ماسكەۋدەگى جىلقى مۋزەيى
ونىڭ قۇندىلىعى نەدە؟
ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى بايىتۋ ءۇشىن,
ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى شەتەلدەن ىزدەۋ كەرەك.
ءابىش كەكىلباي ۇلى.
ونىڭ قۇندىلىعى نەدە؟
ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى بايىتۋ ءۇشىن,
ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى شەتەلدەن ىزدەۋ كەرەك.
ءابىش كەكىلباي ۇلى.
جىلقى دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق بالاسى جوق بولار. ويتكەنى, جىلقى ت ۇلىگى اتا-بابالارىمىزدىڭ جۇزدەگەن جىلدار مىنسە كولىگى بولسا, ال ءتاتتى ەتى مەن ءدامدى قىمىزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالقىمىزدىڭ اسا قادىرلى اسى رەتىندە باعالانىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, سۇراپىل سوعىستار مەن جورىقتاردا جىلقى قازاقتىڭ «ەر قاناتى – ات» دەگەندەي, جاۋدان قورعاعان باتىرلار مەن ساربازدارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعانى بەلگىلى. «ادام جىلقى مىنەزدەس» دەگەن ءسوزدى دە دانا حالقىمىز تەگىن ايتپاسا كەرەك. جالپى, بۇل جانۋار جايىندا كوپشىلىگىمىز ەل اۋزىندا ايتىلاتىن اڭگىمەلەردەن, باتىرلار جىرى مەن داستان-قيسسالاردان, اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازعان باسقاداي شىعارمالارىنان وقىپ وستىك. ال اۋىل بالالارىنىڭ جىلقىعا ءمىنىپ, ونىڭ قىزىق-شىجىعىن باستان وتكەرمەگەندەرى سيرەك بولار. جوعارىدا ايتقانداردىڭ قىسقاشا ءتۇيىنىن قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ:
جاسىمنان جىلقى دەسە مەنىڭ جانىم,
اتىردىم جىلقى ىشىندە ءومىر تاڭىن.
جاپاندا جەل جىلقىنىڭ ۇستىندە وسكەم,
مەكەندەپ ومىرىمدە اتتىڭ جالىن.
مال سىرلاس, اتتىڭ سىرى ماعان ءمالىم,
جىرىم – جىلقى, جۇيرىك ات – سالعان ءانىم.
اسپان استى, جەر ءجۇزى كەڭ ساحارا
كۇن كورىپ اتام قازاق كەلگەن ءمالىم, – دەگەن ولەڭ جولدارىنان بارىنشا بايقاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمە جىلقى توڭىرەگىندە بولعانمەن, ناقتىلى ماسەلە اۋانى جىلقى جونىندە حالىقتىڭ جادىن, تاريحىن ساقتايتىن, قورعايتىن, ونىڭ دامۋ جولىن, قۇندىلىقتارىن, جادىگەرلەرىن كورسەتەتىن, ناسيحاتتايتىن ارنايى ورىن – مۋزەي جايلى ءوربىمەك. مۋزەيدىڭ نەشە ءتۇرى بولاتىنى دا بەلگىلى جايت. بۇگىنگى تاڭدا مۋزەيلەردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ, بەلگىلى ءبىر مولشەردە ءوندىرىستىڭ (ونىڭ ءبىر كۋاسى ماسكەۋدەگى اتاقتى پوليتەحنيكالىق مۋزەي – ءو.س.) دە دامۋىنا ىقپال ەتەتىن عىلىمي-تانىمدىق ءارى ءتالىم-تاربيە بەرەتىن قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندەگى ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. وسى جاعدايدى ەسكەرە كەلە ءوزىم ءجادىگەرلەرىن تاماشالاپ, تاريحىنا, قىزمەتىنە تامسانعان ءبىر مۋزەي جونىندە قالام تارتقاندى ءجون كوردىم.
