ۇلى سۋرەتكەر ۇلاعاتى
ساعىندىم سەنى, الىپتار! اڭسادىم سەنى, اعالار! وي ورمانىن كەزىپ كەتكەن ساتتەردە ىشتەن شىققان وسى ءبىر سوزدەردە شىعار كۇندەي شىندىق بار. اقيىق اعاڭدى اڭساۋ… الىپتاردى ساعىنۋ… بۇل ءبىر مەنىڭ عانا باسىمداعى جاي بولماسا كەرەك. ومىردەگى كەيبىر كولەڭكەلى جايلار كوڭىلىڭە قاياۋ ءتۇسىرىپ, جانىڭ جابىرقاعان ساتتەردە تاريح-انا ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن سوم ءبىتىمدى سول ۇلى تۇلعالار كوز الدىڭا كەلەدى. جيىرماسىنشى عاسىرداعى ءبىز كورگەن الىپتار توبىنىڭ كوشباسشىسى, ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ەدى-اۋ. سول الىپتار توبىندا ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين سىندى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر بولعان-دى. وسى ءتورت عۇلاما قازاق رۋحانياتىنىڭ ءتورت قابىرعاسىن قاڭىراتپاي ۇستاپ تۇرعان ءتورت دىڭگەك ەدى. دارا تۋعان دانا ەدى ولار.
ساعىندىم سەنى, الىپتار! اڭسادىم سەنى, اعالار! وي ورمانىن كەزىپ كەتكەن ساتتەردە ىشتەن شىققان وسى ءبىر سوزدەردە شىعار كۇندەي شىندىق بار. اقيىق اعاڭدى اڭساۋ… الىپتاردى ساعىنۋ… بۇل ءبىر مەنىڭ عانا باسىمداعى جاي بولماسا كەرەك. ومىردەگى كەيبىر كولەڭكەلى جايلار كوڭىلىڭە قاياۋ ءتۇسىرىپ, جانىڭ جابىرقاعان ساتتەردە تاريح-انا ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن سوم ءبىتىمدى سول ۇلى تۇلعالار كوز الدىڭا كەلەدى. جيىرماسىنشى عاسىرداعى ءبىز كورگەن الىپتار توبىنىڭ كوشباسشىسى, ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ەدى-اۋ. سول الىپتار توبىندا ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين سىندى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر بولعان-دى. وسى ءتورت عۇلاما قازاق رۋحانياتىنىڭ ءتورت قابىرعاسىن قاڭىراتپاي ۇستاپ تۇرعان ءتورت دىڭگەك ەدى. دارا تۋعان دانا ەدى ولار. وسىناۋ الىپتار توبىنىڭ سوزدەرى دە, ىستەرى دە ءىرى بولاتىن. ويحوي دۇنيە ارمان-اي, جارىق دۇنيە دەيتىن جالعان-اي, سونداي سوم ءبىتىمدى تۇلعالار ەندى قايتىپ تۋار ما؟! ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاستار دارا تۋعان دانالار جولىن قۋار ما؟..
ءتاتتى ءوتىرىكتەن اششى شىندىق ارتىق. اقيقاتىن ايتساق, كۇنى كەشەگى سول الىپتار توبىنىڭ شاكىرتتەرى – بۇگىنگى زيالى قاۋىم ۇساقتالىپ بارامىز. بۇل زيالى قاۋىمنىڭ كوشباسشىسى قالامگەرلەرگە عانا ەمەس, بار سالاداعى جاقسى مەن جايساڭدارىمىزدىڭ بارىنە بىردەي قاتىستى. مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان الىپتار توبىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندەر ساۋساقپەن سانارلىق. عىلىمدا قانىش ءساتباەۆتىڭ, ايتجان ءابدۋليننىڭ, پاتشايىم تاجىباەۆانىڭ ونەردە كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ, قالىبەك قۋانىشباەۆتىڭ, سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ, ەلۋباي ءومىرزاقوۆتىڭ, قاپان بادىروۆتىڭ, شارا جيەنقۇلوۆانىڭ, روزا باعلانوۆانىڭ, ادەبيەتتە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن كىمىڭ بار؟! شىعارماشىلىقتى عانا ەمەس, ۇلت قامىن ويلاعان ۇلىلىقتى, ادامي اسىل قاسيەتتەردى تۇتاس الىپ قاراساڭ, الىپتار توبىنىڭ ورنى ويسىراپ-اق تۇر. ولاردىڭ ءجونى بولەك, جولى باسقا.
