اندرەي-ادىلگەرەي
نەمەسە «ساموزۆانەتس ستارشينا»
حالقىمىزدىڭ اتى اڭىزعا اينالعان باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي قاھارمان قالامگەردىڭ 30 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كورگەنى بەلگىلى. بۇگىندە جازۋشىنىڭ سول كوپ تومدىققا دا ەنبەي قالعان تۋىندىلارى تابىلۋدا كورىنەدى… شىمكەنت قالاسىنداعى «اسقارالى» باسپاسىنان مىڭ دانا تارالىممەن شىققان «جاريالانباعان جازبالار» اتتى كىتاپتاعى (قۇراستىرعان مومبەك ابداكىم ۇلى) «سولداتتىڭ سوڭعى كۇنى» پوۆەسى – سولاردىڭ ءبىرى. تۋىندى اياقتالماي قالعان. قولجازبانىڭ ستيلدىك تۇرعىدان قىرناپ-سىرلاۋدان وتكىزىلمەگەنى, ونداعى «ەرتەڭىنە كومديۆتى ۆوەننىي سوۆەت شاقىردى», «ۆەرحوۆنىي سوۆەتتىڭ پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان» دەگەن سياقتى تىركەستەردەن-اق تانىلىپ تۇر. ال كەيىپكەرلەر سوزدەرىنىڭ كەي تۇستاردا ورىسشا كەلتىرىلۋى باۋكەڭنىڭ سوعىس اتموسفەراسىن جەتكىزۋدەگى وزىندىك ءتاسىلى سياقتى.
نەمەسە «ساموزۆانەتس ستارشينا»
حالقىمىزدىڭ اتى اڭىزعا اينالعان باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي قاھارمان قالامگەردىڭ 30 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كورگەنى بەلگىلى. بۇگىندە جازۋشىنىڭ سول كوپ تومدىققا دا ەنبەي قالعان تۋىندىلارى تابىلۋدا كورىنەدى… شىمكەنت قالاسىنداعى «اسقارالى» باسپاسىنان مىڭ دانا تارالىممەن شىققان «جاريالانباعان جازبالار» اتتى كىتاپتاعى (قۇراستىرعان مومبەك ابداكىم ۇلى) «سولداتتىڭ سوڭعى كۇنى» پوۆەسى – سولاردىڭ ءبىرى. تۋىندى اياقتالماي قالعان. قولجازبانىڭ ستيلدىك تۇرعىدان قىرناپ-سىرلاۋدان وتكىزىلمەگەنى, ونداعى «ەرتەڭىنە كومديۆتى ۆوەننىي سوۆەت شاقىردى», «ۆەرحوۆنىي سوۆەتتىڭ پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان» دەگەن سياقتى تىركەستەردەن-اق تانىلىپ تۇر. ال كەيىپكەرلەر سوزدەرىنىڭ كەي تۇستاردا ورىسشا كەلتىرىلۋى باۋكەڭنىڭ سوعىس اتموسفەراسىن جەتكىزۋدەگى وزىندىك ءتاسىلى سياقتى.
ومىرباياندىق سيپاتى وقىعان جانعا العاشقى بەتتەردەن-اق ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن بۇل شىعارمانىڭ باستى كەيىپكەرى – ديۆيزيا كومانديرى بەكبولات تالعاروۆ. پوۆەستە كومديۆتىڭ ەركىن ويلىلىعى, دەربەس شەشىم قابىلداۋى, قانقاساپتا دا تالاپشىلدىعىمەن قاتار كەڭدىگىن, مەيىرىمدىلىگىن ساقتاي ءبىلۋى كەلىستى كورىنگەن. سونىمەن قاتار, اتى قۇجاتتا اندرەي بولىپ جازىلىپ كەتكەن, ون التى رەت جاراقات العان قازاق جاۋىنگەرى ادىلگەرەيدىڭ ەرەن ەرلىگى مەن قازاقى كەڭدىگى, دالاداي دارقان جانى, كەڭبالاق مىنەزى سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەلگەن. اۆتوردىڭ ءوز كەيىپكەرىن «ساموزۆانەتس» دەپ ازىلدەي, ەركەلەتە اتاۋى دا جاراسىمدى كورىنەدى. پوۆەستەگى ادىلگەرەيدىڭ تۇپبەينەسى, ياعني ءپروتوتيپى – اجىگەرەي قاليموۆ. ءبىز بۇگىن «ەتجەڭدى» ءنومىر وقىرماندارىنىڭ نازارىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اياقتالماي قالعان حيكاياتىنان ءۇزىندى ۇسىنىپ وتىرمىز.
باۋىرجان مومىش ۇلى.
…جادىراعان كوكتەم كۇنى. جەر كوگەرە باستادى. جاۋىنگەرلەر شينەلدەرىن يىعىنان تاستاپ, ارقاسى جەڭىلدەي باستادى. كومديۆتىڭ ماشيناسى ورماننان شىعا بەرىستەگى ءبىر جىلعادان تايعاناقتاي بارىپ ارتقى دوڭگەلەكتەرىمەن ءبىر شۇڭقىرعا ءتۇسىپ, قانشا تىرباڭداسا دا شىعا المادى. كومديۆ كولىكتەن ءتۇسىپ, الاڭعا قاراي ءجۇرىپ كەتتى. الاڭنىڭ ارعى شەتىنەن ءبىر روتا ساپ تارتىپ كەلەدى. سولاردى كۇتىپ بەكبولات تۇر. جاقىنداي بەرگەندە:
– سميرنو. راۆنەنيە نا-پرا-ۆو! – دەپ داۋىستاپ كوماندا بەرىپ, اشاڭ ءجۇزدى كاپيتان اياعىن ناق-ناق باسىپ, قولىن شەكەسىنە ۇستاپ كومديۆكە قاراي بەت الدى. روتا بولسا اياقتارىن كوسىلە سىلتەي سەرمەپ, باستارىن كومديۆكە قاراي بۇرىپ, سارت-سۇرت ەتىپ ادىمداپ بارادى.
