قاجىمۇقانعا جاسالعان قاستاندىق
ءومىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىن ءبىر كىسىدەي باستان وتكەرگەن كورنەكتى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اباي تۇرسىنوۆ لەنينگراد قالاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتىپ, بەرتىندە الماتىعا كوشىپ كەلگەن زەينەتكەر. اباي تۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاجىمۇقانمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان اتا-اناسى ءبىر جولى ايگىلى بالۋاندى ءتونىپ كەلگەن اجالدان امان ساقتاپ قالىپتى. وعان ءوزى تىكەلەي كۋا بولعان. سول تۋرالى ابەكەڭ بىلايشا سىر شەرتەدى:
ءومىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىن ءبىر كىسىدەي باستان وتكەرگەن كورنەكتى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اباي تۇرسىنوۆ لەنينگراد قالاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتىپ, بەرتىندە الماتىعا كوشىپ كەلگەن زەينەتكەر. اباي تۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاجىمۇقانمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان اتا-اناسى ءبىر جولى ايگىلى بالۋاندى ءتونىپ كەلگەن اجالدان امان ساقتاپ قالىپتى. وعان ءوزى تىكەلەي كۋا بولعان. سول تۋرالى ابەكەڭ بىلايشا سىر شەرتەدى:
– بايدىڭ بالاسى دەپ قۋعىندى كوپ كورگەن اكەم ءابدىراحمان كەزىندە بۇقارا مەدرەسەسىندە وقىعان, رابفاكتا تىڭداۋشى, قىزىل اسكەر قۇرامىندا مۇسىلمان وتريادىنىڭ مۇشەسى, لەنينگرادتاعى ەرميتاج بەن ورىس مۋزەيىندە شىعىس تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا كەڭەسشى بولعان. تاجىكستاندا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا قاتىسقان. تۋعان جەرى – تاشكەنت قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى جاڭاجول اۋدانىنا قاراستى تورقىس اۋىلى. انام جايساڭ ايگىلى ءانشى جامال وماروۆانىڭ شەشەسى جاڭىلىسپەن اپالى-ءسىڭلىلى. مەن جامالمەن بولەمىن.
1928-1929 جىلدارداعى بايلاردى تاركىلەۋ كەزىندە ەتى ءتىرى, كوزى اشىق اكەم تاجىكستانعا ءوتىپ, ستالينابادتا باس ساۋعالايدى. نكۆد قىزمەتكەرلەرى ونىڭ كىم ەكەنىن ء(بىر جانسىز تانىپ قويعان) بىلگەنمەن, ورىس, تاجىك, وزبەك, اراب, قازاق تىلدەرىن بىلەتىن ادام اۋاداي قاجەت بولعاندىقتان قاماۋعا الماستان, ءارتۇرلى قىزمەتكە پايدالانادى. ەكى جىل شەكارالىق الىس زاستاۆادا باستىق بولادى. كەيىن ستالينابادقا بارىپ, وسىندا 1932 جىلعى اشتىقتان جۇزدەپ, مىڭداپ كەلگەن بوسقىن قازاقتارعا كومەكتەسەتىن قابىلداۋ ورنىن اشادى, قالاعا جاقىن جەردەن قازاق اۋىلىن ۇيىمداستىرادى. ءبىراز ۋاقىت اكە-شەشەم دە سول اۋىلدا تۇرىپ, كەيىن ستالينابادقا كوشەدى. قالادا دا, اۋىلدا دا ۇيلەرى بولدى. مەن 1933 جىلى 23 قاڭتاردا ستالينابادتاعى ورزوب وزەنىنىڭ بويىندا ومىرگە كەلىپپىن. 1940 جىلدان باستاپ ءۇش جىل الماتىدا تۇردىق. مۇندا جامال وماروۆانىڭ كۇيەۋى ەسەي جەزدەم جۇمىس, باسپانا بەرىپ قامقورلىق جاساعان اسا مەيىرىمدى, ءيمانجۇزدى ءبىلال ىقسانوۆپەن ءبىر اۋلادا تۇرىپ, ونىڭ كەيىن مەملەكەت قايراتكەرى بولعان ء(بىز مۇسا دەيتىنبىز) مۇستاقىم دەگەن ۇلىمەن بىرگە وستىك.