ول – بۇرىنعى كەڭەس وداعى اتتى الىپ مەملەكەتتىڭ استاناسى بولعان ماسكەۋدەگى جىلقى مۋزەيى. بۇل ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى رەسەي مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ورنالاسقان. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا مەن وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىعان ەدىم. مۇندا ونشاقتى مۋزەي جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ىشىندە مەنى ەرەكشە قىزىقتىرعانى جىلقى مۋزەيى بولاتىن. ونىڭ ەكسپوزيتسيالارى ورنالاسقان عيمارات ارحيتەكتۋرالىق اسەمدىگى جاعىنان الىستان كوزگە ءتۇسىپ, الدىنداعى بيىك كولوننالارىمەن, كىرەبەرىس جوعارى شىعاتىن باسپالداقتاردىڭ ەكى جاعىنداعى ءتىرى جىلقىنىڭ بويىنداي قولادان قۇيىلعان ەكى اتتىڭ كەلىستى تۇلعالارىمەن ەلدىڭ نازارىن بىردەن اۋداراتىن.
بۇل مۋزەيدىڭ پايدا بولۋ تاريحى دا قىزىق ەكەن. ونىڭ ىرگەسى قالانىپ, ارنايى مەكەمە رەتىندە قالىپتاسۋى يا.ي.بۋتوۆيچ دەگەن كىسىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى كورىنەدى. سوندىقتان دا وتكەن XX عاسىردىڭ باسىندا جىلقى وسىرۋمەن اينالىسقان بۇل ادامنىڭ ومىرىنە ازداپ كوز جۇگىرتكەننىڭ ارتىعى بولا قويماس. 1881 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ياكوۆ يۆانوۆيچ جاس كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگتەگى نيكولاي پاتشا اتىنداعى كاۆالەريالىق ۋچيليششەدە ءبىلىم الىپ, ءبىراز ۋاقىت 17-ءشى ۆولىنسك دراگۋن پولكىندا قىزمەت ەتىپ, 1905 جىلعى ورىس-جاپون سوعىسىنا قاتىسادى. وتستاۆكاعا شىققاننان كەيىنگى عۇمىرىن تۇگەلدەي جىلقى ءوسىرۋ مەن كوللەكتسيا جيناۋعا ارناپتى. ورىستىڭ اتاقتى جەلىستى ورلوۆ تۇقىمىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, ونىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. يا.ي.ءبۋتوۆيچتىڭ باپتاپ وسىرگەن جىلقىلارى 1910, 1912 جانە 1921 جىلعى وتكىزىلگەن ءبۇكىلرەسەيلىك كورمەلەردە ارنايى جۇلدە الادى. سودان كەيىن تۋلا قالاسىنىڭ جانىنداعى جىلقى زاۋىتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى جىلقى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولعان ول تىرنەكتەپ جيناعان 1200-دەي ەكسپوناتىن 1928 جىلى ماسكەۋگە اكەلەدى. وسى جادىگەرلەر 1929 جىلى ماسكەۋ يپپودرومىندا اشىلعان مەملەكەتتىك جىلقى شارۋاشىلىعى عىلىمي-ادەبي مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالايدى. ال 1949 جىلى بۇل مۇراجاي ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنا بەرىلەدى.
بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن وسى مۋزەيدىڭ تابالدىرىعىن العاش رەت اتتاپ, ونىڭ ءۇش زالعا ورنالاسقان ەكسپوناتتارىمەن تانىسقانىمدا ەسىمدە جاقسى ساقتالعاندارى مايلى بوياۋمەن سالعان نەشە ءتۇرلى ات تۇقىمدارىنىڭ سۋرەتتەرى بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز ينستيتۋتتا پروفەسسور كراسنيكوۆتىڭ «كونەۆودستۆو» (1975) اتتى تاماشا جازىلعان كىتابىنان وقىعان كەيبىر اتاقتى اراب, اقالتەكە تۇقىمدارىنىڭ ارعىماقتارىن كورگەندە كوپتەن تانىستاي, كوزگە جىلى ۇشىراپ, ەرەكشە ءبىر سەزىم پايدا بولعانى ءالى ەستە. الايدا, مەنىڭ بۇل عيماراتقا باس سۇققاننان ويلاعانىم, مۇندا قازاقتارعا قاتىستى قانداي سۋرەت, جادىگەر