– توۆاريشش پولكوۆنيك… – دەدى كاپيتان قالت تۇرا قالىپ. راپورت بەرمەكشى ەدى, ەكى كوزىن روتاعا قاداعان كومديۆ راپورتتى قابىلداماستان:
– نە مەشايتە, توۆاريشش كاپيتان, منە ليۋبوۆاتسيا ۆاشەي روتوي. ۆستانتە سو منوي ريادوم! – دەپ قولىن ءبىر سىلتەدى.
كاپيتان كومديۆپەن قاتارلاسا تۇرا قالدى.
– حوروشو يدەتە, توۆاريششي! – دەدى كومديۆ روتاعا جانىنان وتە بەرگەندە.
– سلۋ-جيم سو-ۆە-تس-كومۋ سو-يۋزۋ! – دەپ ايقايلادى روتا.
ءوتىپ بارا جاتقان ساپتىڭ ەڭ ورتاسىندا ءبىر جاۋىنگەردىڭ گيمناستەركاسىنىڭ وڭ جاق كوكىرەگىندەگى ءبىر قارىس قىزىل بەلگىگە كومديۆتىڭ كوزى تۇسكەن.
– چتو ۋ ودنوگو ۆوينا يز ۆاشەي روتى ۆسە پراۆوە پلەچو ۆ چەم-تو كراسنوم؟ – دەپ سۇرادى كومديۆ كاپيتاننان.
– ون, توۆاريشش پولكوۆنيك, نەداۆنو پريبىل ك نام. ون پو زۆانيۋ ستارشينا.
– توگدا, پوچەمۋ ون ۆ سترويۋ؟
– زۆانيە ستارشينا, ا دولجنوست ريادوۆوي…
– پوشليتە ەگو سەيچاس جە كو منە.
– ەست, پوسلات ستارشينۋ ك ۆام.
* * *
شالشىقتان شىققان ماشينا كومديۆ تۇرعان جەرگە كەلدى.
– توۆاريشش بولكوپنىح… – دەي بەرگەن گۇجىرەيگەن قازاققا:
– ءيا, ورىسشانى وتە جاقسى بىلەدى ەكەنسىڭ, – دەدى ك ۇلىپ. دەنەسى ايۋداي, اياق-قولى دوبالداي, جالپاق بەتتى, سالپى ەرىن, كەڭ ماڭدايلى, قىر مۇرىندى, قويۋ قاستى, كوزى شۇڭىرەيگەن, بۋرا ساندى… ايتەۋىر, بارلىعى ولپى-سولپى قازاق جىگىتى ءوزىنىڭ بىلگەنىنشە اسكەري ادەپتى ساقتاپ كومديۆ الدىندا قالت تۇر.
– اتىڭ كىم؟ – دەپ سۇرادى كومديۆ قازاقشالاپ.
– اتىم اندرەي ەدى.
– و, ساعان اندرەي دەپ ات قويعان اكەڭە بولايىن…
– جوق! شىنى سول, جولداس بولكوپنىح, – دەپ ساسقالاقتادى ستارشينا.
– و, سەنىڭ اتىڭدى اندرەي قويعان شەشەڭدى…
– بالالارى تۇرماعاننان كەيىن, ىرىمداپ مەن تۋعاندا اتىمدى اندرەي قويعان ەكەن…
– وي, ىرىمىڭنىڭ اتا-باباسىن…
– شىنى سول, جولداس بولك…
– ەندى كوپ وتتاماعىن, شىنىن ايتقىن.
– اسكەرگە مەنى شاقىرعاندا باي ۇكىمەتتىڭ ۆوەنكومات بايسارى /پيسار/ ءبىر قارت ورىس ەكەن… ماعان كەزەك كەلگەندە ول مەنەن «اتىڭ كىم؟» دەپ سۇرادى. مەن ادىلگەرەيمىن دەدىم. قايدام, الگى شالدىڭ قۇلاعى اۋىرلاۋ ما, قايدام… سول كىسى مەنىڭ كنيجكاما اندرەي دەپ جازعان ەكەن… سودان بەرى مەن اندرەي بولدىم دا كەتتىم…
– كەيىننەن نەگە تۇزەتپەدىڭ؟
– شىنىمدى ايتسام, جولداس بولكوپنىح, ىرىم ەتىپ ەدىم.
– ە, ىرىمشىل اكە-شەشەڭ ەمەس, ءوزىڭ بولىپ شىقتىڭ عوي, – دەپ كومديۆ قارق-قارق كۇلدى دە, – ال ەندى, ەرىم, ءبىر كەڭ وتىرىپ سويلەسەلىك.
– ۆى زناەتە, كاپيتان لوجكين, – دەدى قايتىپ كەلەجاتقان كومديۆ اديۋتانتىنا, – ەتوت ستارشينا وچەن وريگينالنىي ي رەدچايشي ەكزەمپليار ۆ ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينە.
– دا, توۆاريشش پولكوۆنيك, ۋ نەگو ۆسەگو شەستنادتسات زناكوۆ رانەنيا, يز نيح شەست تياجەلىح, ەتو ۋديۆيتەلنو… ناسكولكو جيۆنوستي ۆ چەلوۆەكە…
ا ۆەد ون ۆ سترويۋ شاگاەت نە حۋجە, چەم درۋگيە.
– پروستو ديۆۋ موجنو داتسيا… كاك ەتو؟ ۋ چەلوۆەكا شەستنادتسات رانەني ي شەست-تو تياجەلىح.
– پروۆەريت نادو سناچالا.
– نە ۋج-تو دۋماەتە, چتو ون؟
– سەگودنيا ۆەچەروم پريۆەديتە ەگو كو منە. زا ۋجينوم يا س نيم پوتولكۋيۋ ي ۆسە نا چيستۋيۋ ۆودۋ.
– رازرەشيتە, توۆاريشش پولكوۆنيك! – دەپ ءادىلگەرەي ىمىرت جابىلا بەكبولاتتىڭ بلينداجىنا كىرىپ كەلدى.
