كايف
شەگەباي – ۇلكەن قالانىڭ شەتكەرى ءمولتەك اۋدانىنداعى بيىك ۇيلەردىڭ ءبىر جەرتولەسىنە ورنالاسقان اياداي عانا دۇڭگىرشەك يەسى, ياعني ەتىكشى. ەرتەڭگىلىك ادەتتەگى قالىپتى تىرشىلىكتەن ءسال قيىستاۋ, بۇل ماڭاي ابىر-سابىر كۇي كەشەدى. كىرەبەرىستەگى تەمىر ەسىكتە دە ءبىر تىنىم جوق, اشىلىپ-جابىلعان سايىن مايلانباعان توپساسى «ويبايىن» سالىپ, ميىڭدى كەمىرەدى.
شەگەباي – ۇلكەن قالانىڭ شەتكەرى ءمولتەك اۋدانىنداعى بيىك ۇيلەردىڭ ءبىر جەرتولەسىنە ورنالاسقان اياداي عانا دۇڭگىرشەك يەسى, ياعني ەتىكشى. ەرتەڭگىلىك ادەتتەگى قالىپتى تىرشىلىكتەن ءسال قيىستاۋ, بۇل ماڭاي ابىر-سابىر كۇي كەشەدى. كىرەبەرىستەگى تەمىر ەسىكتە دە ءبىر تىنىم جوق, اشىلىپ-جابىلعان سايىن مايلانباعان توپساسى «ويبايىن» سالىپ, ميىڭدى كەمىرەدى.
تۇيىق كوشەنىڭ ارعى بۇرىشىنان جىلت ەتىپ كورىنگەن ەسكى «موسكۆيچ» جايلاپ كەلەدى دە, دۇڭگىرشەكتىڭ الدىنا دىك ەتىپ توقتايدى. اپىرماي, اعىسقا قارسى جۇزگەن كوكسەركەدەن اۋسايشى! ادام دەگەن بىلاي, ورتاعا بەيىمدەلەر بولماس پا. جۇرت اياعى باسىلىپ, ءتوڭىرەك تىنىشتالعان سوڭ-اق كەلۋىنە بولادى عوي شەگەبايدىڭ, نەمەسە شەگەباي ەتىكشىنىڭ. قاي جۇمىسىنان قالىپ بارادى. شەگەبايدىڭ ورنىن تارتىپ العىسى كەلىپ, سىرتىنان باقىلاپ, باقتالاسىپ جۇرگەن بىرەۋ بار ما. شلاگباۋمنان جۇردەك پويىزدى بەلگىلەنگەن مينۋتىندا, سەكۋندىندا وتكىزىپ جىبەرەتىن كانىگى تەمىرجولشىداي شەگەباي ءدال تاڭعى توعىزدا وسى ماڭنان تابىلادى. جانە كۇندە وسى. وۋ, جۇمىر باستى پەندەڭىز توكقا قوسىلسا ءبىتتى, زىر قاعىپ جۇيتكي جونەلەتىن ويىنشىق ءماشينە ەمەس قوي. باسى اۋىرادى, بالتىرى سىزدايدى. ءتىپتى, دۋماندى كەشتەن كوڭىلدىرەك ورالىپ, ارتىق ىشىلگەن «سوماپالدىڭ» اسەرىنەن ايىعا الماي, تۇستەن كەيىن, نە جۇمىسقا شىقپاي قالسا دا شەگەبايدى شارق ۇرىپ ىزدەيتىن كىم بار؟! جوندەۋگە بەرگەن اياق كيىمدەر يەلەرىنە بۇگىن تاپسىرىلماسا, ەرتەڭ-اق قولدارىنا تيەدى. كەڭىردەكتەن الاتىنداي ول نە قىلعان اسىعىستىق؟
«تاڭ ازاننان دىردەكتەپ نەم بار. شىركىن, شەگەباي بولسام جاتار ەدىم شالجيىپ, توبەگە شىرت-شىرت تۇكىرىپ. اي-حاي, دۇنيە-اي!» – بالكوندارىنان ەڭكەيىپ تومەن قاراعان ەكى-ءۇش قارتاڭ كىسى شەگەبايدىڭ قىزىل «موسكۆيچىن» كورگەندە اماندىق-ساۋلىقتان بۇرىن: «دۇرىس, ءدال ۋاقىتىندا. جۇمىستان كەشىككەن جوق, ۇستەمە جالاقىڭىزدى دايىنداي بەرىڭىز» دەگەندەي ءبىر-بىرىنە كوز قىسىسىپ, جىمىڭ-جىمىڭ كۇلەدى. ودان ارىگە تەرەڭدەۋ, ءبىر ءتۇرلى ولار ءۇشىن دە ۇيات ءام قىلمىس. كەشەگى «كوممۋنيزم ەلەسىنەن» ازەر قۇتىلسا دا ءبۇگىنگى كوممەرتسيالىق كاپيتاليزم الەۋەتىنە «ءبىر كىرپىش بوپ» قالانا الماي, وزدەرىن قۇددى قوس مەكەندى تىرلىك يەسىندەي سەزىنەتىن مىنا بيىك بالكونداعى كىسىلەر شەگەبايدى جاقسى تانيدى. بەس ساۋساقتاي بىلەدى. ونىڭ سول اياعىنىڭ جۋان ساننان نە ءۇشىن كەسىلگەندىگىن, اۋعان سوعىسىنان تاپقان كەسەل ەمەستىگىن ەسكە ءتۇسىرۋ دەگەنىڭ بەرگى جاعى عوي انشەيىن; شەگەبايدىڭ ەتىكشىلىكتەن تۇسەتىن تابىسىنا قوسا ۇن-جارما كومبيناتىنان ءبىر ايلىق جاردەم اقشا الاتىنى, ءۇش بىردەي قىز تاربيەلەپ وتىرعانى, الدىنىڭ ينستيتۋتتا وقيتىنى, وتباسىمەن ىنتىماقتى ءومىر سۇرەتىنى, ايەلىنىڭ ەڭ بولماسا ءبىر ۇل تۋىپ بەرە المادىم-اۋ دەپ شەگەبايدىڭ الدىندا كىنالى كىسىدەي قىسىلاتىنى, جاستارى بىرازعا كەلىپ قالسا دا شاڭىراققا يە بولاتىن پەرزەنت سۇيۋدەن ءالى دە ۇمىتتەرى بارلىعى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەسەپسىز دۇنيە شاشپايتىن ماتتاقاندىعى, ءتىپتى گيپس جاڭالاۋ ءۇشىن شەگەبايدىڭ بەس جىلدا ءبىر رەت گەرمانياعا بارىپ قايتاتىنى… ءبارى-ءبارى كوز الدارىندا جازۋلى حاتتاي سايراپ تۇر.