كەزدەسەر دەگەن وي بولاتىن. ءتىپتى, كەزدەسپەي قالا ما دەپ قوبالجىعانىم دا ەسىمدە. قۋانىشقا وراي, ءارتۇرلى كومپوزيتسيادان تۇراتىن قولادان قۇيىلعان اتتاردىڭ مۇسىندەرى اراسىنان سونداي ءبىر تاماشا «كيرگيز س بەركۋتوم», «كيرگيز ۆەرحوم نا لوشادي لوۆيت ديچكا», «كيرگيزسكي كوسياك نا وتدىحە» سەكىلدى سكۋلپتۋرالاردى كورگەندە كوڭىلىم ورنىنا ءتۇسىپ, تەك بۇل قىرعىزدار ەمەس قازاقتار عوي, سول زامانداعى پاتشالىق رەسەيدىڭ سولاقاي ساياساتىن قاراشى, ونىڭ كەسىرى مىناداي ونەر تۋىندالارىنا دا جابىسقانىن-اي دەپ ىزا بولعانىم ەستە. ءارى بۇل پىكىرىمدى ەكپوناتتارمەن تانىستىرىپ جۇرگەن مۋزەي قىزمەتكەرىنە دە ايتىپ ەدىم. بۇل ناعىز قازاقتار, ويتكەنى كيگەن كيىمى, باسىنداعى تىماعى كۋا, بۇلتارتپايتىن ايعاقتار دەپ تىرىسىپ باققام…
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جول ءتۇسىپ, ىسساپارمەن ماسكەۋگە بارعانىمدا تاعى دا وسى جىلقى مۋزەيىنە سوقتىم. العاشىندا ايشىقتى عيمارات الدىندا تۇراتىن اسەم ەكى اتتى كورە الماي اڭ-تاڭ بولىپ تۇرىپ قالدىم. ۇلكەن ەسىكتەرى دە جابىق. سۇراستىرا كەلە مۋزەي ورنالاسقان عيماراتتا كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, ال ەكسپوناتتار ۋاقىتشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىتاپحاناسىنا كوشىرىلگەنىن ءبىلدىم. سالىپ ۇرىپ وقۋ ورنىنىڭ العاشقى رەكتورى ن.ي.جەلەزنوۆ اتىنداعى 1 ميلليوننان استام كىتاپ قورى بار ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناعا كەلدىم. جىلقى مۋزەيىنە ۋاقىتشا ءۇشىنشى قاباتتاعى ەكى ۇلكەن زالدى بەرىپتى. كوپتەن كورمەگەن ەكسپوزيتسيالاردى تاعى دا ارالاۋعا كىرىستىم. ەڭ باستى ويىم قازاقى سكۋلپتۋرالاردىڭ جاعدايى. ويتكەنى, ۇزىن-قۇلاقتان ەستىگەنىم – اۋمالى-توكپەلى زامان, وتپەلى كەزەڭدە دالادا تۇرعان ەكى اتتىڭ بىرەۋى قولدى بولعان. ءبىر سوزگە قاراعاندا, گەرمانيادان سوعىس كەزىندە اكەلىنگەن تروفەيلىك دۇنيە بولعاندىقتان, نەمىستەر قايتادان الىپ كەتكەن دەيدى. ال ەكىنشى ءسوز, بەلگىسىز ءبىر پىسىقتار ەبىن تاۋىپ, جىمىن بىلدىرمەي مەتالعا وتكىزىپ جىبەرگەنگە سايادى.
مۋزەي ەكسپوناتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – بەلگىلى كەسكىندەمەشى, گرافيك جانە ءمۇسىنشىلەردىڭ جىلقىنى تاقىرىپ ەتكەن ناعىز ونەر تۋىندىلارى. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتى قىلقالام شەبەرلەرى سەروۆ, ۆرۋبەل, پولەنوۆ, رۋبو, ۆەرەششاگين, سۋريكوۆ بار. دەگەنمەن, جينالعان كوللەكتسيانىڭ نەگىزگى بولىگىن جىلقى ت ۇلىگى شىعارماشىلىعىندا كەزدەيسوق ەمەس, تۇراقتى ورىن العان سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى قۇرايدى ەكەن. سونداي قاتاردا بەلگىلى انيماليست پەن باتاليستەر ب.پ.بيللەۆالدە, پ.ن.گرۋزينسكي, ا.د.كيۆشەنكو, پ.و. كوۆالەۆسكي, ا.پ. ورلوۆسكي, پ.پ. سوكولوۆ, پ.ك. كلودت, ە.ا. لانسەرە, م.ا. اۆيلوۆ, ت.پ.گاپونەنكو, م.ب.گرەكوۆ, ن.س.ساموكيش ەڭبەكتەرى اتاۋعا تۇرارلىق. ولاردىڭ اراسىنان ورىس ونەرىندەگى انيماليستىك باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ن.ە.سۆەرچكوۆتىڭ (1817-1898) ەڭبەكتەرى قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۋزەيدە ونىڭ جىلقى تۋرالى 450-گە جۋىق كارتينا, اكۆارەل, سۋرەتتەر مەن ليتوگرافيالارى ساقتالىپتى.