– ال, جاقسى كەلىپسىز. تورگە شىعىڭىز, ادەكە, – دەپ كومديۆ ورنىنان تۇرىپ ادىلگەرەيگە توردەگى ورىندىقتى كورسەتتى. ول يمەنە قوپالاڭداپ بارىپ كورسەتكەن ورىندىققا وتىرا بەرگەندە, ستۋل سىقىر ەتە قالدى. وعان كومديۆ جىميىپ ءبىر كۇلدى دە: «كاپيتان لوجكين, دليا گوستيا پرينەسيتە كرەپكۋيۋ تابۋرەتكۋ, ا تو ناشي پوحودنىە ستۋليا نە ۆىدەرجيۆايۋت ەگو ستول گرۋزنوە تەلو», دەپ داۋىستادى. ونى تۇسىنگەن ستارشينا, استىنا جىبەرىپ قويعان جاس بالاشا قىسىلا-قىمتىرىلا ورنىنان تۇرەگەلدى…
داستارقان ۇستىندە پولكوۆنيك پەن ستارشينا ءبىر ءبىرىنىڭ اتا-ءجونىن سۇراستى.
ادىلگەرەي اتا تەگىن جاقسى بىلەتىن قازاقتاردىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى. ادىلگەرەي بەكبولاتتان ءبىر مۇشەل ۇلكەن ەكەن. سوعىستان بۇرىن اسكەردە بولىپ كورمەگەن قازاقتاردىڭ ءبىرى. قونىستارى ەمبىنىڭ مۇناي شىققان جەرى. اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, شەشەسى ەلگەزەر ەلەپ, جاسىنان ەمبىنىڭ نان پىسىرەتىن ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنىپ, ءوزى تاندىرشىلىققا قالىپتالعان ەكەن…
قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن ورىستاردىڭ كوبىنە قازاقتىڭ ءبىر ءسوزى دارىماعاندىعىنداي, ادىلگەرەي دە ورىس تىلىنەن ءبىر ءسوز دارىماعان قازاق. ول سوعىس كەزىندە عانا دولبارلاپ ورىستىڭ كەيبىر سوزدەرىن ۇيرەنە باستاعان كورىنەدى. سوعىس باستالعاننان كەيىن ول كوپپەن بىرگە اسكەر قاتارىنا الىنعان.
– ال, ادەكە, اتا-ءجونىڭىزدى ايتىڭىز. ودان سوڭ مىنا كوكىرەگىڭىزدەگى ون التى بەلگىڭىزدى ايتىپ بەرىڭىز.
ول ۇزاق اڭگىمە عوي, جولداس پولكوۆنيك.
– مەن ءسىزدى ادەيى شاقىردىم. ۇيالماڭىز, قىسىلماڭىز. تاماق الىپ, شاي ءىشىپ وتىرىپ, اسپاي-ساسپاي, جايباراقات بايانداڭىز.
– شەشەم بايعۇستىڭ جىڭىشكە اۋرۋى بار ەدى. ءوزىم كەش ۇيلەنگەندەردىڭ ءبىرى ەدىم. قاتىنىم ءبىر جۇمىسكەردىڭ قىزى ەدى. مەن اسكەرگە كەتكەندە اياعى اۋىرلاپ قالىپ ەدى…
– امان-ەسەن بوسانعان شىعار؟
– قايدام. ءوزىم شالوننان (ەشەلوننان) تۇسكەلى بەرى ءبىر شاسقا (چاست) تۇراقتاي الماعاندىقتان قايتا-قايتا بولوبوي (پولەۆوي) پوشتامىز وزگەرىپ, ۇيگە حات تا جازا المادىم… كىم ءبىلسىن, ءبىر نارەستە تۋعان شىعار…
ماسساعان, بەزگەلدەك. دەمەك, ەلدەن ەشقانداي حابارى جوق قازاقتىڭ ءبىرى بولىپ شىقتىڭىز عوي.
– ءيا, سولاي.
– ءسىز ءوزىڭىز ەلدەن كۇدەر ۇزگەننەن ساۋمىسىز؟
– شىنىن ايتسام, اۋىر جاراقاتتانىپ ەس-تۇسىمنەن تانىپ جاتقاندا دا, ەشۋاقىتتا كۇدەر ءۇزىپ كورگەنىم جوق. تىلەگىم ءتۇزۋ, نيەتىم اق بولدى.
– مۇنىڭىز وتە دۇرىس ەكەن. بىراق تا نەگە وسىنشا ۋاقىت حابارسىز جۇرگەنىڭىزگە مەن ءالى تۇسىنە الماي وتىرمىن.
– ءا, شىراعىم بولكوپنىح, – دەپ ايتارىن ايتىپ ساسقالاقتاپ, – ءيا, شىراعىم كوماندير, جولداس, توباريشى بول-كوۋنيك… – دەپ قىزارىپ ستارشينا شىن شىپ-شىپ تەرلەپ, – بەۋ اللاي, ءوزىم نە دەپ ساندىراقتاپ كەتتىم؟… قاي جەردە, كىمنىڭ الدىندا وتىرعانىمدى ۇمىتىپ, – دەپ قالتاسىنان ورامالىن الىپ تەرىن سىپىرا ءسۇرتتى.
كومديۆ قارق-قارق كۇلدى.
– وقاسى جوق, ادەكە. بىراق تا باسقا ادام ەسىتە كورمەسىن مەنى «قاراعىم», «شىراعىم» دەگەنىڭىزدى, – دەدى.
– ءيا, سولداتپىز عوي, ادەپ ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك قوي. سىزبەن ءبۇيتىپ دامدەس بولماق تۇگىلى, ءسىزدىڭ ماڭايىڭىزعا دا جولاي الماي جۇرگەندەر از دەيسىز بە؟ – دەپ ادىلگەرەي تاعى دا قىسىلا تەرلەدى.
– ءسىزدىڭ بىرنەشە رەت اۋىر حالدە جاتىپ ومىردەن, ەلدەن كۇدەر ۇزبەگەندىگىڭىز تۋرالى اڭگىمە ءبولىنىپ كەتتى. جالعاستىرىڭىز, ادەكە.