ەسكى «موسكۆيچتىڭ» ءام اياق كيىم ءجوندەيتىن «التىن تاعا» دۇڭگىرشەك يەسىن ال مىقتى بولساڭىز كەمسىتىپ كورىڭىز! مۇگەدەك, مۇگەدەكتىگىن كىمنەن جاسىرادى. ءومىربايانى الگىدەي. جالپاق تابانىمەن تالتاڭداپ جەر باسىپ ءجۇرگەندەردىڭ دە قىرىپ تاستاعانى بەلگىلى عوي. شەگەبايدىڭ جانىندا ولاردىڭ ءبىر دە بىرەۋى ءجىپ ەسە المايدى. شەگەبايدىڭ كەز كەلگەن تىرلىگى اتقان وقتاي. ۇنەمى وندىققا ءدوپ تيەدى. دۇڭگىرشەكتىڭ ءىشى دە قۇستىڭ ۇياسىنداي, جىپ-جىلى. وسىندايدا ەسكى ءتۇسىنىكتى جىمىسقى ويلار الدىمەن ومىراۋلايدى-اي. بىراق ونى شەگەبايعا تەلي كورمەڭىز, ءتۇپتىڭ ءتۇبىندە ءوزىڭىز ابىرويسىزدىققا قالاسىز.
ەتىكشىلەر تۋرالى ەل نە دەمەيدى. ءبىزدىڭ قالادا دا سولاي, ەتىكشىلەردىڭ دەنى مۇگەدەك كىسىلەر, نە مىلقاۋلار. ارينە, ءبارىن ءبىر ۇعىمنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزۋعا بولماس. دەگەنمەن, دەنى ىشەدى. كەشقۇرىم دۇڭگىرشەك جابىلاردا كوپشىلىگىنىڭ باستارى بۇلعاقتاپ, ءبىر نارسە سۇرايىن دەسەڭ بەتىڭە قاراپ ىرجالاقتاپ, باسقا الەم, باسقا اۋەنىڭ ىرعاعىنا ءتۇسىپ, ءوزدەرىنشە راحاتتى كۇي كەشەدى. مەيلى عوي, مۇندايعا كوپشىلىكتىڭ كوزى ۇيرەنگەن. ءماسەلەن, وسى مولتەك اۋدانداعى ءبىر ەتىكشى قارا جەرگە ءتورتتاعانداپ تىك تۇرعىزباعان تاعدىرىنا نالىپ, ءوزىن وزگەلەردەن كەم ساناپ, وسىلارعا كەلگەندە تىم كەڭپەيىلدىك تانىتاتىن قۇدايدى دا قارعاپ-سىلەپ, قازىر ءولىپ كەتسە دە وكىنبەيتىندىگىن ايتىپ, بىردە جۋان داۋىسىمەن بارىلداپ, بىردە جىلاپ-سىقتاپ, شولتاق اياعىنا كيگەن اعاش گيپسى ءبىر بۇرىشتا, ءوزى تار كوشەدە كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتىپ السا دا ءتىرى جان ۇندەمەيدى. ەلەمەيدى, ەلەڭ قىلمايدى. قۋ اراقتىڭ ۋى عوي دەيدى ءارى كەتكەندە. اياۋشىلىق سەزىمدەر تۇس-تۇستان توپەلەيدى. تۇنەمەلىككە قالاتىنداي بولسا الدەكىمدەر قولتىقتان دەمەپ, شاڭداق كيىمدەرىن رەتتەپ, دۇڭگىرشەك الدىنداعى جايداق ورىندىققا اكەپ جايعاستىرادى.
– ايەلىڭىزگە حابارلايىق, تەلەفونىن ايتىڭىز, الىپ كەتسىن.
مانادان بەرى ايتىلعان مىڭ-سان اقىلدىڭ ءبىر دە بىرىنە قۇلاق اسپاعان ەتىكشى «ايەل» دەگەندە توك سوققانداي ءتىتىركەنىپ, بىلشىقتانعان جانارىمەن ءتوڭىرەگىنە تىكتەلىپ قارايدى: – اتاماڭىز, ايەلى قۇرىسىن!
بۇل بالكىم, ۇيرەنشىكتى, ءجۇردىم-باردىم ايتىلا بەرەتىن قالجىڭى دا بولار. ەتىكشىنىڭ ايەلى تاپ ءسىز ويلاعانداي جارىمجان كۇيەۋىنە توبەدەن قارايتىن, كۇن سايىن مولشەرلى تيىن-تەبەندى الاقانعا سالىپ تۇرماسا تابان استىنان ۇرىس شىعاراتىن تاكاپپار كىسى دە بولماۋى مۇمكىن عوي. جالپى مىلقاۋلار مەن مۇگەدەكتەردى قانداي جۇرەك جۇتقان دا جونگە سالامىن دەپ ۋادە بەرە الماس. وجەت قوي شەتتەرىنەن. باستارىنان ءبىر ءسوز اسىرمايدى جانە ءبىر ءسوزدى كەشىرە المايدى. قالىڭ قامىس ىشىندەگى جولبارىستاي ۇنەمى اتىلا كەتۋگە دايىن تۇرادى. ءالىم جەتە مە, جۇدىرىقتاسۋدىڭ جەتى اتاسىن مەڭگەرگەن بىرەۋ بولسا اكەمدى تانىتار, ودان قۇيرىعىمدى قىسىپ تىنىش وتىرايىن دەگەن ساقتىق, قورقۋ, ۇرەيلەنۋ سەزىمدەرى مىلقاۋلار مەن مۇگەدەكتەردىڭ بويلارىنان كوپ ۇشىراسا بەرمەيدى. مۇلدەم ءولىپ قالعان. الدە… گۋمانيستىك, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك تۋراسىنداعى زاڭ اتاۋلىنىڭ ءبارى جينالىپ كەلگەندە سولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن بولعان سوڭ, سوعان ارقا سۇيەي مە؟! ايتەۋىر, اقىل-ەسى ءبۇتىن ادام جارىمجاندارمەن جاعالاسپايدى. يىلەدى, سىناتىن جەردە سىنادى. جازاتايىم اشۋلاندىرىپ السا دا جازىقتى بولعانداي ارقاسىنان قاعىپ, جىك-جاپار كۇي كەشەدى. جانجال شىقسا جەڭىسكە جەتەتىن سولار. ال ءىس شىنىمەن ناسىرعا شاپقانداي بولسا, جۇيكەسى جۇقالارى اياعىنداعى گيپسىن ج ۇلىپ الىپ, قاق ماڭدايدان قونجيتادى ەكەن دەگەندى دە ەستىگەنىمىز بار.