ال بۇگىنگى كۇنگى ەكسپوناتتار اراسىنان مەنىڭ كوزىمە ەرەكشە ءبىر اسەمدەلگەن ەرتوقىم ءتۇستى. بۇل جادىگەردى تاعدىرى ايانىشتى اياقتالعان ليۆيانىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۋامار كاددافي رەسمي ساپارمەن كەلگەندە رەسەي پرەزيدەنتىنە سىيعا تارتقان ەكەن. مۋزەي قىزمەتكەرى يۋ.ن.كۋزنەتسوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ كونە ەكسپوناتتاردىڭ ءبىرى 1795 جىلى ورلوۆ جەلىستى تۇقىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى سۆيرەپىي II ايعىرىنا ءمىنىپ تۇسكەن اتاقتى جىلقى زاۆودىنىڭ باسشىسى, گراف ورلوۆتىڭ ءتىرى كەزىندە سالىنعان سۋرەتى ەكەن. قاتارلاس قويىلعان ەكى اتتىڭ قاڭقاسى دا تالاي سىردى بۇگىپ تۇر. ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ اتى «بىچوك», ال ەكىنشىسىنىڭ اتى «ۋلوۆ» بولعانى تاقتايشادا جازىلىپتى. قاستارىنا بۇل جانۋارلاردىڭ ءتىرى كەزىندە سالىنعان كوركەم كارتينالارى ءىلىنىپتى. ۋلوۆ اق بوز بولسا, بىچوك قاراگەر ەكەن. بۇلار ءوز كەزىندە كوپتەگەن رەكوردتار يەسى بولىپتى. 1836 جىلى 3 شاقىرىمدى ولاردىڭ بىرەۋى 45 سەكۋندتا شاۋىپ ءوتىپتى.
مۋزەي كەز كەلگەن ادام ءۇشىن اشىق. وعان تەك ماسكەۋ تۇرعىندارى عانا ەمەس, كوپتەگەن قالا قوناقتارى رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن كەلەتىن كورىنەدى. مەنىڭ:«قازاقستاننان دا كەلۋشىلەر بار ما؟» دەگەن سۇراعىما مۋزەي ديرەكتورى يولانتا يۆانوۆنا بوندارەنكو: «ارينە, بار. ايتالىق, وتكەن جىلى سىزدەردەن قوعام قايراتكەرى, اكادەميك سەرىكبەك داۋكەەۆ كەلىپ, ەكسپوزيتسيالارمەن تانىسىپ, جىلى لەبىزىن بىلدىرگەنى جادىمىزدا», – دەپ جاۋاپ بەردى.
مۋزەيدىڭ باي قورى ونىڭ ءارتۇرلى كورمەلەرگە تۇراقتى قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. تەك سوڭعى جىلداردا عانا مۇنداعى ەكسپوناتتار ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, كيەۆ, پاريج, لەيپتسيگ, حەلسينكي قالالارىندا وتكەن كورمەلەردە كورسەتىلىپتى. ال مۋزەيدىڭ 1994-1995 جىلداردا اقش-تىڭ لۋيۆيلل قالاسىنداعى (كەنتۋككي شتاتى) «كەنتۋككي دەربي» جانە رۋيدوزو قالاسىنىڭ (نيۋ-مەحيكو شتاتى) جىلقى مۋزەيىندە وتكىزىلگەن جىلجىمالى كورمەسى ەلدىڭ كەرەمەت قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, جارتى جىلدىڭ ىشىندە 150 مىڭنان استام امەريكالىقتار تاماشالاپتى.