تاعدىردىڭ ماعان تارتقان ءبىر سىيى – مەن سول ءجونى بولەك, جولى باسقا الىپتار توبىنىڭ كوشباسشىسى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ كوزىن كوردىم, ءدارىسىن تىڭدادىم.
ۇلى ۇستازبەن العاشقى ۇشىراسۋ 1959 جىلدىڭ كۇزىندە بولىپ ەدى. سول جىلى سول كەزدەگى س.م. كيروۆ, بۇگىندە ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا قابىلدانعان ءبىر توپ جاس وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىندا ماقتا تەرىپ جۇرگەنبىز. ۇلبىرەپ تۇرعان اپپاق ماقتانى قاۋاشاعىنان الىپ, بەلىڭە بايلاپ العان الا قاپشىققا سالاتىن بۇل جۇمىس جىگىتتىڭ قولى ەمەس ەكەن. ەڭكەيە-ەڭكەيە بەلىڭ تالادى, ماقتانى تەز تەرسەڭ قولىڭدى ماقتا قاۋاشاعى جاراقاتتايدى, باياۋ تەرسەڭ كۇندىك نورماڭدى ورىنداي الماي, قابىرعا گازەتىندە سىنالىپ, كۇلكىگە ۇشىرايسىڭ. ۇلپىلدەگەن, سالماقسىز اق ماقتادان كۇنىنە پالەن كيلوگرامم تەرۋ وڭاي ەمەس. ماقتا تەرۋگە جىگىتتەردەن گورى قىزدار الدەقايدا يكەمدى. وسى قيىن جۇمىستا قىزىلوردا وبلىسىنان كەلگەن رايا (فاميلياسىن ۇمىتتىم) اتتى اقسارى قىز ماعان كوپ كومەكتەستى. رايا ماقتا تەرگەندە قولى قولىنا جۇقپايدى. ول ءوز نورماسىنان ارتىلعان ءبىر ەمەس, بىرنەشە قاپشىق ماقتانى مەنىڭ ەسەبىمە وتكىزىپ ءجۇردى. جاقسىلىعىن كوپ كورىپ ەدىم, قازىر قايدا ەكەن, ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان, قايران رايا؟! جۇمىس اۋىر. جاعدايىمىز ونشا جاقسى ەمەس. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەلگەن بەس ءجۇز قىرىق قىز بەن جىگىت ءبىر قازاننان اس ىشەمىز. تاڭ الدىندا تۇرىپ, اسىعىس تاماقتانىپ, كۇن ۇياسىنان شىقپاي جاتىپ ماقتا تەرۋگە كىرىسەمىز. ءۇزىلىس جوق. تۇسكى استى ماقتالىققا اكەلىپ بەرەدى. سودان قاس قارايىپ, كۇن باتقانشا دامىل جوق. جۇمىس تا جۇمىس. كۇندىك نورما – اسكەري ءتارتىپ. جاتاتىن جەرىمىزگە كەلىپ, كەشكى اس ءىشىپ بولعانشا تۇنگى ون ەكى بولادى. تاڭەرتەڭ ەرتە, ساعات التىدا تۇرۋ كەرەك. شارشاعانىمىزعا قاراماستان تۇنگى ون ەكىدەن كەيىن بولاتىن كينوعا نە بيگە بارامىز. ەرتەسىنە ۇيقىلى-وياۋ ءجۇرىپ تاڭعى اس ءىشىپ, تاعى دا اۋىر جۇمىسقا جەگىلەمىز. سونىڭ بارىنە شىداس بەرگەن قايران جاستىق-اي! سول ءبىرسارىندى ءوتىپ جاتقان كۇزدىڭ سۇپ-سۇر سۇرعىلت كۇندەرىنىڭ بىرىندە اللا تاعالا بىزدەرگە كۇتپەگەن قۋانىش سىيلادى. قوينىمىزعا سىيماعان ول قۋانىش ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆپەن ءجۇزدەسۋ قۋانىشى ەدى.
