وي, ءومىر-اي…
ءزاۋلىم ءۇيدىڭ يەسى
بالا كەزىمنەن وسى ءبىر كەلىستىرىپ سالىنعان ءۇي يەلەرىن جاقسى بىلەتىن ەدىم. وسى اۋىلداعى ەڭ ەڭسەلى شاڭىراق – سولاردىكى. سىرتى بيىك دۋالمەن قورشالعان اۋلانىڭ ورتاسىنداعى قىزىل كىرپىشتەن سوعىلعان عيمارات ەلدەگى كوپ ادامنىڭ قوراش ۇيىنە قاراعاندا ءزاۋلىم سارايداي, زاڭعار بولىپ كورىنەتىن ەدى. ۇلكەن ءۇيدىڭ جانىندا جازدىق ايۆاندارى تاعى بار.
باقۋاتتى ءۇيدىڭ ءبىر قىزى مەنىمەن تەتە. سوندىقتان دا مەن بەيساۋات ادام باسىن سۇعا بەرمەيتىن اۋلادا ەمىن-ەركىن وينايمىن. سيرەك بولسا دا اۋىلداعى ەڭ ادەمى ۇيگە كىرىپ, ءىشىن تاماشالاپ, سەرۆانتقا قويىلعان اسەم ىدىستارىنا قىزىعىپ قاراپ قالۋشى ەدىم.
ءزاۋلىم ءۇيدىڭ يەسى
بالا كەزىمنەن وسى ءبىر كەلىستىرىپ سالىنعان ءۇي يەلەرىن جاقسى بىلەتىن ەدىم. وسى اۋىلداعى ەڭ ەڭسەلى شاڭىراق – سولاردىكى. سىرتى بيىك دۋالمەن قورشالعان اۋلانىڭ ورتاسىنداعى قىزىل كىرپىشتەن سوعىلعان عيمارات ەلدەگى كوپ ادامنىڭ قوراش ۇيىنە قاراعاندا ءزاۋلىم سارايداي, زاڭعار بولىپ كورىنەتىن ەدى. ۇلكەن ءۇيدىڭ جانىندا جازدىق ايۆاندارى تاعى بار.
باقۋاتتى ءۇيدىڭ ءبىر قىزى مەنىمەن تەتە. سوندىقتان دا مەن بەيساۋات ادام باسىن سۇعا بەرمەيتىن اۋلادا ەمىن-ەركىن وينايمىن. سيرەك بولسا دا اۋىلداعى ەڭ ادەمى ۇيگە كىرىپ, ءىشىن تاماشالاپ, سەرۆانتقا قويىلعان اسەم ىدىستارىنا قىزىعىپ قاراپ قالۋشى ەدىم.
كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قۇراق كورپەلەر دەستەلەنىپ, تاپ-تۇيناقتاي بولىپ جينالىپ تۇرادى. كەڭ ءۇيدىڭ بولمەلەرى دە كوپ. جاتاتىن بولمە, شامدالدارى جارقىراعان حان سارايىنداي زال, اس ىشەتىن بولمە, بالالار بولمەسى دەيسىڭ بە, ءبارى دە بار.
الايدا, بۇل ءۇيدىڭ ادامدارى قىسى-جازى ءزاۋلىم ءۇيدىڭ تۇبىندەگى توقال تامدا ءومىر ءسۇردى. بالا-شاعاسىمەن سول ەكى بولمەدە ءبولىنىپ, تىعىلىپ جاتاتىن. ۇل-قىزدارى وسىلاي ەرجەتتى.
ءزاۋلىم ۇيدەگى اسەم ىدىستار جىلىنا ەكى-ءۇش رەت قوناقتار كەلگەندە عانا سەرۆانتتان شىعارىلادى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اۋىلدىڭ ەڭ ىسمەر ايەلدەرى تىككەن قۇراق كورپەلەر دە سول كەزدە جايىلادى.
سان جىلدار وتكەندە بالا كەزىمدە باقۋاتتىلىقتىڭ بەلگىسىندەي بولىپ كورىنەتىن سول ءۇيدى كورىپ, بۇرىنعى سۋرەت كوز الدىما ەلەستەدى.
بىلگەنىم, ءۇي يەلەرى ءزاۋلىم عيماراتتا ءبىر رەت تە ەركىن جايلانىپ جاتپاي بۇل ومىردەن وزىپتى. بالا-شاعاسى دا ەسكى ىدىسپەن اس ءىشىپ ەسەيىپتى.
قوجايىنى راحاتىن كورمەگەن ءۇي ءالى دە سول كۇيىندە مىزباقپاي قاراپ تۇر.
وز مالىنىڭ ق ۇلى
ءزاۋلىم ءۇيدىڭ يەسى سياقتى, ءبىزدىڭ جاقتا مىڭعىرعان مالى بار مىسكىن ءومىر ءسۇردى. اۋىلدىڭ مالساق ادامدارى قازىعۇرتتىڭ باۋرايىنان باستاپ, وگەم تاۋلارىنا دەيىن مال جايلاپ جاتادى.