مۇنىڭ ءبىر دە ءبىرىنىڭ شەگەبايعا قاتىسى جوق. شەگەبايدىڭ تۇلا بويىنان يبالىقتىڭ ءيىسى اڭقيدى. كليەنتتەرىمەن ىلعي دا ك ۇلىپ امانداسادى. جۇمىر باسىنا پايداسى جوق, بوستەكى اڭگىمەلەرگە ارالاسپايدى. اكىم-قارالاردىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ جاماندايتىن, ءىشىپ قويدى مەن جەپ قويدىنىڭ كورىگىن قىزدىراتىن, ساياساتتان سالا قۇلاش «تولعاۋ» سوعاتىن, «جۇرتتىڭ ءبارى جامان دا تەك وزدەرى عانا جاقسىلاردى» شەگەباي سانالى تۇردە جانىنا جۋىتپايدى. بولعان تالايلار. ەرتەلى-كەش اياداي دۇڭگىرشەكتەن قارىس سۇيەم اتتامايتىن, ەتىك جاماپ, وكشەلەرگە ءنال قاعىپ, كۇس-كۇس الاقانىنان قالاقتاي بالعانىڭ سابى اجىرامايتىن شەگەبايدى اياپ, سىرتتاي بولسا دا زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىنا تارتقانسىپ, ەتىكشىنىڭ «ساۋاتىن» اشقىسى كەلەتىن سۇڭقىلداقتار «التىن تاعانى» توڭىرەكتەۋىن توڭىرەكتەگەن. بىراق ولاردىڭ ءبىر دە بىرىنە شەگەباي ىڭعاي تانىتپادى. ىڭعاي تانىتسا ۇتىلادى. بەلىنىڭ قۋاتى, بىلەگىنىڭ كۇشى بولا تۇرا جان قيناپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن, ودان گورى بازار جاعالاپ, ەكى-ۇشەۋى «سابراز» جاساپ, ارزانقول شولمەكتى اۋىزدان-اۋىزعا جاعالاتىپ, بۇرىش-بۇرىشتى بۇقپانتايلاپ پانا تۇتاتىندار ازداپ جىلىنىپ الۋ ءۇشىن شەگەبايدىڭ دۇڭگىرشەگىنە دە ادەيىلەپ سوعار ەدى. قىرىق جىلعى قۇداسىن كورگەندەي قۇشاق جايا ۇمتىلار ەدى. ويدان-قىردان جۇدەمەلەتىپ اڭگىمە سوعار ەدى. وزگە ەتىكشىلەردىڭ ءوزىم دەگەن كىسىلەرگە قول ۇشىن بەرۋگە ازەر تۇراتىن جومارت مىنەزدەرىن مىسالعا كەلتىرەر ەدى.
تەمىر توسكە بالعا شاق ەتىپ تيەدى. شەگەباي گەرمانيالىق گيپس اياعىن ەركىندەۋ سوزىپ, بىرنارسە ايتقىسى كەلگەندەي تاماعىن كەنەيدى. جۇتقىنشاعى جىبىرلايدى. تەمىر توسكە تيگەن بالعانىڭ داۋىسى شاقار.
– بولدىڭدار ما, بويلارىڭدى جىلىتقان شىعارسىڭدار. ەندى وسى تويعاندارىڭا ريزا بولىڭدار! شاگوم مارش!
– وۋ, شەگەباي-اۋ, ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعارماۋشى ما ەدى؟
– سەن نەمەنە, نەڭە جەتىسىپ اكىرەڭدەيسىڭ, ا؟!
– اكىرەڭدەپ تۇرعانىم جوق, ماعان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىڭدەر.
– نە؟! سەنىڭ قولىڭنان بالعاڭدى تارتىپ العالى جاتقان بىرەۋ بار ما؟!
– بالعانى تارتىپ الۋ ما سەندەرگە, ارتتارىڭا قاراڭدار!
– ءبىز كوپپىز, كوزى ادىرايعان كوكساۋ شەگەبايدىڭ كەۋدەسىنە سۇق ساۋساعىن قادايدى. – اسپانداما, اقساق!
– شىر بىتەيىن دەگەن ەكەن…
– كوزىڭە كوك شىبىن ۇيمەلەتۋ تۇك ەمەس ءبىز ءۇشىن… سەن سەكىلدى تالاي اقساقتىڭ اساۋلىعىن جونگە تۇسىرگەنبىز ءبىر ساتتە.
– قولدارىڭنان ەكى كەلسە ءبىرىن قىلىڭدار.
– ۇستىڭنەن اۋداندىق ماسليحاتقا ارىز تۇسىرسەك ەرتەڭ-اق ءبىزدىڭ الدىمىزدا قۇرداي جورعالارسىڭ!
– ويباي-اۋ, اۋداندىق ءماسليحاتتى قايتەسىڭدەر, جازدىڭ ەكەن, ماڭدايدى پارلامەنتكە ءبىر-اق تىرەڭدەر.
