«سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىسسىڭ!»
سوعىس تۋرالى اششى شىندىقتى ايتار بولساق, قورشاۋدا قالىپ نەمەسە جارالى كۇيىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ازاپ شەكەندەردى ەلەمەي كەتۋگە بولمايدى. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مىڭداپ قىرىلىپ, ءتىرى قالعاندارى قورشاۋدى بۇزىپ ءوتىپ پارتيزاندارعا قوسىلدى. مۇنداي باقىتقا قولى جەتپەگەندەر كونتسلاگەرلەردە ازاپ شەكتى. سونداي تۇتقىنداردىڭ ءبىرى سوعىس جىلدارىندا تۇركىستان لەگيونى قاتارىندا بولعان اتىراۋلىق عايپەن بەيىسوۆ ەدى.
سوعىس تۋرالى اششى شىندىقتى ايتار بولساق, قورشاۋدا قالىپ نەمەسە جارالى كۇيىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ازاپ شەكەندەردى ەلەمەي كەتۋگە بولمايدى. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مىڭداپ قىرىلىپ, ءتىرى قالعاندارى قورشاۋدى بۇزىپ ءوتىپ پارتيزاندارعا قوسىلدى. مۇنداي باقىتقا قولى جەتپەگەندەر كونتسلاگەرلەردە ازاپ شەكتى. سونداي تۇتقىنداردىڭ ءبىرى سوعىس جىلدارىندا تۇركىستان لەگيونى قاتارىندا بولعان اتىراۋلىق عايپەن بەيىسوۆ ەدى.
عايپەن بەيىسوۆ 1921 جىلى اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسىنىڭ, ماحامبەت (بۇرىنعى باقساي) اۋدانىنا قاراستى تالقايراڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ون سەگىز جاسىندا پارتيا مۇشەلىگىنە كانديداتتىققا قابىلدانسا, سول كەزدەرى باقساي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە جۇمىس ىستەدى, اسكەرگە شاقىرىلىپ, ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەرىلەدى. 1941 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا الىنىپ, 15 قىركۇيەكتە ۋكرايناداعى لوحوۆيتسا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ۇرىستا اۋىر جارالانىپ, نەمىس-فاشيستەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى, ايلار بويى لاگەر ازابىن تارتىپ, تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنە جۇمىسقا تۇرادى. سوعىس جىلدارىندا ۆەرماحتتىڭ جوعارعى باس كوماندوۆانيەسىنىڭ تۇركىستان ناسيحات ءبولىمىنىڭ اسكەري ءفوتوتىلشىسى بولىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان.
1945 جىلى لەگيونەرلەردىڭ قاشۋىن ۇيىمداستىردى دەگەن سەزىكپەن ع.بەيىسوۆ, ح.ابدۋللين, زاكيروۆ, ە.قالدىباەۆ تۇتقىندالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. بۇل كەزەڭدە كەڭەس ارمياسىنىڭ قارقىندى شابۋىلىنان قايمىققان نەمىس-فاشيستەرى شاپشاڭ شەگىنۋدە بولاتىن. ۇكىم ورىندالار تۇندە تۇرمە كۇزەتشىلەرى قاشىپ كەتىپ, بۇلار امان قالادى. نەمىس ءتۇرمەسىنەن بوساعان سوڭ قىزىل ارميا قاتارىنا قابىلدانىپ, 1946 جىلى اسكەر قاتارىنان بوساپ ەلگە ورالعان ع.بەيىسوۆ 1946 جىلى ركفسر قىلمىس زاڭىنىڭ 58-1ب-بابىنا سايكەس «حالىق جاۋى» رەتىندە 10 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, اتىشۋلى ءسىبىر, ستەپلاگ, كارلاگتىڭ توزاق ءومىرىن باستان كەشەدى, تەك 1956 جىلى بوسايدى.
ودان كەيىنگى جىلدارى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ كاسىپورىندارىندا ينجەنەر بولىپ ىستەپ, زەينەتكەرلىككە شىققان. تەك 60 جىلدان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس اسكەري پروكۋراتۋراسىنىڭ 2006 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندەگى №12/3-06(ر) قورىتىندىسىمەن اقتالىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى مارتەبەسىن العان. سول قورىتىندىمەن بىرگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتىندا ساقتالعان, 1941 جىلى سوعىس الدىندا لەيتەنانت فورماسىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتىن قوسا العان. 2007 جىلدىڭ 8 مامىرى كۇنى باقيعا وزدى.