1943 جىلى اكەم سوعىستا بولعاندىقتان, اجەم, انام, ءىنىم تورتەۋىمىز اتامەكەنىمىز جاڭاجول اۋدانىنا ورالىپ, سوندا 1951 جىلى ورىس ورتا مەكتەبىن مەدالمەن ءبىتىردىم. وزبەكستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن ماسكەۋدەگى سۋ شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. وعان سول كەزدەگى بۇكىلوداقتىق ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ۋسمان يۋسۋپوۆ تا سەپتىگىن تيگىزدى. وزبەكستاندا ءبىرىنشى باسشى بولعان, فەرعانالىق وزبەك ۋسمان ءبىزدىڭ اعايىن-تۋىستارمەن دوس-جاران, قازاقشاعا سۋداي ەدى. ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ كراسنويارسك گەس-ىندە ەكى جىل ىستەپ, سول جەردەن لەنينگرادقا اسپيرانتۋراعا شاقىرىلدىم. كانديداتتىق, دوكتورلىق قورعاپ, ءبىرجولا قالىپ قويدىم, سوندا ۇيلەندىم. كەيىن الماتىعا قونىس اۋداردىق.
بۇل ەستە قالعانداردى الدا بايان ەتەتىن جايلارعا قاتىستى بولعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن. ەندى سولارعا كەلەيىن. اكەم ستالينابادتاعى سىرتتان كەلەتىن گۋمانيتارلىق ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, باسقا دا كومەكتەردى قابىلداپ, الىس-جاقىن ەلدى مەكەندەرگە پولۋتوركا جۇك ماشيناسىمەن جەتكىزىپ تۇردى. سول كەزدەگى مۇسىلمانداردان شىققان بىردەن-ءبىر شوپىر ەدى.
اكەمنىڭ تابىسى مول, جەتىسپەۋشىلىك, جوقشىلىق دەگەندى بىلمەيمىز. 1938 جىلى جازعا سالىم بۇكىل قالاعا قازاقتىڭ قاجىمۇقان بالۋانى كەلە جاتىر دەگەن حابار تارادى. قازاق اتاۋلى تۇگەل قۇلاقتانىپ, تاجىكتەرگە كىم ەكەنىن ءبىلدىرەتىن مۇمكىندىك تۋعانىنا قۋاندى. جالپى, تاجىكستان كەڭەس وكىمەتى كەش ورناعان رەسپۋبليكا-تىن. الىس تاۋلى اۋدانداردا كەڭەستىك ءتارتىپتى مويىنداماۋ, باعىنباۋ, باسماشىلىق, قاراقشىلىق قىرقىنشى جىلدارعا دەيىن سوزىلدى. سوندىقتان با ەكەن, اينالادا كىمنىڭ دوس, كىمنىڭ جاۋ ەكەنىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس-ءتىن. تاجىكتەر ورتاق ءتىل تابىسىپ, قازاقتارعا جاقسى قارادى.
كوپ كەشىكپەي زارىعا كۇتكەن تسيرك تە كەلىپ, بازار الاڭىنا شاتىر تىكتى. شاعىن ۆاگوندار ءتىزىلىپ, ۇيرەتىلگەن جانۋارلارعا (ات, تۇيە, ايۋ, ەشكى, يت) اشىق قورالار جاسالدى. تاجىكتەر مۋزىكاعا بەيىم, ونەرلى, بي دەسە كارى دەمەي, جاس دەمەي جانىپ كەتەدى. تسيرك كەلدى دەگەندە, ويىن بولاتىن كۇنگە دەيىن ەرتەلى-كەش كەرنەيلەتىپ, سىرنايلاتىپ, ءان شىرقاپ, بي بيلەگەن تاجىگى, قازاعى, وزبەگى ارالاس حالىق قۋانىشىندا شەك بولمادى.