– مەنى جولدان شىعارعان ءسىزدىڭ مەنى ادەكە دەگەنىڭىز عوي. اۋىلدا مەنى قاتىنىم عانا ادەكە دەۋشى ەدى, جولداس بولكوۋنيك.
– باسقالار شە؟
– باسقالارعا وتە قادىرلى بولعان ەمەسپىن.
كومديۆ ستارشينانىڭ بۇل سوزىنە تاعى دا كۇلدى.
– جەڭگەي ەسىڭىزگە ءتۇسىپ…
– ءيا, ول كىسى ارقاشاندا ەسىمدە عوي… ەگەر امان-ەسەن بوسانسا… الدە ۇل تاپتى ما ەكەن, الدە قىز تاپتى ما ەكەن؟ – دەپ ويلايمىن دا جۇرەمىن. بىلگىم كەلەدى, بىراق تا…
– نەسى بىراق تا؟ ەندى حابار الۋ وڭاي عوي. ءسىز ءبىزدىڭ ديۆيزيادا امانشىلىق بولسا ءبىراز كىدىرەرسىز دەپ ويلايمىن.
– قايدام. ءبىر شاسقا كوپ كىدىرمەۋشى ەدىم…
– كاپيتان لوجكين. ۋسترويتە ستارشينۋ ۆ كومەندانتسكوم ۆزۆودە, – دەپ اديۋتانتىنا ايتىپ, – ال, ادەكە, بۇگىن وسى وتىرىسىمىز دا جەتەر. مەن ىستەيتىن تاعى بىرنەشە شارۋالار بار ەدى. جاقسى جاتىپ, جايلى تۇرىڭىز. ەرتەڭ سويلەسەرمىز تاعى دا, – دەپ كومديۆ ستارشينامەن قوشتاستى.
ەرتەڭىنە كومديۆتى ۆوەننىي سوۆەت شاقىردى. تاڭ اتا ماشيناعا مىنەر الدىندا ءناچسانديۆتى شاقىرىپ الىپ:
– پوكا يا ۆەرنۋس, رازبەريتەس س ەتيم ستارشينوي, وريگينالنىم ي سلۋچاينىم ەكزەمپلياروم ۆوينى. پروۆەريت دوكۋمەنتى, ەسلي نۋجنو پەرەوسۆيدەتەلستۆوۆات, – دەپ بۇيىردى كومديۆ.
* * *
كەشكە ناچسانديۆ كومديۆكە كەلىپ, ستارشينا تۋرالى تولىق باياندادى:
– ديۆۋ داەشسيا, توۆاريشش پولكوۆنيك, – دەپ باستادى ول: – ناسكولكو ۋجيۆچيۆ ي جيۆۋچ بىۆاەت چەلوۆەك. ستارشينانىڭ بارلىق دوكۋمەنتتەرىن تەكسەردىك, ءوزىن رەنتگەنگە دە سالىپ كوردىك. دەنەسىندە ءبىر وق, ءبىر وسكولوك بار ەكەن.
– ولاردى الۋعا بولماي ما؟
– الۋعا نەگە بولماسىن, بىراق تا, ول ءۇشىن ونىڭ قوڭ ەتتەرىن پىشاقتى ءتورت-بەس ەلى بويلاتا كەسۋ كەرەك… الدەقاشان ءبىتىپ كەتكەن بىتەۋ جارالارعا ءتيۋدىڭ كەرەگى دە بولماس.
– ودان كەيىن شە؟
– بالتىر سۇيەكتەرى ەكى رەت جاراقاتتانعان ەكەن. ولارعا كەزىندە دۇرىس وپەراتسيا ىستەگەنگە ۇقسايدى… ءبىر بۇيرەگىن الىپ تاستاعان ەكەن.
– بۇيرەكسىز ادام قالاي…
– ءبىر بۇيرەگى بار ادام كادىمگىدەي-اق ءومىر سۇرە بەرەدى. سىڭار بۇيرەگى تازا كورىنەدى, ول جاعىن دا تەكسەردىك… وكپەسىنە وق تيگەندە وپەراتسيا ىستەۋ ءۇشىن ەكى وڭ سۇبە قابىرعاسىن الىپ تاستاعان ەكەن… ىشىنەن وق تيگەندە ىشەكتەرىن دە كەسكىلەگەن. قالعاندارى جەڭىل-جەلپى جارالار. ولارعا سپراۆكالارى بار.
– ونىڭ نەگىزگى دالەلى تىرتىقتارى عوي, دوكتور.
– ءيا, سولاي, بىراق تا فورمالنو ءار تىرتىققا ايعاق رەتىندە گوسپيتالدان سپراۆكالار كەرەك قوي, ول جاعىنان ۇقىپتى جىگىت ەكەن.
– جارايدى, دوكتور, راحمەت سىزگە. ستارشينانى ەرتەڭ كەشكە ماعان جىبەرگەيسىز.
كەشكى داستارقان ۇستىنە ادىلگەرەي يمەنە كىرىپ كەلدى.
– مانالى بەرى ايتىپ وتىرعان ستارشينا وسى كىسى, گەننادي فادەەۆيچ, – دەپ كومديۆ ستارشينانى شلياپينگە تانىستىردى.
– قىسىلماڭىز, تاماققا وتىرىڭىز, جولداس ستارشينا, – دەدى ك ۇلىمسىرەپ شلياپين وعان قازاقشالاپ.
– وتىرىڭىز, تاماق الا وتىرىپ سويلەسەلىك, – دەدى كومديۆ ءشلياپيننىڭ ءسوزىن ماقۇلداپ.
ادىلگەرەي العاشقىدا قىسىلا-قىمتىرىلىپ وتىرعانمەن, ءشلياپيننىڭ جايدارى ءتۇرى, مۇدىرمەي سويلەگەن قازاقشا ءتىلى, ورىندى ازىلدەرى ونى كوڭىلدەندىرە, جادىراتا باستادى. شاي ۇستىندە اڭگىمە قۇرىلدى.