ال ەندى وسى مۋزەيدىڭ ءبىز ءۇشىن تاعىلىم بولارلىق تۇسى, قۇندىلىعى نەدە دەگەن ساۋالعا وراي تۋىنداعان وي-پىكىرىمە كەلەيىن. جوعارىدا ءوزىم اتاپ كەتكەن قازاقتارعا قاتىستى ات ءمۇسىندەرىنىڭ اۆتورى اتاعى تاريحتا قالعان ە.ا.لانسەرە (1848–1886) ەكەن. بۇل ادامنىڭ ءومىرى قىزعىلىقتى ءورىلىپتى. ونىڭ اتاسى پاۋل لانسەرە ناپولەون ارمياسىنىڭ سوعىستا تۇتقىنعا تۇسكەن مايورى, ورىس جەرىندە تۇراقتاپ, ازاماتتىعىن الىپ, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپتى. ونىڭ بالاسى جول قاتىناستارى ينجەنەرى ليۋدۆيگ پاۋلدان (الەكساندر پاۆلوۆيچ) بولاشاق ءمۇسىنشى ەۆگەني الەكساندروۆيچ تۋادى. الايدا, ونىڭ نەگىزگى ماماندىعى زاڭگەر ەكەن. ال مۇسىندەۋ ونەرىمەن ءوز بەتىمەن اينالىسىپ, ن.ي.ليبەريح سەكىلدى تۇلعانىڭ شەبەرحاناسىنان ءتالىم الىپ, تاجىريبە جينايدى. 1867 جانە 1876 جىلدارى پاريجدە بولىپ, ونداعى مۋزەيلەردەگى ونەر تۋىندىلارىمەن تانىسىپ, قولادان مۇسىندەر قۇيۋدىڭ قىر-سىرىن زەرتتەيدى. 1872 جىلى يمپەراتورلىق سۋرەت اكادەمياسى وعان 1-ءشى دارەجەلى سۋرەتشى دەگەن اتاق بەرەدى.
ە.ا.لانسەرە جىل سايىن رەسەيدىڭ ءبىراز جەرىن, ۋكراينا, كاۆكاز, باشقۇرستان, كىرىم جانە ورتا ازيا, ونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىن ارالايدى. 1883 جىلى الجيردە بولادى. شەبەر ءوز قولىنان شىققان مۇسىندەرىمەن لوندون (1872), ۆەنا (1873), پاريجدە (1873) وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەرگە قاتىسادى. ونىڭ تۋىندىلارى ف.يۋ.شوپەن, ن.ف.شتانگە, ا.موران, ك.ا.بەرتونىڭ جەكە مەنشىك شەبەرحانالارىندا جانە ورالدىڭ شويىن زاۋىتتارىندا قۇيىلىپتى. ونىڭ ءمۇسىندەرىنىڭ سانى 300-دەن اسادى ەكەن. ە.ا.لانسەرەنىڭ تۋىندىلارى ناقتىلىعىمەن قاتار, سونشالىقتى دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ەڭبەكتەرى كوپتەگەن حالىقتاردىڭ – قازاق, باشقۇرت, كاۆكاز حالىقتارىنىڭ, دون كازاكتارىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋگە باي ماتەريال دەر ەدىك. سونىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسىن ءبىز جازىپ وتىرعان مۋزەيدەگى ونىڭ قازاق دالاسىنان سىر شەرتەتىن ەڭبەكتەرى.