ع.بەيىسوۆتىڭ «تامۇقتان وتكەن تاعدىر» (الماتى, «ولكە», 2002, 400-بەت.) اتتى دەرەكتى اڭگىمە كىتابىنداعى باستى تۇلعالار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى تاريحتىڭ «اقتاڭداقتار» بەتتەرىنەن ويىپ, ءوز ورىندارىن الاتىن قايراتكەرلەر ەكەندىگىن كارى تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. ەستەلىكتەرىن 1955 جىلى قوياندى باسقارماسى لاگەرىنىڭ 3-بولىمىندە ءجۇرىپ جازا باستاعان. كوپ كۇرسىنتكەن كۇرەڭ جىلدار عايپەكەڭنىڭ جادىنان قالاي ءوشسىن.
اتالعان كىتاپتا مۇستافا شوقاي, ۆەلي كايۋمحان, حامزا ابدۋللين (ادەبي بۇركەنشەك ەسىمى سايران), ماۋلىكەش قايبولدين (اسان قايعى), ءماجيت اياپبەكوۆ (م.دارا), بايمۇرزا حايت, قارەس قاناتباەۆ, قازي قازىبەكوۆ (قازي), ءماجيت ايتباەۆ (قوبىزشى قورقىت), ت.ب. سياقتى سوعىس كەزىندەگى بەرليندەگى تۇركىستان كوميتەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قيلى تاعدىرلارى جان-جاقتى اڭگىمەلەنەدى.
1944 جىلى بەرلين قالاسىنداعى باسپادان ع.بەيىسوۆتىڭ «بۇلبۇلدىڭ ءۇنى» اتتى كىتاپشاسى ءۇش تىلدە باسىلىپ شىققان. قازاقشاسى لاتىن عارپىمەن باسىلعان. كىتاپشانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ەسكە تۇسىرگەن اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ماكسيم گوركيگە ەلىكتەپ جازعان «انا» اڭگىمەسىنىڭ كەيىن قولعا تيگەن كىتاپشادا جوق ەكەندىگىنە وكىنىش بىلدىرەدى.
كىتاپشانىڭ ورىسشاسى «گولوس سولوۆيا», ال نەمىسشەسى «ديناحتيگال» اتاۋلارىمەن باسپا كورەدى. ونىڭ شىعۋىنا جاردەم بەرگەن «جاڭا تۇركىستان» گازەتىن شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى حامزا ابدۋللين بولاتىن. ح.ابدۋللين سوعىس اياقتالعان سوڭ ستاليندىك لاگەردىڭ اششى ءدامىن تاتىپ ورالعان. ونىڭ توزاق لاگەرىندە ءجۇرىپ, گرۋزين حالقىنىڭ اتاقتى «جولبارىس توندى جيھانكەز» («جازۋشى» باسپاسى, الماتى, 1974 ج, 255-بەت.) اتتى جىر داستانىن قازاقشاعا اۋدارعانى بەلگىلى.
1944 جىلى شىققان كىتاپشانىڭ ارادا كوپتەگەن جىلداردان كەيىن اۆتوردىڭ قولىنا تيۋىنە سەبەپشى بولعان دا ح.ابدۋللين. كىتاپشانىڭ فوتوكوشىرمەسىن اقساقالدىڭ قولىنان كەزىندە كورگەن بولاتىنبىز. ونىڭ فوتوكوشىرمەسىن «شالقار» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۋاقاپ قىدىرحان ۇلىنان سۇراپ العان («ەگەمەن قازاقستان», 26 قاڭتار, 2005 ج.) عايپەن اقساقال «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالعانىمەن, وتانىن ساتپاعانىن دالەلدەي الماي پۇشايىم بولعانىن جىر قىلىپ ايتاتىن. ءۇش تىلدە شىققان كىتابىندا «بۇلبۇلدىڭ ءۇنى», «انانىڭ قامقورلىعىن ۇمىتپا», «جاۋىنگەردىڭ كۇندەلىك داپتەرىنەن ءۇزىندى», «جارالانعان جۇرەك», «دەمالىستا» اتتى قاداۋ-قاداۋ اڭگىمەلەرى باسىلعان.