تسيرك اشىلاتىن كۇنى دە سولاي بولدى. ءبىر كەزدە: «ويىن باستالادى», دەگەن داۋىس ەستىلدى. جۇرت تىنىشتالدى, ويىن وتەتىن الاڭ مۇقيات تازارتىلدى. مۋزىكا ويناپ, تسيرك الاڭىنا وڭ قولىن جوعارى كوتەرگەن قاجىمۇقان شىقتى. ۇستىندە سپورت كوستيۋمى. ارى-بەرى اسىقپاي ءجۇرىپ, جۇرتقا تاعزىم ەتتى. جارشى ونىڭ كىم ەكەنىن, اتاق-دارەجەسىن جاريالاپ بولىسىمەن: «ال, ىشتەرىڭىزدە دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بالۋانمەن كۇش سىناسامىن دەيتىندەر بار ما, بار بولسا, ورتاعا شىقسىن!» – دەپ حابارلادى. سالدەن سوڭ ۇلتى بەلگىسىز, بىراق, مۇسىلمانشا كيىنگەن بىرەۋ, ودان كەيىن ناق سونداي تاعى بىرەۋ, تاعى, تاعىلار شىعىپ جاتتى. قاجىمۇقانعا شاق كەلگەن ەشقايسىسى جوق, ارينە. ءبارىنىڭ جاۋىرىنى جەر يىسكەدى, ولاردىڭ الدىن-الا دايىندالعان تسيركتىڭ ءوز ادامدارى ەكەنىن كەيىن بىلدىك.
بالۋاندار كۇرەسىنەن كەيىن الاڭعا وزگە ارتيستەر شىقتى: گيمناستكاشىلار, جونگلەرلەر, ۇيرەتىلگەن جانۋارلار دەگەندەي. اسىرەسە, ماسقاراپازداردىڭ (كلوۋن) ونەرىنە ءتانتى بولىپ, توبەلەرى كوككە جەتكەندەردىڭ ەكى ەزۋلەرى قۇلاعىندا.
ۇزىلىستەن كەيىن الاڭعا قايتا شىققان قاجىمۇقان بىرەسە بىلەكتەي تەمىردى دوعاداي ءيىپ, بىرەسە ەكى پۇتتىق تاستى باسىنان اينالدىرا وڭدى-سولدى ءۇيىرىپ, بۇلشىق ەتتەرىن ويناتىپ, تالاي تاماشاعا كەنەلتتى. ونان سوڭ بىرنەشە ءارتىس – ءبىرى قاجىمۇقاننىڭ ارقاسىنا, ءبىرى توسىنە, ءبىرى يىعىنا جابىلا ءمىنىپ, اياعى عانا كورىنگەن باتىر الاڭدى اينالا ءجۇرىپ ءوتتى.
ەڭ سوڭىندا الاڭعا قالىڭ ەتىپ اعاش ۇگىندىسى توگىلدى. وعان قاجىمۇقان ارقاسىمەن جاتىپ, تۇلا بويىن كومكەرە تاقتايلار مەن تىرەۋىشتەر قويىلدى. بۇل باتىردىڭ بۇگىنگى سوڭعى «ونەرى». قورابى ادامعا تولى پولۋتوركا ماشينا بالۋاننىڭ ۇستىنەن ءجۇرىپ وتپەك. جۇرت ۋ-شۋ. كەيبىرەۋلەر كورۋگە باتا الماي, كوزدەرىن قولىمەن جابادى. كەنەت كەرنەيدىڭ داۋىسى ەستىلىسىمەن, ماشينا قاس قاققانشا بالۋاننىڭ ۇستىمەن وتە شىقتى دا, الاڭنىڭ قارسى بەتىنە بارىپ توقتادى. دەمدەرىن ىشىنەن العان كورەرمەندەر بالۋان امان با, جوق پا, بىلە الماي دال.
و, عاجاپ! ءتورت ادام كوتەرىپ اكەلگەن تاقتايلار مەن تىرەۋىشتەردى جان-جاققا سارت-cۇرت لاقتىرىپ, استىنان قاجىمۇقان تۇردى. ءدىن امان. كورەرمەندەر ىشقىنا ايقايلاپ, كوزدەرىنە جاس العاندار, تەرىس اينالعاندار قانشاما. كەرنەي-سىرنايدىڭ ءۇنى قۇلاقتى جارىپ بارادى. قاتتى قورىققان مەن باقىرىپ جىلاپ جىبەردىم. جانىمدا وتىرعان شىنار اجەم بەتىمە مۇزداي سۋ بۇركىپ, ەسىمدى جيعىزدى.