اتاقتى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى الەمدى ارالاپ كەتكەن اۋەزوۆ ەندى بۇگىن كۇن تاقىرىبىنا قالام تارتىپ, زامان تالابىنا وراي زامانداستار بەينەسىن جاساۋعا بەكىنىپتى. «جاڭا رومانىنا جاڭا كەيىپكەرلەر ىزدەگەن اۋەزوۆ وڭتۇستىكتىڭ اۋدان, اۋىلدارىن ارالاپ ءجۇر» دەگەن حاباردى قۇلاعىمىز شالعان. شىركىن-اي, اۋەزوۆ ءبىز جۇمىس ىستەپ جاتقان ماقتاارالدىڭ كيروۆ بولىمشەسىنە كەلسە عوي» دەپ ارمانداپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە وزىممەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا قابىلدانعان جەرلەسىم قويشىعارا – بۇگىنگى بەلگىلى قالامگەر قويشىعارا سالعارين:
– انە, انا جاققا قاراڭدار, – دەدى. بىرنەشە جەڭىل ماشينا تاسپاداي تارتىلعان تەپ-تەگىس اسفالت جولدان بۇرىلىپ, ويقى-شويقى دالا جولىمەن تۋرا بىزگە قاراي بەتتەپ كەلەدى ەكەن. الدا «چايكاعا» ۇقساس ۇزىن قارا «زيم». «بۇلار كىمدەر؟» دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنشە جەڭىل ماشينالار لەگى ماقتالىقتىڭ شەتىنە كەلىپ توقتادى. الدىڭعى ماشينادان تۇسكەن ورتادان جوعارى بويلى, كەرەقارىس كەڭ ماڭدايى كۇن نۇرىمەن شاعىلىسقان, ەتجەڭدى, بۇيرا شاش كىسىنى جازباي تانىدىق. ول ويلى ءجۇزىن ءوزىمىز گازەتتەردەن ءجيى كورىپ جۇرگەن ءسوز زەرگەرى, وي الىبى مۇحتار اۋەزوۆ ەدى.
كۇتپەگەن قۋانىشقا كەز بولعان بىزدەر جۇگىرە باسىپ اۋەزوۆتىڭ قارسى الدىنا كەلىپ كىلت توقتادىق تا:
– اسسالاۋماعالەيكۋم, مۇحتار اعا! – دەپ جاپاتارماعاي جارىسا سالەم بەردىك.
سالەمىمىزدى الىپ بىزگە سۇيسىنە قاراعان اۋەزوۆ شابىتتانا سويلەدى:
– ءپالى, وزدەرىڭ توركىندەرىڭە كەلگەن كەلىندەي قۋاندىڭدار عوي. ءجون, ءجون-اق! مەن سەندەردىڭ ءتوركىن جۇرتتارىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەن كەلدىم عوي. ءيا, بالاپاندارىم, جاعدايلارىڭ قالاي؟ جۇمىستارىڭ جەڭىل ەمەس, ارينە. جاتىن ورىندارىڭ جايلى, اس-سۋلارىڭ سايلى ما؟ ەشكىم رەنجىتكەن جوق پا, سەندەردى؟ ءبارى دۇرىس پا؟
– جاقسى.
– ءبارى دۇرىس.
– جاقسى, – دەسىپ جارىسا سويلەپ جاتىرمىز ءبارىمىز.
– ال, مۇندا ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارىنان كىم بار؟ باسشىلارىڭ كىم؟ – دەپ سۇرادى اۋەزوۆ.
– مەن بارمىن, مۇحتار ومارحان ۇلى, – دەدى وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى سۇڭعاق بويلى سۇلۋشا كەلگەن ورىس جىگىتى.
– سالەمەتسىز بە؟ اتى-ءجونىڭىز؟
– پلاحين.
– قاي كافەدرادانسىز؟
– اسكەري كافەدرادان.
– شاماسى, جاڭا كادر بولارسىز؟ ءبىرازدان بەرى بولسا بىلسەم كەرەك ەدى, – دەدى اۋەزوۆ پلاحينگە بارلاي قاراپ.
– ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا تۇرعانىما ءبىر-اق جىل بولدى, – دەدى پلاحين مارشالدىڭ الدىندا تۇرعان وفيتسەردەي ءتىپ-تىك, اشاڭ دەنەسى سىمداي تارتىلىپ.
– ال, پلاحين جولداس, نە ايتاسىز؟ ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايى جاقسى ما؟ ولاردىڭ ەڭبەگى, تۇرمىس جاعدايىنا وراي جەرگىلىكتى باسشىلارعا ايتار تالاپ, تىلەكتەرىڭىز بار ما؟ قىسىلماي بايانداڭىز.
– ەشقانداي ءوتىنىش جوق. ءبارى جاقسى, مۇحتار ومارحان ۇلى.
– ءبىزدىڭ فيلفاكتان, جۋرفاكتان قانشا ستۋدەنت بار مۇندا؟
– فيلفاكتان وتىز, جۋرفاكتان جيىرما.
– ە, مەنىڭ لەكتسيامدى تىڭدايتىندار ەلۋ ەكەن عوي.
– ەلۋ دەگەن دە ءبىر قاۋىم ەل, – دەپ قالدى پلاحين.
– كورىپ تۇرسىزدار عوي, – دەدى اۋەزوۆ ەندى ءبىر ءسات ارقا تۇسىندا تۇرعان جول سەرىكتەرىنە مويىن بۇرىپ – بۇل تۇستان زۋ ەتىپ وتە شىقپاي قىرىق شاقىرىم كەرى ءجۇرىپ كەلگەن ەڭبەگىمىز ەسەلەپ قايتتى ەمەس پە؟ بالاپاندارىمنىڭ قۋانعانىن كورمەيسىڭدەر مە؟ ادامنىڭ ادامعا قۋانىش سىيلاۋىنان اسقان باقىت بار ما؟!
– دۇرىس ايتاسىز, مۇقا! ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, ءسىز ءوزىڭىز دە تولقىپ تا, قۋانىپ تا تۇرسىز. بۇل جاستار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
– وزىڭىزدەي ۇلى ۇستازدان ءتالىم الاتىن بۇل جاستار باقىتتى عوي, – دەپ اڭگىمەگە ارالاستى اۋەزوۆتىڭ تاعى ءبىر جولسەرىگى.
– ءيا, وعان ءسوز بار ما؟ – دەپ قوستاي كەتتى تاعى ءبىرى.
– بىزگە اتباسىن بۇرعانىڭىزعا راحمەت! سىزگە مىڭ مارتە تاعزىم, – دەدى ورتامىزداعى بىزدەردەن بەس-التى جاس ۇلكەن شافقات اتتى ستۋدەنت.
– راحمەت دەگەن ۇلى ءسوز, – دەدى اۋەزوۆ وڭ قولىمەن مۇرىنىن ساۋمالاپ. – ءبىزدىڭ قىرىق شاقىرىم بەرى بۇرىلىپ, قىرىق شاقىرىم كەرى قايتاتىن ۇزىن-ىرعاسى سەكسەننەن اسپايتىن از ەڭبەگىمىزگە بۇدان ارتىق باعا بولماسا كەرەك. سولاي ەمەس پە, جولداستار.
– ءيا, سولاي.
– دۇرىس ايتاسىز.
– ءدال سولاي, – دەستى اۋەزوۆتىڭ جول سەرىكتەرى.
– ال, جاس دوستارىم, الماتىدا, ۋنيۆەرسيتەتتە كەزدەسكەنشە. جولىققانشا جول جاقسى, كورىسكەنشە كۇن جاقسى بولسىن! – دەپ ستۋدەنتتەرگە مەيىرلەنە قارادى اۋەزوۆ. سول ءسات ويلى, مۇڭلى جانارى تاڭعى شىقتاي مولدىرەپ, نۇر توگىلگەن اۋەزوۆتىڭ جۇزىنەن ونىڭ جان دۇنيە يىرىمدەرىن كورگەندەي بولدىق.
– جولاقىسى جۇرسە بىتەدى. ال, ەندى جۇرەلىك, – دەدى اۋەزوۆ جولسەرىكتەرىنە.
بىزدەر – سول جىلى ستۋدەنت اتانعان جاستار كەدىر-بۇدىر دالا جولىندا شايقالىپ بارا جاتقان جەڭىل ماشينالارعا قادالا قاراپ ءبىراز تۇرىپ قالدىق.