بۇل كىتاپ نەمىس ارمياسى باسشىلىعىنىڭ ساياسي-تاربيە باعىتىنداعى تاپسىرىسى بويىنشا شىعارىلعانمەن, كىتاپشادا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بىردە-ءبىر ءسوز جوق ەكەندىگى, وقىعان جانعا ايقىن دا ناقتى ءبىلىنىپ تۇرادى. اڭگىمەلەرىنىڭ بارلىعى وتانعا, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش لەبىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن, 1936 جىلى بەرلين قالاسىندا مۇستافا شوقايدىڭ راديو ارقىلى بارلىق تۇركىستاندىقتارعا ارناپ, ءسوز سويلەگەنى بەلگىلى. م.شوقايدىڭ سويلەگەن ءسوزى ۇنتاسپاعا جازىپ الىنىپ ساقتالعان, كەيىن تاۋەلسىزدىك جىلدارى تەلەۆيزيا, راديو ارقىلى بەرىلدى. وسى ارادا مۇستافا شوقايدىڭ راديودا سويلەگەن ءسوزىن كەلتىرە كەتەيىك:
«الىستا ءجۇرىپ ەل قايعىسىن ويلاپ, الىستا ءجۇرىپ ەل قامىن ويلاپ, ەۋروپانىڭ ءھار تاراپىندا جۇرگەن بۇگىنگى تۇركيادا تۇرعان تۇركىستان جاستارى, بىرىگىڭدەر!
سەندەردىڭ بىرلىكتەرىڭ, سەندەردىڭ ءبىر-بىرىڭە كۇش قوسۋلارىڭ ەلىمىزدىڭ باقىتىنا قىزمەت ەتپەك.
مۇنى ۇمىتپاڭدار!
ءبارىمىزدىڭ قۇبىلامىز – ءوزىمىزدىڭ اتاجۇرتىمىز, ولكەمىز تۇركىستان بولماق!
تۇركىستان ءۇشىن ءولۋ, تۇركىستان ءۇشىن جان بەرۋ بارىمىزگە ءبىر ماقسات, ءبىر مۋحاببات ءۋازيفا بولماق.
مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك!
قۇرىماسىمىز ءۇشىن, بوسپاسىمىز ءۇشىن كۇشىمىزدى بىرىكتىرىپ, ءيىن تىرەستىرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە جاردەم بەرىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. ونسىز ءبىزدىڭ كۇنىمىز قاراڭ.
مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك!».
مۇستافا شوقاي سوزدەرىنىڭ سوڭىن «مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك!» دەگەن سوزدەرمەن اياقتاپ وتىرعانىن اڭعارامىز.
سوعىستىڭ قاھارلى جىلى 1943-تە ع.بەيىسوۆ تۇركىستاندىقتاردىڭ كوسەمى م.شوقايدىڭ وسيەتىن «سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!» دەپ جالعاستىردى.
1943 جىلى جەلتوقسان ايىندا ۋكراينانىڭ ميرگورود قالاسىندا تۇرعان 162-ءشى تۇركىستان جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىنىڭ (كومانديرى گەنەرال-مايور, حيندي ءتىلىنىڭ مامانى نەيدەرمايەر) 1-ءشى پولكىنىڭ (كومانديرى حاركوۆ اسكەري اكادەمياسىن بىتىرگەن قازي قازىبەكوۆ) جاۋىنگەرلەرى الدىندا دالالىق راديو تورابى (رەپرودۋكتور) ارقىلى ۆەرماحتتىڭ جوعارعى باس كوماندوۆانيەسىنىڭ تۇركىستان ناسيحات ۆزۆودىنىڭ ۋنتەر-وفيتسەرى شەنىندە ول بىلاي دەپتى:
«سەن, مۇمكىن قاراڭعى تۇندە تۋعان شىعارسىڭ, سەنىڭ بەسىگىڭنىڭ ۇستىنە قايعىنىڭ قارا بۇلتى تونگەندە, قورىققانىڭنان كوز جاسىڭ كوكتەن قۇيعان جاۋىنداي جاۋعان شىعار. سول ۋاقىتتا, سەنى تىنىم تاپپاي بەيشارا اناڭ جۇباتتى, سەنىڭ جورگەگىڭدى قۇرعاتتى. سەنىڭ ءتۇزۋ, بەرىك بولىپ ءوسۋىڭ ءۇشىن قىزمەت ەتتى.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
اناڭ ەكى مىقىنى تالىپ, بۇكشەڭدەپ وراق ورعاندا, سەن ىشتە جاتىپ ەڭبەك كۇيىن تىڭدادىڭ. سەن دۇنيەگە كەلىپ كوزىڭدى اشقاندا, تۇندە شاتاسىپ جىلاعانىڭدا, اناڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, كوزىن تالدىرىپ, بەسىك كۇيىن جىرلاپ, سەنى تەربەتتى, سەن ءۇشىن جانىن پيدا قىلدى. سەنىڭ مازاسىزدانباۋىڭا تىلەكتەس بولدى.