ويىننان كەيىن بۇكىل قازاق تسيرك الاڭىنا جاقىن جەردەگى ءبىزدىڭ ۇيگە جينالىپ, انە-مىنە دەگەنشە ءبىر باسپاق, ءبىر قويدىڭ ەتى قازانعا سالىندى. ۇلكەن بولمەگە مول داستارقان جايىلدى. مەنى ورتالارىنا العان اكەم, تاعى بىرنەشە جاسى ۇلكەن اقساقال بالۋاندى دامگە شاقىرۋعا باردىق. سۋعا شايىنىپ, كيىمىن اۋىستىرعان قاجەكەڭ يىعىنا قازاقى جىبەك شاپانىن جاۋىپ, باسىنا تاقياسىن, اياعىنا جىلى ش ۇلىق كيىپ, اعاش ورىندىقتا دەم الىپ وتىر ەكەن. ءبىزدى كورىپ جىلى جىميدى دا, ۇلكەندەرمەن جەكە-جەكە قول بەرىپ امانداستى. مەنى جەردەن ءىلىپ الىپ جوعارى كوتەردى دە, ماڭدايىمنان ءبىر سيپاپ, تومەن ءتۇسىردى. «ۇيلەرىڭنىڭ جاقىندىعى جاقسى ەكەن», – دەپ بارۋعا كەلىسىم بەردى. «بارشا ءارتىستى ەرتپەيسىز بە؟» – دەگەن اكەمە: «قاجەتى جوق, ولار ەرتەڭگە دايىندالادى», – دەدى.
ۇيگە كەلدىك. اۋلا تولعان قازاقتار ەكى جارىلىپ, بالۋان ورتادا كەلەدى. ەسىك الدىندا قولىن جۋىپ, كەڭ بولمەگە كىردى.
ءبىر تاڭعالعانىم, باتىر تاماقتى از جەدى. باستان اۋىز تيگەن سوڭ, ءبىر قۇلاعىن ماعان كەسىپ بەرىپ, جامباستىڭ ەتىنەن ءبىر كەسىپ اۋزىنا سالدى دا, ەكەۋىن دە قاسىنداعى اقساقالعا ۇسىندى. ول دا سولاي جاساپ, بالۋان سارقىتىنان باسقالارعا ۇسىندى. دابىر-دۇبىر, جيىلعان جۇرت بالۋاننىڭ اڭگىمەسىن تىڭدادى. اكەم ءۇي يەسى رەتىندە داستارقان باسىنداعىلاردى قاجەكەڭە تانىستىرىپ, كورشى بولمەدەگىلەر دە ەستىسىن دەپ, قاتتىراق سويلەپ وتىردى. ونىڭ قاجىمۇقانمەن بۇرىننان تانىس ەكەنى دە اڭعارىلماي قالعان جوق. قوناقتاردىڭ قانشا وتىرعانىن بىلمەيمىن, ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
ەرتەڭىنە بولاتىن ويىنعا مەنى اپارعان جوق. ويىن بولدى ما, جوق پا, ونى دا بىلمەيمىن. تسيركتىڭ قانشا كۇن ونەر كورسەتكەنى دە جادىمدا جوق. بىراق, تسيرك جابىلار قارساڭداعى كورىنىس ەسىمدە. ادەتتەگى ويىن ءبىتىپ, بالۋاننىڭ ءۇستىنەن ماشينا وتەتىن كەز جەتكەندە بۇرىنعىداي ەمەس, ەشتەڭە بولمايتىنىن ءبىلىپ جايباراقات وتىرعان جۇرت كەنەت جاي ءتۇسكەندەي ۋلاپ-شۋلاپ, دۇرلىكتى دە كەتتى. بالۋانعا قالقان بولعان «كوپىردىڭ» كىلت ءشوگىپ, تومەن تۇسۋىنە سول دا جەتكىلىكتى ەدى. قوراپتاعى ادامدار دەرەۋ سەكىرىپ-سەكىرىپ كەتتى. كورەرمەندەر الاڭعا ۇمتىلدى. بۇل ەكى ارادا «كوپىر» استىنان ءوڭى بوپ-بوز بولىپ, ازەر كوتەرىلگەن قاجىمۇقان ماشينانىڭ جانىنا تالتىرەكتەپ باردى دا, شوپىردى تىك كوتەرىپ الىپ, دوڭگەلەكتىڭ استىنا اتىپ ۇردى. بىرنەشە ادام قاجىمۇقاندى زەمبىلگە سالىپ, الاڭنان الىپ بارا جاتتى…
وسى وقيعادان كەيىن بارشا قازاقتىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ, جابىرقاپ, جاسىپ ءجۇردى. اكەم دە ۇيدەن شىقپاي, ماشينانىڭ ارتقى دوڭگەلەكتەرى مەن موتورىن كۇنى بويى شۇقىلايدى دا وتىرادى. مەنى ەشقايدا جىبەرمەيدى. گۋمانيتارلىق كومەكتەر ساپ تىيىلدى. اندا-ساندا ۇسقىنسىز بىرەۋلەر اكەمنىڭ جانىنا كەلىپ, تۇرىپ-تۇرىپ قايتىپ كەتەدى.