– ال ءبىز, كىمگە جانە نە جازاتىندىعىمىزدى جاقسى بىلەمىز, اقىل ءۇيرەتپە! حالىققا ءجوندى قىزمەت جاساي المايتىن ەتىكشىنىڭ كەرەگى نە؟! ءدورەكى…
– ارىمىزعا ءتىل تيگىزدى دەڭدەر ءبىر جەرىندە…
– ونى ءوزىمىز بىلەمىز.
– مەيلى, ال قازىر دەرەۋ تاباندارىڭدى جالتىراتىڭدار!
– ەگەر جالتىراتپاساق…
– وندا ءوز وبالدارىڭ وزدەرىڭە!
شەگەبايدىڭ جارىمجان اياعىمەن قالاي ورنىنان ۇشىپ تۇرعاندىعىن ەشبىرى بايقاماي قالدى. «دۇلەي عوي مىنا اقساعىڭ!» كوك جەلكەدەن تيگەن گۇرزىدەي جۇدىرىق العاشقى ەكەۋىن قوساقابات سىرتقا اتىپ جىبەردى. ءۇشىنشىسىنىڭ نامىسى ويانىپ قارسى ۇمتىلماقشى ەدى, گيپس اياق تۋرا وڭ بۇيىرىنە قادالدى. قيسالاڭداپ ول كەتتى. ءتورتىنشىسىنىڭ كوزى جىپىلىقتاپ, تۇتقىننان قۇتىلعانداي قوس قولىن توبەسىنە قويىپ, شەگەبايدىڭ ارت جاعىمەن مىسىقتابانداپ جىلجىدى. تىسقا شىققان سوڭ ءتىسىن قايرادى: – بۇل باسسىزدىعىڭ ءۇشىن ءتيىستى ورگاندارعا جاۋاپ بەرەسىڭ شەگەباي, بۇل – ادام پراۆاسىن تاپتاۋ! ءبىز دەموكراتيالىق ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز…
– قولدارىڭنان كەلسە كەسىپ الىڭدار!
– نەڭدى كەسەمىز, ەكىنشى اياعىڭدى ما؟!
ارىز ءبىر ادامنىڭ اتىنان جازىلسا كەلىستىرۋگە, بىتىستىرۋگە, ءتىپتى جاۋىپ تاستاۋعا دا بولار ەدى. «التىن تاعا» ءدۇڭگىرشەك يەسىنىڭ ۇستىنەن جازىلعان قارالاۋ ارىزدىڭ سوڭىنا اناۋ-مىناۋ ەمەس, ءتورت ازامات قول قويعان. ءتورتەۋى دە ازاماتتىق قۇقىمىز جەرمەن-جەكسەن بولدى دەپ زار يلەيدى. جانە جازۋلارى قانداي, ءمىردىڭ وعىنداي! ساۋاتتى. زاڭ-زاكوننىڭ كوزىنەن تىزگەندە اكادەميكتى جاڭىلىستىرار. جاۋاپ كۇتەمىز دەپ ارتىن سالماقتايدى. تالاپ ارىز ەكى-ءۇش قۇزىرلى مەكەمەگە قاتار جىبەرىلگەن. نە ىستەۋ كەرەك؟ اكىمدىكتەگىلەردىڭ ابدەن باستارى قاتتى.
***
شەگەبايدىڭ كۇندەگىسى وسى, ءبىر جاعىنان مۇنىسىنا دا شۇكىرشىلىك. اقساقتىعىن اراعا تىقپالاپ, ەرتەڭدى-كەش وشاق بۇتىن كۇزەتىپ, ۇيدەن قارعى ادىم شىعا المايتىنداي كۇيگە ۇشىراسا, ءىشۋدىڭ كوكەسىن انە, سوندا كەزىكتىرەر. وۋ, ءبارىنەن بۇرىن «قوي, جۇمىسقا بارايىن» دەپ, ەسىك جاقتاۋىنداعى كيىمدەرىن كيىپ, تەمىر گاراجدىڭ ىشىندە كۇيبەڭدەپ جۇرەتىن تىرلىگىنە نە جەتەدى! قىزىل «موسكۆيچى» جاراپ تۇر ازىرگە. قاقاعان قارا سۋىعىڭا قاراماي, كىلتتى بۇراپ كەپ جىبەرگەن ساتتە دار ەتە تۇسەدى. شەتەلدىك جۇتىنىپ تۇرعان جاڭاسىن الۋعا ءبىر ءتۇرلى كوڭىلىنىڭ حوشى جوق. قاي بايگەدەن قالىپ جاتىر. ءۇي مەن جۇمىس اراسىنا كىدىرىسسىز قاتىناپ تۇرسا جاراماي ما. جانە شەگەباي ەسكى ماشينەنىڭ كەم-كەتىگىن ءوزى-اق جوندەپ الادى. ەشكىمگە جالىنبايدى. ونىڭ ۇستىنە كوز دەگەننەن كوردى عوي كورەسىنى. ەرتەڭگىلىك كورشىلەرى ءبىرىنىڭ ءماشينەسىن ءبىرى سۇيرەلەپ, وت الدىرا الماي اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقاندا اقساق شەگەباي مۇرتىنان ك ۇلىپ, شەتەلدىك ماشينەسىمەن جاندارىنان زۋ ەتە شىقسا… بارەكەلدى! وندايدا شەگەبايدىڭ وسى كىسىلەردىڭ ۇلتانى جەلىمنەن اجىراعان اياق كيىمدەرىن اسا ىجداعاتتىلىقپەن جاماپ بەرەتىنى, پ ۇلىن دا كوپ المايتىنى ءارى ۋادەسىندە تۇراتىنى ەسكەرىلمەيدى دە, ونىڭ اقساق اياعىن سىلتاۋراتىپ, بيىك ۇيلەردىڭ اراسىنا تەمىر گاراج قويعىزىپ العاندىعى – ءاربىرىنىڭ كەۋدەسىن اياۋسىز تىرنالار. مىنە, جىلى جەردە تۇرعان شەگەبايدىڭ ماشينەسى بىردەن گۇر ەتە تۇسپەگەندە قايتەدى؟! وۋ, بۇل شەگەبايدىكى نە باسىنۋ, ا؟! ەگەر اۋعان سوعىسىنان مۇگەدەك بوپ ورالسا اڭگىمە ءتامام. جۇرتتىڭ اۋزىن جابۋعا سول جالعىز دەرەكتىڭ ءوزى جەتىپ-ارتىلادى. بىراق ولاي ەمەس قوي, شەگەباي بەيبىت كۇننىڭ مۇگەدەگى. تۋراسىنا كوشكەندە ۇن-جارما كومبيناتىندا تەحنيك بوپ ءجۇرىپ, جۇگەرى تارتاتىن اگرەگاتتىڭ ءالدەبىر اقاۋىن جوندەمەك بولعاندا ترانسپارتەرگە اياعىن شايناتىپ العان. سول-اق. وسىنداي كاكىر-شۇكىردى سىلتاۋراتىپ, اركىم اكيماتتان رۇقسات الىپ كەز كەلگەن جەرگە قاپتاتىپ گاراج قويا بەرسە, بالالار وينايتىن الاقانداي الاڭنان دا ايىرىلىپ قالار. شەگەبايدىڭ تەمىر گاراجىن ءسۇرگىزىپ تاستاسا قالاي بولار ەدى. ارينە, مۇنداي ارام وي اركىمنىڭ كەۋدەسىندە بۋلىعىپ جۇرگەن دە شىعار-اۋ. بىراق گۋمانيستىك تاربيەمەن اۋىزدانعان كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ ادامدارى قالاي دەگەندە دە ىزەتتى عوي. مۇگەدەكتى ىشتەي مۇسىركەيدى.