سەنىڭ ءتىلىڭ شىقپاي تۇرعاندا, ەڭ ءبىرىنشى «انا» دەۋگە ءتىلىڭ كەلگەن, سەن ءتىل ۇيرەنىپ سويلەي باستاعاندا «انا» دەگەن سوزدەن باستاعانسىڭ. «انا» دەگەن ءسوز از – سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ.
اناڭ باسقا اۋىلعا قىدىرعاندا سەنى ەكى ەلى قاسىنان قالدىرمادى. سەنىڭ شۇلدىرلەپ جاڭا عانا سويلەپ كەلە جاتقان ءتىلىڭدى قىزىق كورىپ ەركەلەتتى. «سەنىڭ تابانىڭا قادالعان تىكەن, مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن» دەپ تىلەك تىلەدى, بۇل سەنىڭ دەنساۋلىعىڭ ءۇشىن, دۇرىس ادام بولىپ شىعۋىڭ ءۇشىن تىلەكتەستىگى ەدى.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
سەن دالادان جۇگىرىپ ۇيگە كەلگەندە «قايدان كەلدىڭ, قاراعىم؟» دەيتىن اناڭ, سوندا سەن ەركەلەپ, تاماق سۇرايتىنسىڭ. سوندا «نە ىشەسىڭ, قاراعىم؟» دەپ اناڭ بارىن الدىڭا ۇسىناتىن. تۇستە اكەسى ساباننان كەلگەندە, اناڭ پىسىرگەن ماي باۋىرساقپەن شاي ىشەتىنسىڭدەر, سوندا, سەن ءار نەنى ايتىپ, اناڭ مەن اتاڭنىڭ ورتاسىندا وتىراتىنسىڭ.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
سەن جىگىت بولىپ ءوستىڭ, قان مايداندا جاۋىڭمەن الىستىڭ, ەندى اناڭنىڭ ءسۇتىن اقتا! اناڭ ءۇشىن, وتانىڭ ءۇشىن, حالقىڭ ءۇشىن قىزمەت ەت! جاۋىڭا قايىرىمسىز بول! سەنىڭ اماندىعىڭدى اناڭ تىلەۋدە, ونىڭ كوزىنەن كول بولىپ, تەڭىز سۋىنداي جاستار اعۋدا. كەشە قان مايداندا, جاۋىپ تۇرعان قورعاسىن جاڭبىردان امان قالدىڭ, مۇمكىن اناڭنىڭ تىلەگى ءۇشىن امان قالعان شىعارسىڭ.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
سەن جىگىت بولىپ ءوستىڭ, قىزدارعا كوز سالدىڭ, عاشىق وتى ەرىككە قويمادى, جاستىقتىڭ ماستىعىندا جۇرە بەردىڭ. ول جاستىق سەنىڭ باسىڭدى سيقىرلارشا اينالدىرار, سەنىڭ كوز الدىڭا پەرىشتەدەي عاشىق جارىڭ ەلەستەر. تەك, سول جاستىققا اۋالانبا, ءوزىڭدى ءوزىڭ بەرىك ۇستاۋعا تىرىس. بۇل ساعان «جاستىق ءداۋىرىڭدى قۇر وتكىز» دەگەن ءسوز ەمەس, ويناي بەر, كۇلە بەر, جاستىقتىڭ ماستىعىندا سۋعا جۇزگەن بالىقتاي ءجۇزشى, ساعان ەشكىم قارسىلىق ەتپەيدى, كىمدە-كىم قارسىلىق ەتسە, ول ادام ءومىردى ءالى ءتۇسىنىپ بولماعان ادام, ول اداممەن شاتاسپا, كوڭىلىڭدى بولمە, ءىسىڭدى جالعاستىرا بەر. اناڭ ساعان وسىلاي اقىل ايتقان.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
ءسۇيۋدىڭ دە ءسۇيۋى بار, كەيبىر جاستار ماحابباتتىڭ ءمانىسى وسىلاي دەپ, توعىز اي كوتەرىپ, ومىرتقاسى ۇزىلگەن اناسىن ۇمىتىپ, قول ۇستاسىپ ءبىر «قۋىرشاقتىڭ» سوڭىنان تايىپ بەرەدى. مىنە, وسىندايلاردان اۋلاق بول. سەن باقىتسىزدىققا ۇشىراساڭ, ەلدەن بۇرىن اناڭ ەسىڭە تۇسەدى.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
سەنىڭ اتا-باباڭ تەمىر, ابىلاي جاۋ ورتاسىندا قول-اياعى شىنجىر كىسەنمەن بايلاۋلى قالعاندا, اشۋى كەلىپ, شىنجىر كىسەندى تىسىمەن ءۇزىپ, الەمگە اتاعىن شىعارىپ, بار ءومىرىن حالقى ءۇشىن, ۇلتى ءۇشىن سارپ ەتكەن. سەن سول اتاقتى تەمىر, ابىلايلاردىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭدى ءبىل, جادىڭنان شىعارما, بالالىق قىلما!