ءۇش دوڭگەلەكتى ۆەلوسيپەدىم بار ەدى, سونى مەن دە كۇنىنە بىرنەشە رەت بۇزىپ, بىرنەشە رەت جوندەيمىن.
ءبىر جولى ءتۇن جارىمدا ويانىپ كەتتىم. ۇيقىم قاشىپ, الدەنەگە ەلەگىزيمىن. جانىمدا اكەم دە, شەشەم دە جوق. بۇيىردەگى بولمەدەن بولار-بولماس جارىق بايقالادى. جاقىن بارىپ قاراسام, ەسىك پەن توردەي بولىپ سپورت كوستيۋمىن كيگەن تاۋداي ادام سوزىلىپ جاتىر دا, اكەم ونىڭ اياعىن ۋقالاپ وتىر. تاۋداي ادام قاجىمۇقان ەدى. قورقىپ كەتىپ, انامنىڭ ارتىنا تىعىلدىم. جىلى شىراي بەرىپ قاسىنا شاقىردى, تىزەسىنە وتىرعىزدى, باسىمنان سيپادى.
انام شامدى ءسوندىرىپ, تەز جاتىپ قالدىق. ەرتەڭىنە ۇيقىدان ويانعان سوڭ اكەم ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاۋىمدى ەسكەرتتى. ءوزى كەشكە قاراي ماشينانى اپىل-عۇپىل جوندەدى دە, قاراڭعى ءتۇسسىمەن قاجىمۇقاندى قوراپقا جاتقىزدى. ۇستىنە ازىق-ت ۇلىك سالعان قاپ, قورجىن, باسقا دا بىردەڭەلەر تيەپ, كابينادا جاپادان-جالعىز الدەقايدا ءتۇندەلەتىپ ءجۇرىپ كەتتى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ۇيگە ورالدى. اكەمنىڭ امان-ەسەن كەلگەنىنە, قاجىمۇقاننىڭ قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلعانىنا شۇكىرلىك ەتتىك.
وسىدان كەيىن, نەگە ەكەنىن قايدام, قالاداعى ءۇيدى تاستاپ, قازاقتار تۇراتىن «وردجونيكيدزە» كولحوزىنا كوشىپ باردىق. ەدەنى تاس, اڭىراعان سۋىق ۇيگە ورنالاستىق. اكەم ورزوب گەس-ىنە مەحانيك بولىپ كىردى. ول جەردە سۋىق ءتيىپ سىرقاتتانعان سوڭ, كولحوز باستىعىنا جۇمىسقا جارامسىز ەكى جۇك ماشيناسىنان ءبىر ماشينا قۇراستىرايىن دەپ ءوتىنىش ايتىپتى. باستىق قارسى بولماعان. بۇعان كەمى ءبىر-ءبىر جارىم اي ۋاقىت كەرەك ەكەن. سوندىقتان, اكەم انام مەن مەنى پويىزعا وتىرعىزىپ, تاشكەنتتىڭ ماڭىنداعى تۋعان جەرى – جاڭاجول اۋدانىنا جىبەردى. وندا تۋعان-تۋىستاردى ارمانسىز ارالاپ, ءبىر ايدان كەيىن ستالينابادقا اتتانۋ ءۇشىن كاۋفمانسكايا ستانساسىنا باردىق. جانىمىزدا – ءبىزدى شىعارىپ سالۋعا كەلگەن انامنىڭ شەشەسى بۋسارا مەن تۋعان ءىنىسى قۋانىشبەك ناعاشىم. بۇل جەرگە پويىز كەيدە بەس مينۋت توقتايدى, كەيدە توقتاماي, باياۋ جۇرىسپەن وتە شىعادى ەكەن. ۇلگەرسەڭ ءمىندىڭ, ۇلگەرمەسەڭ قالدىڭ. بيلەت قولدا بولسا دا, كوڭىل الاڭ. زالدا بىزدەن باسقا ادام جوق.