ال شەگەبايدىڭ ءۇش قىز تاپقان ايەلى ەتىكشىگە قاراعاندا ءسال اقىلدىلاۋ. ويلانىپ سويلەيدى, الدى-ارتىن بەزبەنگە سالادى. ورىنسىز جەرگە كيلىكپەيدى, كوبىنە-كوپ ءۇنسىز قالادى. ءماسەلەن, مىنا جاعدايعا بولا شەگەبايدىڭ قۇلاعىن شۋلاتۋدىڭ قاجەتى نە؟! امان-ەسەن جۇرە بەرسىن شەگەباي! قۇداي تىلەۋىن بەرىپ ءتورتىنشى قۇرساق كوتەرەدى ەكەن, شەگەبايدان ءسۇيىنشى سۇراۋعا اسىقپايدى. ءمان-جايدى شەگىنە جەتكەنشە زەرتتەيدى. ءبىر-ەكى ايدان سوڭ ۋزي اپپاراتىنا تۇسەدى. ۇل بولسا تالاي تۇنگى ارمان-ماقساتىنىڭ ورىندالعانى. ەگەر… جو-جوق, و نە دەگەنىڭىز, اللا اسىلىق ايتقىزباسىن, كوزگە كورىنگەن ءۇش قىزىن باعىپ-قاعىپ, قۇتتى ورىندارىنا قوندىرسا دا جەتەر. ەكى-ءۇش كۇن اۋرۋحاناعا جاتىپ شىعار ازار بولسا…
– ءسىز بىلاي يكەمدەلسەڭىزشى ومىرگە؟!
– نە؟!–شەگەباي الدەكىم جون ارقاسىن وسىپ جىبەرگەندەي وسقىرىنادى. – نە ايتپاقسىڭ مۇنىمەن؟!
– تىڭدا, تىڭداساڭ–بىزدىكى سىزگە بولىسۋ.
– ال, يا…
– ەلمەن جاعالاسىپ… جۇرت اياعى باسىلعان سوڭ شىقساڭىز دا قۇر قالماسسىز ۇلەستەن. كوزگە ءتۇسىپ… ارتىق ارەكەتتىڭ قاجەتى نە؟
– كىمنىڭ قوراسىنا ءتۇسىپپىن؟!
– تۇسپەسەڭىز دە… ماشينەڭىزدى جىلى گاراجعا قوياسىز. ەشبىر قينالمايسىز. ال اتان جىلىكتى جىگىتتەر…
– نەمەنە, اتان جىلىكتى جىگىتتەر كەرەك بولىپ ءجۇر مە ساعان؟!
– تۋ…ۋ, باس دەسە قۇلاق دەيسىز. قىزبا مىنەزىڭ-اي! ەگەر قاجەت بولسا ايەلدەر و جاعىن دا سىزدەن سۇرامايدى.
– ءيا, سولاي, سولاي ەكەن-اۋ؟! – امالسىز شەگىنشەكتەيدى شەگەباي: «دۇرىس, دۇرىس ايتادى, ايەلدىڭ قۋلىعىنا تاياق بويلاماس. گاراجدىڭ قۇجاتتارى تۇگەل. جەر سالىعىن تولەگەم. ونىڭ ۇستىنە الگى سەن ايتقان اتان جىلىكتى جىگىتتەردىڭ الدىنان تالاي وتكەم. ارىم تازا. اككۋمۋلياتورلارىن مەنىڭ جىلى گاراجىما كىرگىزىپ قويسا بىرنارسەلەرى كەتە مە؟ جالقاۋ شەتتەرىنەن. الدە مۇگەدەك شەگەبايعا كىرىپتار بولعىسى كەلمەيدى. نە دەيسىڭ ماعان؟! ال مەن تۋمىسىمنان جۇمىسكەر بوپ جاراتىلعان اداممىن. سوندىقتان دەنىم ساۋدا جۇمىستان جارتى ساعات كەشىككىم كەلمەيدى. مەيلى, تاۋ قوپارىپ تاستاماسام دا…»
شەگەباي «موسكۆيچىن» دۇڭگىرشەكتىڭ تەرەزە تۇسىنا اكەپ تىرەپ قويادى. كابينادان الدىمەن وڭ اياعىن, سوسىن سول اياعىن شىعارادى. ماڭدايشاداعى كىشكەنە ايناعا قاراپ, قوبىراعان شاشىن تارايدى. جەيدەسىنىڭ جاعاسىن تۇزەيدى. ۇستىنە ءيىسماي بۇركەدى. اقساڭداي باسىپ ەكى جەردەن ق ۇلىپتالاتىن تەمىر ەسىكتى جايلاپ اشادى. الدەنەدەن كۇدىكتەنە مە قالاي. وسى ارادان جەلكەلەپ شىعارىپ جىبەرگەن الگى اياق-قولدارى بالعاداي ءتورت ازامات شەگەبايعا اكىمشىلىك تاراپىنان ءتيىستى جازا قولدانىلمادى دەپ جاراپازان ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى-ءمىس; ول اقساقتىڭ ءالى سازايىن تارتتىرامىز دەپ تىستەرىن قايراپ جۇرگەن كورىنەدى-ءمىس. كىم ءبىلسىن, وسى كۇنى ادامعا سەنۋگە بولا ما. اۆتوبەكەتكە, ۆوكزالعا, كونتسەرت زالدارىنا جارىلعىش زات قويىپ, ولارىن كۇنى بۇرىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ەلدى دۇرلىكتىرىپ جانە ودان ءلاززات الىپ, شىرت-شىرت تۇكىرىپ ءجۇرگەندەردەن ءبىر نارسە كۇتۋگە بولا ما. ولاردىڭ قاسىندا شەگەبايدىڭ «التىن تاعاسى» سىرىڭكەنىڭ ءبىر تال ءشيى عوي انشەيىن. جارق ەتتى دە جوق بولدى. ورنىندا ءبىر ۋىس كۇل قالار.