– قاپ, فوتواپپاراتتىڭ بولماعانى-اي, – دەدى وتەجان نۇرعاليەۆ – اۋەزوۆتىڭ وزىمەن سۋرەتكە تۇستىك دەپ ماقتانىپ جۇرەتىن ەك.
سول كۇنگى سول ءبىر قۋانىش ءالى ەستە…
ءيا, ءبارى ەستە. وڭتۇستىكتەن امان-ساۋ ورالىپ, ساباققا دا كىرىستىك. ءبىز, ءبىز دەگەنىم كۋرستاستارىم قويشىعارا سالعارين, وتەجان نۇرعاليەۆ, وزبەك كەسىكباەۆ, نۇرجامال بوتاباەۆا, تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ, ابدۋلحاميت مارحاباەۆ, مۇحاممەت مەزگىلباەۆ, عازيزبەك تاشىمباەۆ, ت.ب. جۋرناليستەر دايارلايتىن فاكۋلتەتكە قابىلدانعانبىز. كەيبىر لەكتسيالارعا بارماي قالاتىن ءبىزدەر – بولاشاق جۋرناليستەر اۋەزوۆتىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا ىنتىقپىز. ەندى قايتپەك كەرەك. ارامىزداعى بىزدەردەن بىرەر جاس ۇلكەن مۇحاممەد ونىڭ دا جولىن تاپتى. فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە اۋەزوۆتىڭ ءدارىس وقيتىن ۋاقىتى مەن اۋديتورياسىن ءبىلىپ الامىز دا, سول جەرگە فيلولوگتاردان بۇرىن بارىپ, وتىرىپ الامىز. ەسىكتەن كىرگەننەن شىعىپ بارا جاتقانعا دەيىن سويلەپ, تولىمدى ويلار تولعايتىن ءار ءسوزى كوركەم, ءاربىر سويلەمى كوسەم اۋەزوۆتەي شەشەن عۇلامانى تىڭداۋ باقىتى بۇيىرعان ۇرپاقپىز ءبىز!..
ءالى ەسىمدە, 1960 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سول كەزدەگى كيروۆ پەن پانفيلوۆ كوشەسىندەگى عيماراتىنىڭ ۇلكەن زالىندا مۇحتار اۋەزوۆپەن كەزدەسۋ بولدى. زال تولى حالىققا قىدىرتا كوز تاستاپ, ءسال ويلانعان اۋەزوۆ قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر ۇنمەن سويلەپ كەتتى. العاش ءسوز باستاعاندا تۇساۋلى تۇلپارداي كىبىرتىكتەپ, كىدىرە كەدىر-بۇدىرلاۋ سويلەگەن عۇلاما بەس-التى مينۋتتان سوڭ كوسىلە كوركەم سويلەپ, تەڭىزدەي تەرەڭ ويلار ايتتى. سول كۇنى ەرەكشە ءبىر شابىتپەن شەشىلە سويلەگەن شەشەننىڭ سول كەزدەگى جاس قالامگەرلەر تۇمانباي مولداعاليەۆ, ساعي جيەنباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, ت.ب. قاراتا ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنان «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىن» دەي كەلىپ تالانتقا قويار تالاپ كەمىمەسىن دەگەن ويمەن ايتقان: «تولىسپاعان تولستويلار, شالا شەكسپيرلەر» دەگەنى ىلەزدە قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتتى.
