توقتاپ, تىنىعاتىن ارالىق بەكەت بولعان بولۋى مۇمكىن دەدى.
كەزىندە زامان باسقا, ساياسات باسقا بولدى دا جوعارىدا ءسوز بولعان, حەيەردالدىڭ كەزەكتى ءبىر ساياحاتىنا كەدەرگى كەلتىرگەن سومالي-ەفيوپيا سوعىسى جايىندا اشىپ ايتىلمادى. بەرتىندە جاريا بولعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1977 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1979 جىل­دىڭ قارا­شاسىنا دەيىن سوزىلعان ەكى جاقتىڭ سوعىسىندا كەڭەس وداعى الدىمەن سومالي جاعىندا بولىپ, كەيىننەن ەفيوپيانى قولداۋعا كوشكەن. ەفيوپياعا قارۋ-جاراق پەن تەحنيكا: ۇشاقتار مەن تانكتەر, ارتيللەريا, باسقا دا جەتىلگەن اتىس قارۋلارىمەن عانا كومەك بەرىپ قويماي, جۇزدەگەن اسكەري كەڭەسشىلەر مەن ماماندارىن جىبەرگەن. قىزىل تەڭىز بەن افريكا يىنىندەگى بۇل جويقىن سوعىسقا كسرو-عا قوسا كۋبا سياقتى سوتسياليستىك لاگەر مەملەكەتتەرى دە تارتىلىپ, گدر, چەحوسلوۆاكيا, كحدر, وڭتۇستىك يەمەن, ليۆيا, پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمى تاراپىنان ءتۇرلى ماتەريالدىق كومەكتەر كورسەتىلگەن. كەڭەستەر ەلىمەن ءتىل تابىسا الماعان سومالي ەگيپەت, پاكستان, يران, ساۋد ارابياسى سەكىلدى مۇسىلمان ەلدەرىنە جانە اقش-قا ارقا سۇيەگەن. ۇرىس قيمىلدارى بارىسىندا كەڭەس وداعى باس-اياعى 33 اسكەري قىزمەتكەرىنەن ايىرىلعان بولسا, ولاردىڭ ىشىندە 1949 جىلى تۋعان, ۇشاقتا بورت اۋدارماشىسى قىزمەتىن اتقارعان كاپيتان سەرىك ماناپ ۇلى نۇرمۇحانوۆ دەيتىن قازاق ازاماتى دا بولعان. بۇل سوعىس سومالي مەن ەفيوپياعا وراسان زور شىعىن كەلتىرىپ, مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيۋمەن قا­تار, كەڭەس-امەريكان قاتىناسىنا دا ءوز سالقىنىن تيگىزگەن.
تۋر حەيەردال كەزىندە ارحەولوگ-عالىم رەتىندە ازەربايجانداعى ۋدين تايپاسى مەن سكانديناۆتىقتار اراسىنان تۋىستىق بايلانىس ىزدەگەن. ونىڭ بولجامىنشا سكانديناۆتىقتار كاۆكاز جەرىنەن ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى VI-VII عاسىرلاردا قونىس اۋدارعان بولۋى مۇمكىن. وسىنداي يدەيانىڭ جەتەگىمەن ول ازەربايجانعا بىرنەشە رەت كەلىپ, وسىنداعى كيش شىركەۋىن زەرتتەپ قاراعان.