ىشكە كىرگەن بويدا بىردەن بىلعارى الجاپقىشىن بەلىنە بايلاپ, ءتوس تەمىردى دۇڭكىلدەتە جونەلمەيدى. الدىمەن گۇلدەرگە سۋ قۇيادى. قىزىل ءپ ۇلىشپەن قاپتالعان ديۆاننىڭ شاڭىن سۇرتەدى. كەرەكتى قاعازدارىن رەتتەيدى. سالىق كوميتەتىنە, ەلەكتر قۋاتىنا جانە سوندايلىق كاكىر-شۇكىرگە تولەنەتىن اقشانى سەيفتىڭ ۇستىڭگى تەپشەگىنە قاتتايدى. قولىنا حوش ءيىستى كرەم جاعادى. ءايەلىنىڭ اپەندىلىگىن كۇلكى قىلعانىمەن ەپتەپ ءىشى جىليدى. شەگەبايدىڭ ولپى-سولپى ءجۇرگەندىگىن ول دا قالامايدى. بويجەتىپ قالعان قىزدارىنىڭ كەيبىر قىلىقتارىنا قاراداي قاراپ قارنى اشادى, ءالى بالا. اكەلەرىنىڭ كۇنى بويى شانشىلىپ, بالعا سوققىلاعاندىعىمەن شارۋالارى جوق, شەگەباي تابالدىرىقتان اتتاسا-اق بولدى, موينىنا اسىلا كەتەدى. وي, بارەكەلدى! سوندايدا كۇيەۋىنىڭ ءۇستىنەن جاعىمسىز ءيىس شىعىپ جۇرسە جاقسى ما؟! قىزدارى تۇگىل ونى ءوزى دە ۇناتپايدى. ايتقانعا كونسە شەگەبايدىڭ يىعىنا قىل جۇقتىرعىسى جوق.
اعاش ساكىدەگى قاز-قاتار تىزىلگەن اياق كيىمدەر قاتاڭ گرافيك بويىنشا كەزەگىن كۇتەدى. اينالىپ كەلگەندە ولار تۇگەلىمەن شەگەبايعا باعىنىشتى. ءبىرىن-ءبىرى باسا-كوكتەپ, باسىپ-جانشىمايدى. ەرتەڭگى كۇنى وسىلار يەسىن تاپقاندا قالاي-قالاي ويناقتار ەدى, ءتىپتى شەگەبايدى دا باسىپ وزىپ, شاڭ قاپتىرىپ كەتەر ەدى. اياعى ساۋلارمەن جارىسقا تۇسەتىندەي شەگەبايدىڭ شاماسى قايدا. سوندىقتان اركىم قولىنان كەلەتىن شارۋاسىنا ءماتىبي. مىنالاردى بالعامەن تۇمسىقتان ءبىر-ءبىر نۇقىپ قويسا دا شەگەبايدىڭ قولىن قاعاتىن ءتىرى جان جوق.
ءبىرىنشى تۇرعان بۇزاۋباس باتەڭكە اناۋ ينتەلليگەنت شالدىكى. ارينە, شال دەسەڭىز شالقاسىنان تۇسەر. ءالى كۇنگە دەيىن سىپتاي بوپ ادەمى كيىنەدى. ءومىر بويى كرەسلودان تۇسپەگەن كىسى ءسال كوكىرەكتەۋ, تانىمايتىن ادامداي كەيدە شەگەبايمەن دە سالقىنداۋ امانداسادى. شەگەبايدىڭ وعان قاراپ قالعان نەسى بار, جاسى ۇلكەن بولعان سوڭ باس يزەيدى. ودان ءبىر نارسە دامەتە مە؟ اياق كيىمىن جوندەۋگە اكەپ جۇرگەن كەمپىرى. وي, ونىكى باياعى وقتاۋ جۇتقانداي سىرەسۋ. باتەڭكەنى قولىنا الىپ تۇردى دا كەرى ىسىردى. ىقىلاس تانىتپادى ءبىر ءتۇرلى. ودان كەيىنگى كەزەك باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ ەتىگى. ءبىر بالاسى بار. بۇل اۋلانىڭ تۇرعىندارى شەگەبايعا بەس ساۋساقتاي بەلگىلى. ونىڭ كۇيەۋىمەن قول ۇستاسىپ قاتار جۇرگەنىن كورمەپتى. الدە بايقاماي قالدى ما. ۇزىنقۇلاقتان ەستۋىنشە الگى ەسەرسوق كۇيەۋ بىرەۋدىڭ تۇرمىسقا شىقپاعان قىزىمەن بايلانىسىپ جۇكتى عىپ قويعان ءتارىزدى. قىزدىڭ اكەسى دە اپەرباقان بىرەۋ بىلەم, «قولىما تۇسسەڭ اجالىڭ مەنەن بولادى» دەيتىن كورىنەدى. وۋ, ايدالاعا ايبات شەككەنشە, ودان دا قىزىن تاربيەلەپ الماس پا؟! مۇعاليمامەن حابارلاسا ما, حابارلاسپاي ما, كىم ءبىلسىن, و جاعىنا تەرەڭدەپ قايتەدى. ال شىندىعىنا كەلگەندە شەگەبايدىڭ كوكىرەگىنەن دە ءبىر ءتۇرلى اياۋشىلىق سەزىم ويانادى. ءوزى دە ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ادەمى. وقتاۋداي بالتىرلارى قانداي! سىرماسى سىنعان ەتىكتى مۇقيات سۇرتكىلەيدى. قونىشىن قالىپقا كيگىزەدى. وتكىر باكىنىڭ ۇشىمەن سوگىلگەن تۇستى ويىپ الىپ, جاڭادان بىلعارى جاپسىرادى. بۇگىن كەشكە دەيىن دايىن ەتەدى بۇيىرسا. راديودان تەرمە تىڭدايدى. سىر سۇلەيلەرىنىڭ ەرەكشە ماھاممەن ايتىلاتىن تەرمە-داستاندارىنىڭ ديسكىسى تۇگەلگە دەرلىك وسىندا. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تىڭدايدى. جالىقپايدى.