– ەرەجەپتىڭ تۇبىندە «ابىروينادا» تۇرعانىمىزدا.., – دەپ ستارشينا ءبىر جارالانعان كەزى تۋرالى ايتا باستاعاندا وعان تۇسىنبەگەن كومديۆ پەن شلياپين بىرىنە-ءبىرى قارادى.
– ەرەجەپ دەيتىن قالا عوي, – دەپ ءتۇسىندىردى ادىلگەرەي.
– رجەۆ ەكەن عوي بۇل كىسىنىڭ ەرەجەپ دەپ وتىرعانى, – دەپ شلياپين قارق-قارق ك ۇلىپ. – «ابىرويناداسى» – وبورونا شىعار.
كومديۆ تە ك ۇلىپ:
– وقاسى جوق, ازاماتىم, ءبىز تۇسىندىك, اڭگىمەڭىزدى ايتا بەرىڭىز, – دەدى.
ستارشينانىڭ اڭگىمەلەرىندە كەزدەسكەن «ارپاتكا» (ارت-پودگوتوۆكا), «كورسيميس» (گوريۋچايا سمەس), «بيوتانكىباي روجە», (پروتيۆوتانكوۆوە رۋجە), «مەرگەن سوپى» «مارگانتسوۆكا», رەگۋلياتوردى – «ۋرلىباتىر», ت.ب. سوزدىكتەرىنە دە كومديۆ پەن شلياپين كەيدە ءتۇسىنىپ, كەيدە تۇسىنبەي وتىرىستى. ادىلگەرەي كورگەن-بىلگەندەرىنە وزىنشە اتتار قويىپ العان. مىسالى, ول حيرۋرگ پىشاعىن «قانداۋىر», وپەراتسيا الدىنداعى ناركوزدى «جەپىر جاۋىپ, ەسىڭنەن تاندىرىپ ۇيىقتاتۋ» نەمەسە – «ءدارى يىسكەتىپ ءولتىرۋ» نەمەسە «ۋكول سالىپ مۇزداتۋدى» «ينە سۇعىپ ۇيىتتى», نوسيلكانى – «زەمبىل», حيرۋرگتى «قاساپ لوكتر», تەراپەۆتى – «تامىرشى», نەۆروپاتولوگتى – «ەسالاڭ لوكتر», ت.ب. دەپ اتايدى. وسى سوزدەر ونىڭ اڭگىمەسىندە ءجيى كەزدەسىپ, تىڭداۋشىلاردى كۇلدىرىپ وتىردى. اسكەري ادامدار سوعىس كەزىندە جارانىڭ قالاي باتقانىن اڭگىمە ەتپەيدى, ناۋەتەكتەنبەيدى, اڭگىمەنىڭ سابى قانداي جاعدايدا, قاي جەردە, قاي كەزدە جاراقاتتانۋ بولادى. اڭگىمەلەرىندە ءادىلگەرەي دە سول ەرەجەدەن شىققان جوق. ول جاعداي جاعىنا دا تەرەڭ سوقپادى. «ابىروينادا» تۇرعانىمىزدا, جاۋ ۇستىمىزگە وقتى نوسەرلەتە جاۋدىردى, ارپاتكاسىن باستاپ قۇيىنداتا ۇيقى-تۇيقىمىزدى شىعاردى». «جىلانباۋىر تانكلەرى سوڭىنان انتالاعان جاياۋلارىن ەرتىپ شابۋىل جاسادى». «قالبالاقتاپ جۇگىرىپ بارا جاتقاندا قالپاقتاي ۇشىپ جىعىلعانىم عانا ەسىمدە». «باسىپ قالعانىمدا نەمىس جالپ ەتىپ قۇلادى». «ءسۇرىنە جىعىلا وماقاسا ءتۇستى». «نەمىستەر بىتىراي قاشىپ بارادى. ءبىز ەنتەلەپ وكشەلەي قۋىپ كەلەمىز», دەگەن سياقتى سوزدەرمەن اڭگىمەلەرىندە جاعدايدىڭ ەتەك-جەڭى جينالدى دا وتىردى.
– ال, ءوزىڭىز قالايشا ستارشينا اتاعىن الدىڭىز؟
– مەن ءوزىم ءتىل العىش ەدىم. ءسال ايىعا سالىسىمەن قاراپ وتىرا الماستان جۇمىس سۇرايتىنمىن. ەڭ الدىمەن, قولىما سىپىرعى ۇستاپ, قورا سىپىرىپ, اياقتانىپ كەلە جاتقان جاراقاتتىلاردى سۇيەمەلدەپ, دالاعا شىعارىسىپ, سەسترالارمەن جارالىلار جاتقان زەمبىلدەردى تاسىسىپ, وتىن جارىپ, وت جاعىسىپ, ايتەۋىر, ءالىم كەلسە قاراپ وتىرمايتىنمىن. ءبىر جولى تارجاقتاعى (تورجوك) گوسپيتالدا ءۇش ايدان اسا توسەك تارتىپ جاتتىم. ايىققان سوڭ شامامنىڭ كەلگەنىنشە جۇمىسپەن اينالىسا باستادىم. كۇزدىڭ قارا سۋىق كەزى ەدى. وتىندى ورماننان بارىپ الىپ كەلەتىنبىز. اۋىر نارسەگە مەن جارامايمىن. باستىعىمىزدىڭ ماعان جانى اشىدى ما, ول ماعان ايىققان جىگىتتەردەن ون جەتى جىگىتتى قوسىپ بەرىپ: «سەن وسىلارعا ستارشي بولاسىڭ», دەپ ءبىزدى وتىنعا جۇمسادى. جىگىتتەر مەنى سىيلايدى, ءبارىمىز بىرگە جاتقانبىز. جايباراقات بارىپ, وتىن دايىنداپ جۇردىك. كەيىننەن ءبارىمىزدى مارجاباي (مارشەۆوي) روتاعا جىبەرگەندە دە ولاردى باسقارۋدى ماعان تاپسىردى. بارلىعى مەنى «توبارىش ستارشينا», دەپ كەتتى. سودان بەرى ستارشينامىن.