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
اتاجۇرتىڭ سەنى سول تەمىر, ابىلايلاردىڭ جولىن قۋاتىن قاجىرلى, قايىسپاس ەرجۇرەك دەپ ءبىلىپ, جاۋىڭا قايىرىمسىز ەتىپ تاربيەلەدى.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
سەن ەرتەڭ قولىڭا قارۋ الىپ, دۇشپانعا باراتىندىعىڭدى ءبىل! ەگەر, سەن جاۋ ورتاسىندا جارالانىپ قالساڭ دا دۇشپانعا بەرىلمەۋگە تىرىس. سول كەزدە اتاڭ تەمىر, ابىلايدىڭ قايراتىن ەسىڭە ءتۇسىر, سولاردىڭ ىستەگەنىندەي ەرلىكتەر ىستە! سوندا جاۋ ساعان ەشتەڭە دە ەتە المايدى. سوندا سەنىڭ جاس قانىڭ ىرشىپ, قايناي تۇسەدى. سول ۋاقىتتا ەر بولعانىڭدى بايقاماي دا قالاسىڭ.
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
ساعىنىپ كۇتكەن ەلىڭ, اسىر سالىپ وسكەن جەرىڭ زارىعىپ, زارلانعان ۇلىن كورگەنشە اسىق. سول ەلدى, سول جەردى, تەك قانا بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن كورە الاسىڭ, جاۋىڭنان بوساتا الاسىڭ, سوندا عانا ساعىنعان ماۋقىڭدى باسا الاسىڭ. سەنىڭ الدىڭدا قول جەتپەس اسۋ, تاۋداي تالاپ بار, بويدى كەرنەگەن اشۋ قايناعان ىزالى كەككە ۇلاسقاندا عانا سول اسۋدى الا الاتىندىعىڭدى ءبىل!
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!
ەسىڭدە بولسىن, اركىمنىڭ دە اناسى بار, اركىمنىڭ دە اناسى وسىلاي وسىرگەن. بالاسى اناسى ءۇشىن, تۋعان حالقى ءۇشىن, كىندىك قانى تامعان وتانى ءۇشىن قىزمەت ەتسە, سوندا عانا حالقىڭ, وتانىڭ, تۋعان اناڭ ساعان ريزا بولادى. سەنىڭ دەنساۋلىعىڭ ولار ءۇشىن قىمبات, سوندىقتان دەنساۋلىعىندى كۇت, ونى اق ءسۇتىن بەرگەن اناڭا, حالقىنا قىزمەت قىلۋعا ارنا. سوندا عانا بالالىق بورىشىڭدى اقتاعان بولاسىڭ. دۇنيەگە كەلىپ بايلاۋلى بۇزاۋ بولىپ وتپە. «حالقىم», «ەلىم» دەگەن ەرلەردىڭ بىرەۋى بولۋعا تىرىس. سوندا بالالىق بورىشىڭدى اقتايسىڭ!
سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!»
سول كەزدە بار-جوعى جيىرما ەكى جاستا بولعان جىگىتتىڭ جۇرەگىنەن جارىپ شىققان جالىندى سوزدەردىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزىن ءتۇسىنۋ بۇگىنگى ۇرپاققا ساباق بولارلىقتاي.