***
مىلقاۋ ايەلدىڭ ءبىر بولمەلى ۇيىندە شالقاسىنان ءتۇسىپ, شىرت ۇيقىدا جاتقان بياحمەت جەر استى دۇمپۋىنەن شوشىپ ويانعانداي, جاستىقتان باسىن جۇلىپ الدى: – مەن… مەن, قايدا, قايدامىن, ا؟!
«سەن, سەن ايداسىڭ!–كەلىنشەك سىلق-سىلق ك ۇلىپ ساۋساقتارىن ەربەڭدەتتى. ءۇستول ۇستىندەگى جارتىلاي ىشىلگەن جارتىلىقتى نۇسقادى, – باس جازامىسىڭ؟!»
– كەتشى-ەي!–بياحمەت بەت-اۋزىن تىرجيتتى. ءبىر ستاقاندى تارتىپ جىبەرسە دە تەرىس بولماس ەدى. بىراق ءوز-ءوزىن تەجەۋگە تىرىستى. «مىناۋ قايدان تاپ بولعان تىڭ باستامالار؟ ءىشۋ ەشقايدا قاشپاس, ءىشتى عوي ءمۇيىز شىقسا. اپىر-اي, ءبىر نارسە كورىنەيىن دەپ جۇرگەننەن ساۋ ما؟! شەگەبايدىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنان-اق قۇتىلا الماي-اق قويدى. كوزىن تاستاي جۇمسا-اق بولدى, جۇرەر جولىن كەس-كەستەپ, تالتايىپ شەگەباي تۇرا قالادى. مىنە, مەنىكىن كوردىڭ بە دەگەندەي, بالاعىن جۋان سانعا دەيىن ءتۇرىپ, گەرمانيادان جاساتقان گيپس اياعىن كورسەتەدى. ۇرىپ قويىپتى ونداي اياقتى! وزىمىزدىكىمەن-اق بياحمەت تە قاتاردان قالىپ جاتقان جوق. ەشكىمنەن كەم ەمەس, بۇيىرسا ەرتەڭنەن باستاپ سارىاعاش شيپاجايىنا بارىپ, دەمالىپ قايتپاقشى.
بياحمەت اقساق تا وسى مولتەك اۋداننىڭ انا باسىنداعى اياق كيىم جوندەيتىن دۇڭگىرشەك يەسى. مۇنىكى دە اۋعان سوعىسىنان تاپقان كەسەلدەن اۋلاق. توبەلەس قويا باياعى. بىرەۋلەر پويىزدىڭ تامبۋرىنان لاقتىرىپ جىبەرگەن. جەر-جەرگە تۇيىندەمەسىن جىبەرىپ, وزىنە لايىق قىزمەت ىزدەپ ەدى. تەحنيكۋم بىتىرگەن. ەكى-ءۇش ديپلومدى ماماندار قىزمەت تاپپاي ساندالىپ جۇرگەندە بياحمەتتىكى نە اسپانداۋ. مۇگەدەكتەرگە مورالدىق جانە اسقان ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قارايتىن ءبىزدىڭ قوعام قالاي دەگەندە دە ادال عوي. بياحمەتكە دە اكەلىك قامقورلىعىن ايامادى. ەكى-ءۇش اي تەگىن وقىتىپ, دۇڭگىرشەك اشىپ بەردى. قالعانى بياحمەتكە بايلانىستى.
جاراعىر, كوبىرەك سىلتەپ جىبەرگەن بە نەمەنە؟! توبە قۇيقاسى قىرىق قۇمىرسقا كەمىرىپ جاتقانداي شىمىرلايدى. تاماعى قۇرعايدى. موينى بىلقىلداپ, ەكى يىعىنا الما-كەزەك قۇلايدى. وسى كەلىنشەكتىڭ نە پالەسى بارىن قايدام, الدە اراقتىڭ ىشىنە ءدارى قوسىپ بەرە مە, ءايتەۋىر ۇيىنە كەلسەڭ ءبىتتى, اينالسوقتاپ تۇزاققا تۇسكەندەي ماتالاسىڭ دا قالاسىڭ. بياحمەتتى كليەنتتەر كۇتىپ جۇرمەسىن انا جاقتا.
كوزى كىرتيىپ توڭىرەگىنە تىكتەلىپ قارادى. ءوز شارۋاسىمەن ءارلى-بەرلى زىرلاعان مىلقاۋ كەلىنشەكتىڭ جۋان بوكسەسىن الاقانىمەن سارت ەتكىزدى. بۇيىمتايى ەندى ەسكە ءتۇستى: – باردىڭ با, شەگەبايعا؟
«باردىم». – كەلىنشەك باسىن يزەدى.
– ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىڭ بە؟
«ءتۇسىندىردىم».
– نە دەدى؟
«ءۇن-ءتۇنسىز شىعارىپ سالدى».