كەنەت ەسىك جاقتان اياعىنا ساپتاما ەتىك, بۇتىنا گاليفە شالبار, ۇستىنە سىرما كويلەك كيىپ, بەلىن جالپاق بەلدىكپەن بۋعان زور دەنەلى ادام كىرىپ كەلە جاتتى. زالدى كوزىمەن شولىپ, ءبىزدى كورىسىمەن, ەنتەلەي ءجۇردى.
ءجۇرىسى شيراق, جەڭىل. قاجىمۇقان! اياق استىنان مارە-سارە بولدىق تا قالدىق. قۋانىشبەك ناعاشىم پەررونعا شىعىپ كەتتى. قاجىمۇقان انامنىڭ جانىنا وتىرىپ, بىردەڭەلەردى ايتىپ جاتتى. مەن ونىڭ تىزەسىنە شىقتىم دا, جىرىق-جىرىق قۇلاقتارىنىڭ بىرىنە ازەر ءىلىنىپ تۇرعان ويماقتاي قىزىل ەتتى جايلاپ ۇستاپ كوردىم. باسىن قوزعاعان سايىن ويماقتاي ەت ءدىرىل قاعىپ قوزعالادى. شوقپارداي ۇلكەن مۇرنى دا ءتۇرتىپ قالساڭ, ءتۇسىپ قالاتىنداي كورىنەدى.
كەنەت ەسىكتەن كورىنگەن قۋانىشبەك ناعاشىم: «پويىز كەلە جاتىر!» دەپ داۋىستادى. اسىعىپ-اپتىعىپ سىرتقا ۇمتىلدىق. ەكى بۋمانى ەكى قولىنا ۇستاعان قاجىمۇقان پەررونعا شىققان سوڭ ءبىرىن اجەمە, ءبىرىن ناعاشىما ۇستاتا ساپ, پويىزدى كۇتتى. باياۋلاپ پويىز تايالا بەرگەندە الدىمەن ۆاگون ىشىنە مەنى دوپتاي اتىپ جىبەردى. ىزىنشە انامنىڭ مىنۋىنە كومەكتەستى. ونان سوڭ ورعىپ بارىپ, پويىز جۇرىسىنە ىلەسە الماي, كەيىن قالا بەرگەن ناعاشىم مەن اجەمنىڭ قولىنداعى ەكى بۋما جۇك پەن جەڭىلدەۋ زاتتاردى اكەپ الدىمىزعا تاستادى دا: «قوش بول! ابدىراحمانعا سالەم ايت!» – دەپ ايقايلادى. داۋىسى تارعىلدانىپ, قۇمىعىپ شىقتى. كوزىنەن جاس ىرشىپ كەتكەندەي كورىندى.
ءبىزدى شىعارىپ سالعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلگەن پويىزدىڭ جولسەرىكتەرى مەن بىلايعى جولاۋشىلار انام ەكەۋمىزگە ەلدەن ەرەك ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, ستالينابادقا جەتكەنشە قاس-قاباعىمىزعا قاراپ باردى.
پويىزعا وتىرعان سوڭ انام مەنى كوپكە دەيىن سويلەتپەي, انانى-مىنانى ايتىپ قاقپايلاي بەردى. تەك سىرداريادان وتكەندە عانا شەشىلىپ, قاجىمۇقاننىڭ قۇلاقتارى نەگە جىرىم-جىرىم دەگەنىمە, ول جاپون بالۋانىنىڭ ءىسى دەدى. ونان سوڭ كىلەمگە ءۇستى-باسىنا سابىن جاعىپ شىققان سۋداندىق زاڭگىنىڭ اۋزىنا شەڭگەلىن سالىپ, باس تەرىسىن سىپىرىپ العانى جايلى ايتتى. ءبارىن بىلۋگە قۇمارتقان مەن:
– ستالينابادتا ونى نە ءۇشىن ولتىرمەك بولدى؟ – دەدىم اناما.