سويلەگەن ءسوزدى تۇركىستان لەگيونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جىلى قابىلداپ, كوزدەرىنە جاس العان. ع.بەيىسوۆتىڭ جالىندى سوزىنە ريزا بولعان پولك كومانديرى قازي قازىبەكوۆ سول ساتتە «دوسىم عايپەنگە» دەگەن ارناۋ ولەڭىن شىعارىپ, قوشتاسار ساتتە قولىنا ۇستاتقان.
قيلى زاماننىڭ قيىن تاعدىرىن قايىسپاي كوتەرگەن تۇركىستان لەگيونەرلەرىنىڭ ايبىندى ساربازى ع.بەيىسوۆتىڭ تىلەگى بولاشاققا جالعانارىنا سەنەمىز.
ع.بەيىسوۆتىڭ «بۇلبۇلدىڭ ءۇنى» اتتى اڭگىمەسىنىڭ ەڭ وزەكتى دە نەگىزگى ويى – بوستاندىق, ازاتتىق. ع.بەيىسوۆ ءوزىنىڭ دەرەكتى اڭگىمە كىتابىندا 1944 جىلدىڭ 10 مامىرى كۇنى اۆستريا استاناسى ۆەنا قالاسىندا تۇركىستان تۇرىكتەرىنىڭ ءى قۇرىلتايى بولىپ وتكەندىگىن, كەلەسى كۇنى اتاقتى ۆەنا وپەرا بالەت تەاترىندا قازي قازىبەكوۆتىڭ « ۇلى ادامنىڭ ارمانى» اتتى قىسقا ەكى اكتىلى پەساسىنىڭ قويىلعانىن ايتادى. پەسا سىرىم دات ۇلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى تۋرالى وقيعالاردى باياندايدى. سىرىم رولىندە ارتيست مۇحامبەتقالي باتىرگەرەەۆ ويناپتى. پەسانى جۋرناليست ءماجيت جاقسىلىقوۆ ساحنالاپ, مۋزىكاسىن ۆەنا كونسەرۆاتورياسىندا وقىپ جۇرگەن عالىم ابسالاموۆ پەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ كوركەمونەر ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى, سكريپكاشىسى ءارى ديريجەرى ايتكەش تولعانباەۆ ەكەۋى بىرىگىپ جازادى. بۇل كارى قۇرلىق – ەۋروپا تورىندەگى تەاترداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى تاريحىن بايان ەتكەن العاشقى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى بولدى. اتالعان قويىلىم تۋرالى عايپەكەڭ: «ءالى ەسىمدە, شىمىلدىق جارتىلاي اشىق تۇر. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى. الىستا ويلى-قىرلى بەلەستەر كورىنەدى. ۇزىن جولدىڭ بويى. ەكى كوزى جوق قاريانى ءبىر جاس قىز جەتەكتەپ كەلەدى. قارت تۇرىپ:
مۇنار دا مۇنار مۇنار كۇن,
ساۋلەسىز مەڭىرەۋ قارا ءتۇن.
قارا ءتۇندى قاق جارىپ,
قازاقتان ەندى شىعار كىم؟..» دەپ باستالاتىن ەدى», دەۋشى ەدى.
قازي قازىبەكوۆتىڭ بۇل پەساسى تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ ورگانىندا جاريالانۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن ويعا كەلەدى.
«تامۇقتان وتكەن تاعدىر» اتتى كىتابىندا ع.بەيىسوۆ بەرليندە 1943 جىلى سالىنعان «الاش» مەكتەبى تۋرالى مالىمەتتەر بەرەدى. بۇل مەكتەپ وبەركوماندا ۆەرماحتتىڭ بارلاۋ توبىنىڭ 4-بولىمىنە قاراعان, بارلاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى فون گانني گراف, ورىنباسارى ءاليحان اعاەۆ بولعان. ع.بەيىسوۆ ءا.اعاەۆپەن بىرنەشە رەت كەزدەسكەن كورىنەدى. ول ءا.اعاەۆتى «ورتا بويلىدان بيىكتەۋ, ارتىق بىتكەن ەتى جوق, قانجارداي قاتقان كەۋدەلى اسكەري ادام», دەپ سۋرەتتەيدى. كەيىن ءا.اعاەۆ 1944 جىلى ون ەكى ادامدىق توپتى ەكىگە ءبولىپ اتىراۋ جەرىنە دەسانت بولىپ تۇسكەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى كەزىندە مەرزىمدى باسپاسوزدەردە جازىلدى.