كەيىنگى ۋاقىتتا تۋر حەيەردالدىڭ تەگىندە تۇركىلىك قان بار دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلا باستادى. ءتىپتى, ازەربايجاندىقتار «تۋرمەن ءبىزدىڭ ءتۇبىمىز ءبىر» دەپ ونى وزدەرىنە ەنشىلەپ تە وتىر. بۇل وراي­دا ازەربايجان عالىمدارى مەن نورۆەگياداعى وسلو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوزارا بىرلەسىپ, 2011 جىلدىڭ قازانىندا باكۋدە «تۋر حەيەردال جانە ازەربايجان» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرىپ, وتكىزگەنىن ايتۋعا بولادى. مۇنداي يگىلىكتى شارانى ولار ازەربايجان ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەن وسلو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 200 جىلدىعى, سونداي-اق, اتاقتى ساياحاتشىنىڭ العاش وسىندا كەلىپ, ازەربايجان توپىراعىن باسقانىنا 30 جىل تولۋىنا ارنادى. كونفەرەنتسياعا اسا قادىرمەندى قوناق رەتىندە تۋر حەيەردالدىڭ بالاسى – ەكىنشى تۋر حەيەردال شاقىرىلدى. ول جينالعاندار الدىندا ءسوز سويلەپ:
– مەن ازەربايجانداعى اكەمە دەگەن زور قۇرمەت پەن ونىڭ زەرتتەۋلەرىنە قىزىعۋشىلىققا قايران قالدىم. ءارى ريزا بولدىم. اكەي راسىندا دا مىنەزى كۇردەلى, ءوزىنىڭ تانىم مەن پايىمى, ىشكى الەمى بار كىسى بولدى. ول ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسى بارىسىندا عىلىمدا قالىپتاسقان جاڭساق تۇسىنىكتەردى تۇزەتۋگە تىرىسىپ, ولاردى شەشۋدىڭ كوپتەگەن جاڭا جولدارىن ۇسىندى. ونىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ماسەلەنىڭ ءمانى مەن وزەگىن ءدوپ باسىپ, باسقالار اڭعارا قويماعان جايتتارعا نازار اۋدارىپ, ونى ءدال كورە ءبىلدى,– دەگەن جىلى لەبىزى مەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا تۋر حەيەر­دالدىڭ ۆيكينگتەر ازەربايجاننان سكان­ديناۆياعا قونىس اۋدارعان بولۋى ىقتيمال دەپ بولجام جاساعاندا, ونىڭ ەڭ الدىمەن سكانديناۆ اڭىزدارىنا, سونداي-اق, ءحىىى عاسىرداعى بەلگىلى يسلانديالىق تاريحشى سنوررە ستۋرلۋسسوننىڭ جازبالارىنا سۇيەنگەنى ايتىلدى. 1220-1240 جىلدارى دەپ كورسەتىلگەن ستۋرلۋسسون ەڭبەگىندە سودان ەكى مىڭ جىلداي بۇرىن, ياعني يسۋس حريستوس مەيرامىنا دەيىن ەكى ۇرپاق بۇرىن كاۆكازدا وگدەن دەيتىن كورول تۇرىپ, ازەر ەلىنىڭ اسار حالقىن بيلەپ-توستەگەنى ءسوز بولعان. وسىنى نەگىزگە العان ت.حەيەردال پۇتقا تابىنعان سكانديناۆتىقتاردىڭ قۇدايى ودين دەگەنىمىز, سول وگدەن بولۋى مۇمكىن دەگەندى ايتقان. ۆيكينگتەردىڭ ازەربايجاننان ىعىسىپ كوشكەنىن دالەلدەيتىندەي جانە رۋحاني ءتۇپ-تامىر مەن نانىم-سەنىمگە قاتىستى بىرنەشە فاكتىلەر كەلتىرگەن.
قيىل-قيلى زامان ءوتىپ, عاسىرلار قويناۋىنا ەنىپ, ۇمىت بولعان كونە دۇنيە تاريحىنىڭ جۇمباقتارى مەن قۇپيا سىرلارىن اشىپ, ولاردى بۇگىنگى كۇنى ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالدىرۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن, جەر شارىنداعى ەكولوگياعا, تابيعات انانىڭ تازالىعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن داڭقتى دا ەرجۇرەك ساياحاتشى, تالانتتى عالىم تۋر حەيەردال 2002 جىلى 87 جاسىندا كوز جۇمدى. الايدا, «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى قالادى» دەمەكشى, ونىڭ ارتىندا باعا جەتپەس مۇراسى مەن ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ جاتقان ونەگەلى ىستەرى قالدى. بۇگىندە تۋر حەيەردالدىڭ جولىن قۋىپ, جانكەشتى ساياحاتقا شىعىپ جۇرگەندەر مەن يدەياسىن قولداپ, عىلىمي تۇجىرىمدارىن دامىتۋشىلار بارشىلىق.
اشىربەك امانگەلدى,
جۋرناليست.