– قالاي, قالايشا, جىن قاعىپ كەتكەننەن ساۋ ما شەگەبايدى؟! وۋ, ول گەرمانياعا جۇرگەلى جاتقاندا وسى قالانىڭ بار ەتىكشىسى جينالىپ, «ورامال تون بولمايدى, جول بولادىنىڭ» ىرىمىن جاساپ, نيەتىمىزدى بىلدىرگەن جوق پا ەدىك. سونىڭ باسى-قاسىندا ءوزىم ءجۇرگەم. گەرمانيا بولماعانمەن سارىاعاش تا…
قابىرعاعا سۇيەنىپ ورنىنان تۇردى. ءتالتىرەكتەپ تىسقا شىقتى. بۇرسەڭدەپ ءىشكە قايتا كىردى. الدەنەگە اشۋلانعانداي قولدارى دىرىلدەپ, قىرلى ستاقانعا قۇيىلعان ارزانقول اراقتى ءشىمىركەنبەستەن تارتىپ جىبەردى: – ا-حا-حا, سەن, سەن بار-اۋ, مالادەس! سەزەسىڭ ءبىر ءنارسەنى. ا-حا-حاۋ, بۇگىن مەنىڭ كايف ۇستايتىن كۇنىم ەكەن عوي. بۇگىن قاسىڭدامىن بۇيىرسا…
«ەركىڭىز ءبىلسىن!» دەگەندەي كەلىنشەكتىڭ كوزدەرى ك ۇلىمدەدى.
بياحمەت ەكى قولىن تاراقتاپ جەلكەسىنە قويىپ, تەمىر كەرەۋەت ۇستىندە ەركىن كوسىلدى. ماستىعى تەز تارقادى. كوزىن جۇمسا ءبىتتى شەگەبايدى كورەتىن بولعان سوڭ, ودان قۇتىلۋدىڭ جولدارىن تەرەڭىرەك جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن ويلاستىردى: «شەگەبايدىڭ مۇنىسى ادامگەرشىلىككە جاتا ما؟ بەس-ون تيىنىن بەرمەسە ارتىنا تىقسىن! بياحمەتكە بۇيىرعان نەسىبە دە تۇرعان شىعار ءبىر جەردە. كىم-كىمدى اسىراپ ءجۇر؟ وۋ, الىسقا ساپار شەككەلى جاتىر ەكەن, «بياحمەتتىڭ جولى بولسىن, جاقسىلاپ دەمالىپ قايتسىن» دەمەي مە ەڭ بولماسا. ءۇن-ءتۇنسىز شىعارىپ سالعانى قالاي؟ جانە بياحمەت ارنايى ادام جىبەرىپ تۇرعاندا…»
كوز الدىنان اۋمالى-توكپەلى ءدۇنيەلەر كينو لەنتاسىنداي تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى. قالاداعى مىلقاۋلار مەن مۇگەدەكتەر قاۋىمداستىعى باس قوسۋ ۇيىمداستىرسا ءبىتتى, ءبارى جابىلىپ شەگەبايدى ماقتايدى. ماقتاعاندا دا ءتۇبىن ءتۇسىرەدى. اقساقتىعىنا قاراماي شاعىن بيزنەستى دۇرىس جولعا قويعان شەگەباي… ءتىرى جاندى ساندالتپاي, اۋداندىق سالىق كوميتەتىنە ۋاقىتىمەن جارناسىن تولەپ تۇراتىن دا شەگەباي… حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ىستەۋدىڭ ۇلگىسىن شەگەبايدان ۇيرەنىڭدەر… شەگەبايدىڭ ءتاجىريبەسىن بۇكىل قالاعا تاراتامىز… ايىنا ءبىر رەت شەگەبايدىڭ لەكتسياسىن تىڭدايىق… شەگەباي ماستەر-كلاسس ۇيىمداستىرسىن… وۋ, سوندا بۇل شەگەباي باسا-كوكتەپ قايدا بارادى؟! شەگەبايعا توقتام ايتاتىن ءبىر ادام تابىلا ما, سامارودنىي سارى التىن بولدى-اۋ سوندا بۇل شەگەباي؟!.. شەگەبايدىڭ ينەنىڭ جاسۋىنداي قىلمىسى جوق, تاپ-تازا… شەگەباي قۇدايدىڭ تاپا-تال تۇسىندە ءتورت بىردەي ازاماتتى جەلكەدەن تۇيگىشتەپ, دۇڭگىرشەكتەن قۋىپ شىعادى. سوندا دا شەگەبايدىكى دۇرىس. مەيلى, يت تە بولسا سول تورتەۋى عوي, بياحمەتتىڭ ارعى-بەرگى جول شىعىنىن كوتەرىپ جۇرگەن. شەگەباي ءبۇيتىپ باسقا سەكىرە بەرسە, ءبىر كۇنى…
***
شەگەبايدىڭ دۇڭگىرشەگى ءتۇن جارىمىندا وت قۇشاعىنا وراندى. ونىڭ قايدان كەلگەن كەسەل ەكەندىگىن ەتىكشى جاقسى ءتۇسىندى. ەرتەڭىندە اسىقپاي كيىندى. قايدا اسىعادى. گيپس اياعىن سىلاپ-سيپاپ قايتا كيدى. تىستەرى قىشىرلادى, جاعى جىبىرلادى. ءسويتتى دە مىلقاۋ كەلىنشەكتىڭ ۇيىنە تەلەفون سوقتى:–بياحمەت, سەن سونداسىڭ عوي, كۇت مەنى. قازىر بارىپ, جەلكەڭدى قيامىن, ساۋ اياعىڭدى سىندىرامىن!.. اڭگىمە سول!..
– كەلمە, نەگە كەلەسىڭ! سەنى شاقىرعان بىرەۋ بار ما؟! كايفتى بۇزاسىڭ, بۇگىن كايف ۇستايتىن كۇنىم…
شەگەبايدى ەسىك الدىنان ايەلى كۇتىپ الدى:–ۋزي-گە ءتۇستىم. ۋزي الدامايدى. قۇداي تىلەگىمىزدى بەردى, ءتورتىنشىمىز ۇل ەكەن, شەگەباي…
ەتىكشى نە ىلگەرى, نە كەيىن جۇرەرىن بىلمەي قالت تۇرىپ قالدى.
قۋانىش جيەنباي.