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى عايپەن بەيىسوۆ ازاپ لاگەرىندە ءجۇرىپ ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن تىڭداپ, جاتتاپ العان, كوپ قيىنشىلىقتى باستان كەشىرگەن قاريانىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە دە تاڭعالماسقا بولمايدى. ول 1954 جىلى جەزقازعان لاگەرىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شەگەن قۇدامانوۆپەن بىرگە جازاسىن وتەگەن. ش.قۇدامانوۆ كەزىندە قازاق كسر-ءىنىڭ باس پروكۋرورى بولعان 1937 جىلدىڭ قۇربانى سۇلەيمەن ەسقاراەۆتىڭ جان جولداسى ەكەن.
وسى جىلدارى عايپەن اعامىز لاگەردە ش.قۇدامانوۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن م.جۇماباەۆتىڭ مىنا ولەڭدەرىن جاتقا ايتقانىن 2006 جىلدىڭ 1 قازانىندا ءوز ۇيىندە جازىپ العان ەدىم. سول كەزدەسۋىمىزدە قاريا ماعجاننىڭ «سارىارقا», «لەنين تۋرالى» اتتى ولەڭدەرىنەن ەسىندە قالعان ۇزىندىلەردى ايتىپ بەرگەن بولاتىن. اقىننىڭ ەسىندە قالعان باسقا دا ولەڭدەرىن لاتىن عارپىمەن جازعان قويىن كىتاپشاسىنان كورسەتكەن ەدى. كەيىن بەرەمىن دەگەن دە بولاتىن, وكىنىشكە قاراي, باقيلىققا اتتانىپ كەتتى. قازاقى سالعىرتتىعىمىزدىڭ سالدارىنان ۋاقىتىندا الماپپىز, ال ەندى, ول جازبالاردىڭ قايدا قالعانى دا بەلگىسىز.
سول ولەڭدەردى ەسكە تۇسىرگەن اقساقال اقىننىڭ ءبىرىنشى ولەڭىندە كەڭەستىك شولاق بەلسەندىلەردىڭ اپەرباقان ساياساتىنان زاپى بولعان اقىن دۇنيەنى قايتا قۇرىپ, تۋعان جەر توپىراعىنان تاربيەلى دە جاڭا تۇرپاتتى ادامداردىڭ كەلۋىن اڭسايدى دەپ ءتۇسىندىردى, دەيدى ش.قۇدامانوۆ. اقساقالدىڭ ەستىپ, جادىندا ساقتالىپ قالعان ولەڭ جولدارى تومەندەگىشە بولسا, «سارىارقا» ولەڭىندە اقىن:
دۇنيەنى توپان باسسا ەكەن!
اسقار تاۋدان اسسا ەكەن!
قاندى كوبىك شاشسا ەكەن!
سول ۋاقىتتا جاڭادان
سارىارقانىڭ توپىراعىنان
جاراتار ەدىم جاڭا ادام, – دەسە,
«جەر ءجۇزىن توپان باسسا ەكەن» ولەڭىندە:
جەر ءجۇزىن توپان باسسا ەكەن!
اسقار تاۋدان اسسا ەكەن!
تاۋداي تولقىن قۇتىرىپ,
ۋلى كوبىك شاشسا ەكەن, – دەپ جىرلايدى (ەسكەرتۋ: بۇل جولدار اقىننىڭ كەيىنگى كەزدە جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتارىنا دا ەنە باستادى. مىسالى, ماعجاننىڭ «جەر ءجۇزىن توپان باسسا ەكەن» دەگەن ولەڭى كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 2-تومىندا بار. – اۆتور).
ءومىرى ازاپتى كۇندەر مەن قايعىلى تۇندەردى باستان كەشىرىپ, شار بولاتتاي شىڭدالعان تۇركىستان لەگيونەرلەرىنىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ ءبىرى عايپەن بەيىسوۆتىڭ تاعدىرى, مىنە, وسىنداي ەدى. سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ, جاس ۇرپاق!
اققالي احمەت,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
اتىراۋ.
Cۋرەتتە: عايپەن بەيىسوۆ 20 جاستا. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (بۇرىنعى كگب) مۇراعاتىندا ساقتالعان, 1941 جىلى سوعىس الدىندا لەيتەنانت فورماسىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتى.