سول ءبىر كۇنگى تاريحي سوزىندە اۋەزوۆ: «وبراز بولماي ويدىڭ دا قاسيەتى بولمايدى. جۇرت ايتىپ جۇرگەن ويدى ءسىز دە ايتاسىز. جۇرت ايتپاعان ويدى ايتۋ – اندا-ساندا ءبىر ۇشىراساتىن باقىت, ول ىرىس… ويدىڭ كوپشىلىگى جۇرت ايتقان وي بولۋى مۇمكىن, بىراق سونى باسقاشا تۇردە ايتا ءبىلۋدىڭ ءوزى باقىت» دەي كەلىپ, «جاستار وسى باستان بىرنەشە ادەتتەن ساق بولۋ» جايىن اتالىق قامقورلىقپەن ەسكەرتكەن تۇستا كوركەم ءسوز, كوسەم ويمەن كوسىلدى-اۋ جارىقتىق مۇقاڭ. اق ولەڭ بولىپ اعىتىلعان سول ءبىر اقىل, ناقىل سوزدەر ارادا ەلۋ جىل وتسە دە ءالى ەسكەرگەن جوق. مىنا ءبىر ۇزىك ءۇزىندى سوعان ايقىن ايعاق: «ەڭ الدىمەن, جاقسى ەكەن دەپ اسقاقتاماۋ كەرەك, تۋماي تۇرىپ تولدىم, جازباي جاتىپ بولدىم دەۋدەن قاشۋ كەرەك. بۇل مىنەز ادامدى جامان نارسەگە اپارىپ ۇرىندىرادى. اراق ءىشۋ, ماستانۋ وسىدان تۋادى. ۇلى لەنيننىڭ, گوركيدىڭ كىشىپەيىلدىك سياقتى جاقسى ءداستۇرى بار. وسىنى ۇيرەنە ءبىلۋ كەرەك. ماستانۋ دەگەندى كورمەي جۇرگەن جوقسىزدار, بولىپ قالدىم ەكەن دەپ الدىڭعىنى مۇيىزدەپ, شىنتاعىمەن قاققىلاپ, وزىنە-ءوزى عاشىق بولۋشىلىق – بۇل ادامنىڭ ۇلكەن سورى. بۇل ەڭ الدىمەن, وزىمشىلدىكتى كۇنشىلدىكتى تۋعىزادى. مادەنيەتى از ادەبيەتتەردە بۇل ۇلكەن سوردىڭ ءبىرى.
ەكىنشىدەن, جاقسى ەڭبەك جازدىم, تانىلمادى دەپ قورىقپاڭدار, تانىلماعان شەكسپير مەن تانىلماعان تولستوي كوپ بولا بەرەدى دەپ ويلاماڭىزدار. ولار دۇنيەدە بىرەۋ-اق. ولار كورىنگەنگە مىسال ەمەس. شالا شەكسپيرلەر, تولىسپاعان تولستويلار تانىلماي جۇرە بەرسىن. ودان كەلەر-كەتەر از عانا. ءوڭىرى تابىلماعان تاۋ, تەرەڭى تانىلماعان وزەن بار ما, ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە باعا بەرىلمەي قالعان قاسيەت بار ما؟ باعالى-باعالانباي كەلگەن قاسيەت جوق. سوۆەتتىڭ ادال سىنى, ءادىل باعاسى قۇمنىڭ تۇكپىرىندەگى كەرباباەۆتى دا تانىدى, تاپتى دا عوي. كىشكەنتاي چۋكچانىڭ رىتحەۋىن, تۋۆانىڭ سالچاك توكاسىن تانىدى دا, تاپتى عوي. اقىندىق جاقسىلىعىم تانىلمايدى دەپ ويلاماڭىزدار». بۇل ۇلى عۇلامانىڭ جازىپ الىپ وقىعان ءسوزى ەمەس, اۋىزشا اعىتىلعان اقيىق, اقيىق تىركەستەر ەدى, ال جازعان كەزدە جاۋھارداي جارقىراتۋشى ەدى, جارىقتىق.
اسا جوعارى باعالاعان پاراساتتى پىكىرلەردى ميحايل شولوحوۆ تا, الەكساندر فادەەۆ تە, اندرە ستيل دە, نيكولاي تيحونوۆ تا, الەكساندر كورنەيچۋك تا, بەردى كەرباباەۆ تا, مۇستاي كارىم دە, راسۋل عامزاتوۆ تا, بەنجامەن ماتيپ تە, ءوزىمىزدىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ تە, تالاي ەلدىڭ تالاي تارلانبوزدارى ايتىپتى. سولاردىڭ ءبىرى – نيكولاي پوگوديننىڭ: «قازاقستان ءۇشىن اۋەزوۆ ەكىنشى اباي, ءبىز ءۇشىن شىعىستىڭ شولوحوۆى» دەگەن ءسوزىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە باقيعا اتتانعان ساتتە ايتىلعان ءسوز ۇلى سۋرەتكەر تۇلعاسىن اشۋدا كەمەل ەمەس, كەم سوعىپ وتىر. ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆ ۇلت ادەبيەتىن عانا ەمەس, الەم مادەنيەتىن دە جاڭا بيىككە كوتەرگەن ۇلى سۋرەتكەر. كوركەمسوز بەن كەمەڭگەر ويدىڭ الىبى ول!