مۇسىندەر اتاۋىن ورىس تىلىندە, ياعني تۇپنۇسقاسىمەن بەرگەندى ءجون سانادىق. العاشقى جادىگەر «كيرگيز ۆەرحوم نا لوشادي لوۆيت ديچكا» دەپ اتالادى. ءمۇسىنشى وندا قولادان قۇيىلعان سالت اتتى قازاقتىڭ قاشىپ بارا جاتقان اساۋ اتقا قۇرىقتى سالىپ شىرەنە تارتىپ جاتقان ءساتىن سونشالىقتى اسەرلى بەينەلەپتى. ونى اۆتور ارناۋلى تۇعىردىڭ ۇستىندەگى جەر بەدەرىنە ورناتىپتى. تۇعىردىڭ الدىڭعى جاعىنداعى بەتىنە اساۋلاردى قۋىپ بارا جاتقان جىلقىشىلار بەينەلەنگەن. مولشەرى – 23ح62ح43سم. ونىڭ وسى ءمۇسىنىنىڭ كوپتەگەن تۋىندىلارىنان شوقتىعى بيىك ەكەنىن بايقادىق. 2006 جىلى ماسكەۋدەن شىققان «ەتنوگرافيچەسكيە موتيۆى ۆ رۋسسكوي كابينەتنوي برونزوۆوي سكۋلپتۋرە ۆتوروي پولوۆينى XIX ۆەكا ۆ سوبراني گالەرەي «كابينەت»» اتتى ورىس ءمۇسىنشىلەرى مەن سۋرەتشىلەرىنىڭ 38 ونەر تۋىندىسى بەرىلگەن كىتاپ-كاتالوگتىڭ سىرتقى بەتىندە ايتىلعان اساۋدى قۇرىقتاپ جاتقان قازاق جىلقىشىسىنىڭ سۋرەتى بەرىلىپتى.
كەلەسى قولا ءمۇسىن – «كيرگيز س بەركۋتوم». كولەمى 55ح44ح26. وندا سالت اتتى قازاقتىڭ وڭ قولىندا قاناتتارىن جايىپ جىبەرگەن بۇركىت, وڭ جاق قانجىعاسىندا سالبىراعان تۇلكى, ەر توقىمنىڭ الدىڭعى قاسىندا جاتقان مىلتىعى بەينەلەنگەن. ءمۇسىنشىنىڭ بۇل تۋىندىسى دا سوندايلىق اسقان ۇلگىلى شىعارما ەكەنى بىردەن كوزگە تۇسەدى. وسى ەڭبەك ە.ا.لانسەرەنىڭ 300-دەن استام تۋىندىلارى اراسىنان تاڭداپ الىنىپ, 1998 جىلى رەسەي پوشتاسىنىڭ 150 جىلدىق تويىنا ارنايى شىعارعان كونۆەرتتە بەينەلەنۋى بۇل شىعارمانىڭ اسا بيىك باعالاناتىنىن ايقىن ايعاعى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز.
سوڭعى ءسوز ەتكەلى وتىرعان ءمۇسىن «كيرگيزسكي كوسياك نا وتدىحە» (تابۋن س دۆۋميا تابۋنششيكامي) دەپ اتالىپتى. بۇل جوعارىدا اتالعان ەكى مۇسىنگە قاراعاندا كولەمدى ۇلكەن كومپوزيتسيانى قۇرايتىن تۋىندى ەكەن. وسى توپتا ءتورت ات پەن ء(بىر ات ەرتتەۋلى) ءۇش ق ۇلىننان تۇراتىن جىلقىلار ءۇيىرى بەينەلەنىپتى. ولاردى باعىپ جۇرگەن ءبىر بالا سىبىزعىدا ويناپ وتىرسا, ال قاسىنداعى بالا جانىندا جاتقان ق ۇلىندى سيپاپ وتىر. جەردە ءبىر ەرتوقىم جاتىر. الدىڭعى قاتارداعى ءبىر جىلقىنىڭ ءتىپتى باسىلعان تاڭباسىنا دەيىن كورىنىپ تۇر. قازاقتىڭ تۇرمىسىن بەينەلەيتىن وسى ءبىر كورىنىستى سونشالىقتى تاماشا شەبەرلىكپەن بەرە بىلگەن جاتجەرلىك ادامنىڭ ونەرىنە ەرىكسىز ريزاشىلىق سەزىمدە بولاسىڭ. تۇعىردىڭ مولشەرى – 41ح85سم.