بارلىعىن دا بۇرىننان جاقسى بىلەتىن انام:
– ول جەرگىلىكتى نكۆد ادامدارىنىڭ ءىسى. قاجىمۇقاندى جاپون تىڭشىسى دەپ كوزىن جويىپ, بىرەۋلەرگە جاعىنعىلارى كەلگەن بولسا كەرەك. بىردەڭە دەسە ماشينا استىنا ءتۇسىپ ولگەن ءوزى دەي سالۋ تۇك ەمەس. الايدا, ارام ويلارى ىسكە اسپاي, وزدەرى يت بولدى. سول قارعىس اتقان كۇنى باتىردى جانشىپ ولتىرگىسى كەلگەن شوپىرعا الدىمەن قوراپتان سەكىرىپ-سەكىرىپ تۇسكەن – كوبى قازاق – ادامدار جول بەرمەي, بالۋاندى امان ساقتاپ قالدى, – دەدى.
قاستاندىق جاسالعان كەشتەگى اپاق-ساپاق كەزىندە قاجىمۇقاندى الدەبىر سەنىمدى ادامدار كورشى ءۇيدىڭ قوراسى ارقىلى ءبىزدىڭ ۇيگە اكەلىپ جاسىرىپ, وزدەرى «بالۋان قاشىپ كەتتى» دەگەن لاقاپ تاراتىپ جىبەرەدى. ءتىپتى: «امۋداريا ارقىلى ءوز قولىمىزبەن اۋعانستانعا شىعارىپ سالدىق» دەگەن ادامدار دا تابىلىپ جاتتى.
قاجىمۇقان دۇربەلەڭ بىتكەنشە ءبىزدىڭ ۇيدە جاتىپتى. ۋ-شۋ سايابىرلاعان سوڭ اكەم دەناۋ, سۇرحانداريا (جيدەلىبايسىن), قاشقاداريا ارقىلى بالۋاندى سامارقان جاقتاعى جيزاق ولكەسىنە اپارىپ, سونداعى ازۋى التى قارىس قىپشاق اعايىندارىنىڭ قولىنا تاپسىرادى. ولاردىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى تەزدەتىپ تاشكەنتكە جەتكىزەدى. سول جەردە قاجەكەڭ سول ماڭايداعى ەل-جۇرتتى ارالايدى, قوناق بولادى. سوندا انام ەكەۋمىزدىڭ كەلگەنىمىزدى ەستىپ, ءبىزدى ىزدەپ تاۋىپتى.
قاجىمۇقانعا ستالينابادتا جاسالعان قاستاندىق سىرى وسىنداي. ول تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلعان-جازىلعان ەشتەڭە بىلمەيمىن. انام مارقۇم مۇراتقان تانەكەەۆ دەگەن كىسى قاجىمۇقان تۋرالى كىتاپ جازاردا الماتىدان ادەيى ىزدەپ كەلىپ, ءبىراز ماعلۇمات الدى دەۋشى ەدى. كەيىن كىتابى شىققاندا ءجوندى ەشتەڭە كەزدەستىرە المادىق. سەبەبىن بىلمەيمىن. نە انام تولىق ايتپادى, نە تسەنزۋرا جىبەرمەدى, بىردەڭە دەۋ قيىن. جالپى, قاجىمۇقان جونىندە دەرەك-مالىمەتتەر جۇتاڭ. ايتىلاتىن سوزدەر ءبىر-بىرىنەن الىس ەمەس, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساس. 51 مەدالىنىڭ ءبارىن ساتىپ جىبەردى نەمەسە جوعالىپ كەتتى دەگەنگە كىم يلانادى؟ جۇمباق. ولاردىڭ ءبارىن جىكتەپ-سارالاۋ مەنىڭ مىندەتىمە جاتپايدى. بۇل جەردە جەتپەگەندى جەتكىزىپ, تولماعاندى تولتىرا قويايىن دەيتىن دە نيەتىم جوق. كوزىم كورىپ, كۋا بولعان, ءوزىم بىلەتىن نارسەنى عانا ورتاعا سالعاندى ءجون كوردىم. ىشىمدە كەتپەسىن, جۇرتشىلىق بىلە ءجۇرسىن دەپ…
جازىپ العان
زاكىر اساباەۆ.
الماتى.