تاريح – انا ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن ۇلى تۇلعالار ءبىر حالىقتا عانا ەمەس, بار حالىقتا دا بار. ولار ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس, بارلىق ۇلت, بارشا حالىقتىڭ ماقتانىشى. الەمدىك اسىل قازىناعا ولار قوسقان جاۋھارلار ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگى. كوركەمسوز بەن كەمەڭگەر وي الىبى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ وسى ساناتتاعى ساڭلاق. ول وتكەن – جيىرماسىنشى عاسىرداعى الىپتار توبىنىڭ كوشباسشىسى. مۇحتار اۋەزوۆ سىندى ۇلى تۇلعالار اق باس شىندارى القاراكوك اسپانمەن تالاسقان اسقار تاۋلار سەكىلدى قاشىقتان قاراساڭ ايبىندى, سۇستى, كەيدە ءتىپتى, سۋىق بولىپ كورىنەدى. ال, سول الىستان ايبىندى كورىنگەن اسقار تاۋلاردىڭ جانىنا جاقىن كەلسەڭ, وزگەشە ءبىر جىلىلىق, تارتىمدىلىق تاباسىڭ.
اكەلەرىمىز ۇلتتىڭ رۋحاني ۇستازى, ويلى ابايدى, مۇڭلى ماعجاندى, وتتى ماحامبەتتى كورگەن جوق. ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا ۇلت كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتى, احمەت بايتۇرسىنوۆتى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى كورۋدى جازبادى. ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس سىندى سۇڭقارلاردى دا كورمەدىك ءبىز. ەسەسىنە بىزگە سول ۇلىلاردىڭ مۇراگەرلەرى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين سىندى دارا تۋعان دانالارمەن زامانداس قانا ەمەس, سىيلاس, سىرلاس بولۋ باقىتىن سىيلادى اللا تاعالا. وسىناۋ الىپتار وزگەشە جاراتىلعان ەرەكشە جاندار ەدى. سوزدەرى قانداي كوركەم بولسا, وزدەرى دە سونداي كوركەم ەدى. ءىرى ەدى سوزدەرى دە, وزدەرى دە.
جاستاردى ايتامىز, زيالى اتالىپ جۇرگەن مىنا بىزدەر دە سىزدەردەي ءىرى بولا المادىق, الىپتار! ونى ايتاسىز, زيالى قاۋىم زياندى قاۋىمعا اينالىپ بارا جاتىر ما دەپ قورقامىن. ۇلىمىزدان ۇلتىمىزدى جوعارى قويا الماعان وزىمشىلدىگىمىز ءوز الدىنا جەر مەن ءجۇزدىڭ شىلاۋىندا شىرماتىلىپ ءجۇرمىز ءالى. جارق ەتە قالسا ءبىر جۇلدىز قولدامايمىز, ەتەكتەن تارتىپ, جالا جاۋىپ قورلايمىز. تىم بولماسا كۇنشىلدىكتەن دە قۇتىلا المادىق. قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى قاپپاعان قاي جاقسىڭ بار, ايتشى, كانە, قازاعىم! از بولدى ما سودان تارتقان ازابىڭ؟!
ءبىز سەندەردەي بولا المادىق كەشىرىڭدەر, الىپتار! سوڭىمىزدا بىزگە سەنگەن حالىق بار. سونى ويلايىق, زامانداس. الىپتارداي بولماساق تا ۇساقتىقتان ارىلىپ, الدىمىزداعى اعالارداي ءىرى بولۋعا تىرىسايىق.
الىپتار ەسكە تۇسكەندە جۇرەك شىركىن ساعىنىشتان سىزداپ سالا بەرەدى. الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەتىن الىپتاردى ءبىر ءبىز عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاق, كەمەل تاريح اڭسايدى ءالى.
اڭسادىم سەنى, اعالار!
ساعىندىم سەنى, الىپتار!
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