جالپى, ە.ا.لانسەرەنىڭ اتالعان ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعى دا حIح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا جاتادى. بۇل مۇسىندەر جوعارى ادەبي جانە تەحنيكالىق دەڭگەيدە ورىندالعان كوللەكتسيالىق تۋىندىلار. قولادان قۇيىلعان اڭشىلىق جانە ەتنوگرافيالىق اشەكەي فيگۋرالار زامانىندا ىسكەر ادامدار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ كەڭسەسىنىڭ ءسانىن كەلتىرگەن بۇيىمدار بولعان. جاسالۋ ۋاقىتى بويىنشا انتيكۆارياتتىق م ۇلىكتەر قاتارىنا جاتادى.
ماقالانىڭ باسىندا جىلقى مالىنىڭ قازاق ءۇشىن ورنى قانشالىقتى ەكەنىن ايتقان ەدىك. ال وسى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تورەسى دەپ جۇرگەن جىلقىعا بىزدە قانداي قۇرمەت كورسەتىلۋدە, سونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ دىتتەگەنىمىز, وعان ارنالعان مۋزەي ءبىزدىڭ ەلدە بار ما دەگەن ساۋال تۋىنداعان ەدى. وسى جاسقا كەلگەنشە ول تۋرالى ەستىمەگەندىكتەن, ينتەرنەتكە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ودان 40 جىل عۇمىرىن جىلقىنى زەرتتەۋگە ارناعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى احمەت توقتابايدىڭ 2011 جىلى جارىق كورگەن كىتابىنان حاباردار بولدىم. ول كىسى بىلاي دەپتى: «تاعى ءبىر ۇلكەن ءماسەلە, جاپونيا, رەسەي, يسپانيا, انگليا سەكىلدى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە دەرلىك جىلقى مۋزەيى بار. ال بىزدە, ونىڭ وتانىندا وسى جانۋارعا ارنالعان بىردە-ءبىر مۋزەي جوق. كەزىندە وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز قازاق ۇلتتىق اسپاپتارىنىڭ قانداي كەرەمەت مۋزەيىن اشتى. بۇگىندە وعان الەم تاڭعالادى, سەبەبى, ءبىر عانا سالادان مۋزەي اشۋ دەگەن – قيىن, سونىمەن قاتار, مادەنيەتىمىزدىڭ سونشالىق باي ەكەندىگىن پاش ەتەتىن ءىس. قازاق جىلقىسىنىڭ مۋزەيىن اشۋدى قولدايتىن ادام, قۇزىرلى ورىندار تابىلسا, مەن ول مۋزەيدىڭ قانشا بولمەدەن, قانداي ەكسپوناتتان تۇرۋى كەرەك, ءبارىن قامتيتىن كونتسەپتسياسىن دا ءتۇزىپ قويدىم. بۇكىل قازاقستان, قالا بەردى, موڭعوليا, قىتاي, باسقا دا ەلدەردى ارالاعانىمدا كىمنىڭ قولىندا قانداي جادىگەر بارىن جادىما تۇيە ءجۇردىم. سونىڭ ءبارىن جيناقتاپ, مۋزەيدى اشۋعا, جابدىقتاۋعا باس-كوز بولا الار ەدىم. مەملەكەت قولداسا, نە بولماسا, قارجىلى ازاماتتار قولداسا, مەن بۇل جىلقى مۋزەيىنىڭ كۇللى الەمدى تاڭعالدىراتىن مۋزەي بولاتىنىنا 100 پايىز كەپىلدىك بەرە الامىن».
جاعداي بەلگىلى بولدى. ال رەسەي بولسا ارنايى جىلقى شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, بىرنەشە جىلقى مۋزەيلەرىنە قوسا, ەشكىگە دە مۋزەي اشىپتى (ۋريۋپينسك قالاسىندا – ءو.س.). ال امەريكادا ءتىپتى جىلقى تاريحى ينستيتۋتى بار ەكەن.
جارايدى, بولاشاقتا ۇلتجاندى ازاماتتار بولسا مۋزەي دە اشىلار. ال ۋاقىتتى سوزباي جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن مادەنيەتىنەن سىر شەرتەتىن تاريحي قۇندىلىقتار, مۇسىندەردىڭ كوشىرمەسىن جاساتتىرىپ, استانا مەن الماتىنىڭ مۋزەيلەرىنە اكەلىپ قويسا, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرارىنا سەنىم مول.
ومىرزاق سۇلتانوۆ,
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