– ستارشينا دەگەن اتاعىڭىزعا بۇيرىق بار ما, جوق پا؟
– قايدان بىلەيىن, بولسا بولعان شىعار.
– زناچيت ۆىحوديت – ساموزۆانەتس, – دەدى تومەن قاراپ كۇبىرلەگەن كومديۆ, ورىسشالاپ.
– كاك جە, توۆاريشش پولكوۆنيك, – دەدى كومديۆ اشۋلانا ما دەپ قاۋىپتەنگەن شلياپين دە ورىسشالاپ. – ون جە ستارشينا, ۆوزگلاۆليال كوماندۋ دروۆوسەكوۆ, ۆەل گرۋپپۋ ليۋدەي ۆ مارشەۆۋيۋ روتۋ, كاك يح ستارشينا…
– نە كاك ستارشينا, ا كاك ستارشي…
– تەپەر پريدەتسيا پرويزۆەستي ەگو ۆ ستارشينۋ ۆاشيم پريكازوم, ي ەتيم سامىم ۋزاكونيت ەگو زۆانيە, توۆاريشش پولكوۆنيك. ەي-ەي, توۆاريشش پولكوۆنيك, ون ەتوگو زاسلۋجيۆاەت…
ەكى پولكوۆنيكتىڭ سوزدەرىنە شالا-شارپى ءتۇسىنىپ وتىرعان ادىلگەرەيدىڭ سۇعى كەتە قۋىستانا باستادى.
– ون زاسلۋجيۆاەت كاك ۆوين بولشەگو, نو نە, ۆوينسكوە زۆانيە كاك ۆى زناەتە, گەننادي فادەەۆيچ…
– پروستيتە, توۆاريشش پولكوۆنيك, ۆسە-تاكي…
– ءسىزدىڭ اسكەري اتاعىڭىز, – دەپ ادىلگەرەيگە قاراي قازاقشا سويلەپ كومديۆ ورىنباسارىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ جىبەرىپ, – زاڭسىز, بۇيرىقسىز اتاق كورىنەدى, ءسىز ەفرەيتور, كىشى سەرجانت, سەرجانت, اعا سەرجانت بولعان جوقسىز. ەشقانداي بولىمشەلەردى باسقارماعانسىز. كومانديرلىك ساتىلاردىڭ ءبىرىنەن دە وتپەگەنسىز…
– قايدان بىلەيىن, وزدەرى عوي مەنى ستارشينا دەگەن…
– مىنا باتىر پولكوۆنيك ماعان ءسىزدىڭ اسكەري اتاعىڭىزدى بۇيرىق جازىپ, زاڭدى ەتىڭىز دەيدى, بۇعان مەن نە ىستەرىمدى بىلمەي قوبالجىپ وتىرمىن!
– وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر…
– دا, گەننادي فادەەۆيچ, پريدەتسيا وتدات پريكازوم.
– وتە دۇرىس, جولداس كومديۆ, – دەپ شلياپين قۋانا ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, ادىلگەرەيدىڭ قولىن الىپ ونى قۇتتىقتادى…
– ال, ەندى بۇل جىگىتتى قايتەمىز؟ – دەپ سۇرادى شلياپيننەن كومديۆ, ادىلگەرەي شىعىپ كەتكەن سوڭ.
– قايتكەنى بار, ءوزى مومىن, ادال, ەڭبەكقور كىسى كورىنەدى عوي, تىلداعى ونشاقتى اربا ايداۋشىلاردى باسقارا الار, – دەدى شلياپين.
* * *
«ء…سويتىپ, تالاۋشىلارعا تىيىم سالدىرۋ تۋرالى قاتال شارا قولدانۋ جونىندەگى ەرەجەنى بىلە تۇرىپ, وزىنە بەرىلگەن پراۆوسىن پايدالانىپ, اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىن بۇزعانى ءۇشىن گۆارديا اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك تالعاروۆ بەكبولاتقا… ارمياسىنىڭ ۆوەننىي سوۆەتى قاتتى سوگىس جاريالايدى», دەگەن قاعازدى بەكبولات جالعىز ءوزى شام جارىعىندا وقىپ وتىر.
بۇدان ءبىر جەتى بۇرىن, قاتتى سوعىس ۇستىندە بەكبولات الدىڭعى شەپتەگى باقىلاۋ پۋنكتىنە ءۇش-ءتورت كۇن ۇدايى وتىرىپ قالدى. وندا بارىپ, قيىن جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, بارلىعىنىڭ باسى-قاسىندا بولۋدى قاجەت تاۋىپ, كەيىن شىعا الماعان بولاتىن. شتابتاعى, تىلداعى ماسەلەلەردى تەلەفون نە شابارماندار ارقىلى شەشىپ وتىرعان كەزى ەدى.
ءبىر كۇنى باقىلاۋ پۋنكتىنە ديۆيزيانىڭ اسكەري پروكۋرورى مەن اسكەري تريبۋنالدىڭ پرەدسەداتەلى كەلدى. الدا قىرعىن ۇرىس ءجۇرىپ جاتىر. جاۋدىڭ ەكپىندى شابۋىلىن ديۆيزيا تويتارىپ جاتقان كەزى.
– ەكى سولدات بۇدان جيىرما شاقتى كۇن بۇرىن وسىنداعى ءبىر جەرگىلىكتى شارۋانىڭ ءبىر سيىرىن ۇرلاپ الىپ سويعان ەكەن. ولار تۇتقىنعا الىنىپ, تەكسەرىلىپ-تەرگەلىپ, جاقىندا سوتتالدى. تالاۋشىلارعا تىيىم سالۋ ەرەجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, اسكەري تريبۋنال ەكەۋىن دە اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتتى. سول ۇكىمدى ساپ الدىندا ورىنداۋ قاجەت بولىپ تۇر…
– قيان-كەسكى ۇرىسقا قاتىسىپ جاتقانداردى مەن قالايشا ساپقا تىزبەكپىن؟ – دەپ بەكبولات پروكۋروردىڭ ءسوزىن ءبولدى.
– ءار بولىمشەدەن ءبىر-ءبىر وكىل شاقىرتساڭىز, سولاردىڭ الدارىندا ۇكىم ورىندالسا, ولار ايتىپ بارادى عوي.
– شاقىرۋعا جىبەرگەن سولدات مىنا بوراپ تۇرعان وقتا العى شەپكە امان-ەسەن جەتە مە, جەتپەي مە, ەگەر جەتسە, ول «وكىل» ەكەۋى قايتادان الدىڭعى شەپتەن امان-ەسەن شىعا ما, شىقپايما, ەگەر امان-ەسەن شىعا قويسا, ۇكىمنىڭ ورىندالعانىنان كەيىن ول «وكىل» امان-ەسەن الدىڭعى شەپكە قايتا جەتە مە, جەتپەي مە, ال ەگەر جەتسە, ۇكىمنىڭ ورىندالعانىن حابارلايمىن دەپ ءجۇرىپ قانداي قاڭعىعان وققا ۇشارىن كىم ءبىلسىن… – دەپ كومديۆ ىڭىرانا سوزىپ سويلەدى. – ديۆيزيادا جۇزدەگەن بولىمشەلەر بار. ولاردىڭ بارلىعىندا بەلۋاردان قىزۋ ۇرىس. دەمەك, ەكى ءجۇز ادام ۇكىمنىڭ ورىندالۋىن كورۋ ءۇشىن عانا قيمىلداۋلارى كەرەك. ەكى ادامنىڭ اتىلۋىن كورسەتۋ ءۇشىن مەن ءجۇز-ءجۇز ەلۋ جاۋىنگەردى قاتەر-قاۋىپكە جۇمساي المايمىن.
– اپىراي, جولداس كومديۆ, كەش باتا شاقىرىلسا…
– ءبىز كۇنى-ءتۇنى ۇرىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
– ەش بولماسا, ادام از بولسا دا… ۇكىمدى ورىنداۋ كەرەك. ءبىز جوعارعى جەرگە حابارلاۋىمىز كەرەك ەدى.
– الدىڭعى شەپتەن ءبىر ادام دا شاقىرا المايمىن.
– ولاي بولسا ۇكىمدى بەكىتىڭىز, – دەپ اسكەري تريبۋنالدىڭ پرەدسەداتەلى كومديۆتىڭ الدىنا قالىڭ پاپكاعا تىگىلگەن ءىستى قويدى. كومديۆ ونى اشىپ قاراپ, ۇكىمدى اسىقپاي وقىدى.
ول كەزدە ديۆيزيا كومانديرلەرىندە ۆەرحوۆنىي سوۆەتتىڭ پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان قاتارداعى سولداتتاردان كاپيتان دارەجەسىندەگى وفيتسەرلەرگە دەيىن مەدالدار مەن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتاۋعا, اسكەري تريبۋنالدىڭ اتۋ ۇكىمىن بەكىتۋ پراۆوسى بار بولاتىن.
– قىلمىستىلار قايدا؟ – دەپ سۇرادى كومديۆ ءتىزىمدى وقىپ بولىپ.
– وسى اراعا ايداتىپ الىپ كەلدىك… ال, ەندى ەل الدىندا بولماسا دا, ۇكىمدى جاي-اق ورىندارمىز. بەكىتىڭىز, جولداس كومديۆ.
كومديۆ ءۇن قاتپاستان بەدىرەيىپ ءبىراز وتىردى.
– ۆام نيچەگو نە بۋدەت, توۆاريشش پولكوۆنيك. ۆسە ۋستانوۆلەنو, ۆسە پو زاكونۋ, – دەدى پروكۋرور.
– مى وتۆەچاەم, توۆاريشش پولكوۆنيك. ۆاشە پراۆو ۋتۆەرديت پريگوۆور, – دەپ قوستادى اسكەري تريبۋنالدىڭ پرەدسەداتەلى.
– موە پراۆو… – دەپ كۇرسىندى كومديۆ.
– دا, دا. ۆاشە پراۆو يمەنەم پرەزيديۋما…
كومديۆ قىزىل قالامدى قولىنا الىپ ءبىراز كىدىرىپ وتىرىپ, ۇكىمنىڭ ۇستىنە جازا باستادى… قولىن قويىپ ءىستى قايتا ۇسىندى. «يمەنەم پرەزيديۋما ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا سسسر پريگوۆور ۆوەننوگو تريبۋنالا ۆ وتنوشەني ن.ت. وتمەنيايۋ», دەگەندى وقىپ تۇرىپ پروكۋروردىڭ ءتۇرى بۇزىلىپ كەتىپ:
– تاك, تاك نەلزيا, توۆاريشش پولكوۆنيك, – دەپ قىر كورسەتكىسى كەلىپ قوجىراڭداي بەرگەندە, بەكبولات ورنىنان تۇرىپ:
– ۆەرحوۆنىي سوۆەت مەنيا ۋپولنوموچيل نە تولكو ۋتۆەرجدات سمەرتنىە پريگوۆورى, نو ي وتمەنيات يح. ەسلي يا ناحوجۋ پريگوۆور نەسپراۆەدليۆىم, – دەدى ءتىسىن قايراپ.
– نو س نامي توجە نادو سچيتاتسيا, توۆاريشش پولكوۆنيك.
– يا كاك كومديۆ پريكازىۆايۋ ۆام وبويم زامولچات. يا سوۆەرشيل اكت, پولزۋياس پولنوموچيەم پرەزيديۋما ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا.
– وسۋجدەننىح وسۆوبوديت ي نەمەدلەننو پريسلات كو منە بەز كونۆويا.
– كاك جە؟
– پوۆتوريتە پريكازانيە, توۆاريشش پروكۋرور.
– نو مى نە موجەم.
– توۆاريشش پروكۋرور, پوترۋديتەس بەزوگوۆوروچنو ۆىپولنيت رەشەنيە كومديۆا, ۆىنەسەننوە يمەنەم پرەزيديۋما ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا… ەسلي ۆى سامي نە سدەلاەتە, يا پوموگۋ ۆام ۆىپولنيت پريكاز كومديۆا. وسۆوبوديتە نەمەدلەننو يح يز پود ستراجي, – دەدى كوميسسار كونكوۆ.
– ەست… كول پريكازانو… – تۇتىعا بۇيرىقتى قايتالادى پروكۋرور.
ولار كەتكەن سوڭ بەكبولات كوميسسارعا:
–يۆان ميحايلوۆيچ. يا تاك رەشيل… – دەپ كۇرسىندى.
– ۆى ۆ سۆوەي رەزوليۋتسي نە وبوسنوۆالي سۆوە رەشەنيە, توۆاريشش كومديۆ. نادو بىلو ناپيسات ۆاشي سۋجدەنيا ي ۆىۆودى, پوچەمۋ ۆى وتمەنياەتە پريگوۆور ۆوەننوگو تريبۋنالا.
– يا جە سكازال يم.
– نادو بىلو تو, چتو بىلو سكازانو. دوكۋمەنت-تو يۋريديچەسكي.
– دا, ۆى پراۆى, يۆان ميحايلوۆيچ…
– يا جە پريسۋتستۆوۆال پري ۆسەم ەتوم. ناپيشۋ پودروبنوە دونەسەنيە وب ەتوم نا يميا چلەنا ۆوەننوگو سوۆەتا…
– يا پوزورنۋيۋ كازن زامەنيل نا پوچەتنۋيۋ سمەرت يلي رانەنيە نا پولە بويا. رازۆە ۆى ناحوديتە پووششرەنيەم؟
– دو نەكوتوروي ستەپەني دا. …نو, پريگوۆور, وبستوياتەلستۆو پوروديۆشەە ەگو وتمەنى. ي… ەسلي وني وپراۆدايۋت ۆاشە دوۆەريە, مۋجەستۆوم ي كروۆيۋ سمويۋت سۆوي پوزور, رەاكتسيا بۋدەت گورازدو گلۋبجە, چەم راسسترەل پەرەد كومەندانتسكيم ۆزۆودوم… – دەپ كونكوۆ شىعىپ كەتتى.
بەت-اۋزىن تۇك باسقان, بەلبەۋسىز, ۇستەرىندە ولپى-سولپى شينەلى, كوزدەرى شۇڭىرەيىپ كەتكەن, سۇلبىرەيگەن ەكى سولدات بلينداجعا كىرىپ كەلدى.
– كاپيتان لوجكين, پرينەسيتە دۆە ۆينتوۆكي س بوەپريپاسامي ي دۆا رەمنيا, – دەپ كومديۆ اديۋتانتىنا بۇيىردى دا, – ا ۆى ساديتەس, – دەدى سوتتالعاندارعا بۇرىشتى كورسەتىپ, الدىڭعى شەپپەن بولىنگەن ءسوزىن تەلەفونمەن جالعاستىرا بەردى…
– ال ەندى, شىنىن ايتقاندا, سەندەردە دە وڭار قىلىق جوق. ونى وزدەرىڭ سوتتا مويىنداپسىڭدار, – دەدى كومديۆ سوتتالعاندارعا.
– مىنا بەلدىكپەن بەلدەرىڭدى بەكەم بۋىپ, مىنا ۆينتوۆكانى مىقتى ۇستاپ الداعى, سوعىسىپ جاتقان توپتارىڭا بارىپ قوسىلىڭدار. سوعىستا اجالدارىڭ بولسا ءولىپ كەتەرسىڭدەر, امان شىقساڭدار بۇدان بىلاي مۇنداي ەسەرسوقتىقتى ىستەمەسسىڭدەر. بارىڭدار!
كونكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, سوتتا سيىر يەسى, جابىرلەنگەن ايەل ولارمەن قارىم-قاتىناسىن, اشىنالىقتارىن دا اشىق ايتپاپتى…
سوتتىڭ وكىمىن ەستىگەندە ايەل: «ويباي-اۋ. بۇل سۇم زاماندا ءولىم از با! اتپاڭىزدار!» دەپ تالىپ جىعىلعان ەكەن.
…كەيىنگى حابارلارعا قاراعاندا, جاڭاعى سوتتالعان ەكى سولدات تا ۇرىسقا ايانباي قاتىسىپتى. بىرەۋى ەكىنشى كۇنى ەرلىكپەن قازا تاۋىپتى. ەكىنشىسى, جەڭىل جاراقاتتانىپ, تىرىلەر قاتارىندا قالىپتى. ەكەۋىن دە كومديۆ قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتادى.
بەكبولاتتىڭ وقىپ وتىرعان قاعازىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىلاي ەدى.
ال ستارشينا ادىلگەرەيدى نە ەتپەك؟ «وسى ۋاقىتقا دەيىن وتقا سالساڭ كۇيمەگەن, سۋعا سالساڭ باتپاعان ازاماتتىڭ ءبىرى ەكەن», دەپ ەدى ول تۋرالى شلياپين بۇدان ءبىر ساعات بۇرىن كومديۆپەن قوشتاسىپ تۇرىپ. – كومديۆ ەشكىمدى سوعىستان بوساتا المايدى, وعان ونىڭ پراۆوسى جوق…
ارادا ەكى-ءۇش كۇن ءوتتى. ادىلگەرەي ءوز روتاسىندا ءجۇر. ستارشينا دەگەن چين الدى. كومديۆكە كەلىپ ەكى رەت قوناق بولدى.
————————————–
سۋرەتتە: 9-شى گۆارديالىق ديۆيزيا كومانديرى, پولكوۆنيك ب.مومىش ۇلى جاۋىنگەرلەردى 1 مامىر كۇنىمەن قۇتتىقتاۋدا. پريبالتيكا مايدانى. 1944 جىل.