بالا كۇنىمدە كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ەلدەگى ەڭ باي ادامنىڭ نەگە سونشا ءجۇزى جۇپىنى, ءوزى ارىق, كيىمى كونەتوز ەكەندىگىن تۇسىنبەيتىن ەدىم. ءوز مالىن كەڭشاردىڭ قويىنا قوسىپ باعاتىن ەدى.
تاۋداعى وتاردان ۇزاي المايتىن بۇل كىسى ەتەكتە وتىرعان اۋىلدىڭ وزىنە سيرەك كەلەدى. وندا دا شاي-قانت الۋ ءۇشىن تومەنگە تۇسەدى. ەڭ ءارى ۇزاپ بارعان جەرى اۋدانداعى مەكتەپ-ينتەرنات.
كوكتەمدە ساقمان بولعاندا وسى كىسىنىڭ تاۋداعى كيىز ۇيىنە بىرنەشە رەت جولىم ءتۇستى. سونشاما مالى بولا تۇرا, ولاردىڭ ەتسىز تاماق ءىشىپ وتىرعانىن كورىپ تاڭ قالاتىن ەدىم.
شۋىنان ارىلتىپ, ءوزى باققان مالىن باۋىزداۋعا ايايتىن شىعار دەگەن وي كەلەتىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ كوكەمىز دە ەسىگىنىڭ الدىنداعى از مالىنىڭ ىشىندەگى بىرەۋىن بورداقىعا بايلاپ قوياتىن دا, ارتىنان كوپكە دەيىن كوز الدىندا وسكەن تۇياعىن ءبىر كۇن بولسا دا ءتىرى بولسىنشى دەپ, پىشاققا قيماي جۇرەتىن. ابدەن قىزىلسىراعاندا عانا, باۋىزداۋعا كورشىنى الىپ كەلەدى. پىشاق مالدىڭ تاماعىنا تاقالا بەرگەندە, ءوزى ءۇيدىڭ سىرتىن اينالىپ كەتەدى.
الايدا, الگى باي بالالارىن وقىتۋعا دا مالىن قيمادى. جازدىڭ اپتابىندا دا, قىستىڭ ايازىندا دا قوي سوڭىندا ءجۇرىپ ومىردەن ءوتتى. مالىن كوبەيتۋمەن, مالىن قورۋمەن, باعۋمەن كۇندەرى ازايا بەردى. ءشوپ شاپتى, قورا سالدى. ەشكىمگە باقتىرمادى, ەشكىمگە سەنبەدى. سويىپ جەمەدى, ساتىپ كيىنبەدى…
ول كىسى دە ءوتتى ومىردەن.
قاپ-قاپ اقشا قويساڭ دا, قايتىپ ولار كەلەر مە؟
مەنىڭ قۇداي قوسقان جاقسى كورشىلەرىم – رينات پەن اققايىڭ اۋىلدارىنا بارىپ-قايتۋعا قامدانىپ جاتىر ەكەن. تۋعان جەرلەرى دە قايىن جۇرت, توركىندەرى ءبىر قوڭسىلارىم ەكى جاقتى دا رەنجىتپەي, سىي-سياپات اپارۋدى قىزۋ ويلاسىپ جاتقاندا ورتالارىنان ءتۇستىم.
ەشكىمدى ءبولىپ-جارماي, اۋزىنداعىسىنىڭ جارتىسىن جىرىپ بەرەتىن اقكوڭىل اققايىڭ كوبىنەسە كورپەنى بالا-شاعا جاعىنا تارتىپ, سولارعا سىيلىق اپارعىسى كەلەدى. ابىسىن-كەلىن, قايىن-قايناعانى قۋانتقىسى كەلىپ, كويلەك-كونشەكتى جاستار جاعىنا ىسىرماقشى.
ال رينات ۇلكەن كىسىلەردى العا تارتىپ, تارتۋ-تارالعىنىڭ جاقسىسىن قاريالارعا اپارۋعا ۇگىتتەۋدە. بالاجان اققايىڭ بۇل ۇسىنىسقا بىردەن كونە سالعىسى جوق.
– اسارىن اساپ, جاسارىن جاساعان ادامدارعا جاڭا كويلەك نە كەرەك؟ كۇندە قىدىرىپ جاتقان جوق.
اقجارقىن بولسا دا ايتقانىنان قايتپايتىن اققايىڭدى رينات ءبىر اۋىز سوزبەن توقتاتتى.
– بالا-شاعانى قۋانتۋعا بارلىق كەزدە ۇلگەرەمىز. اپارعان كامپيت-ءسامپيتىڭدى جەپ بولعان سوڭ-اق ۇمىتىپ كەتەدى. سىيلىقتى ۇلكەن كىسىلەرگە اپارايىق. سوندا اكە-شەشەمىزدى قاي ۋاقىتتا قۋانتامىز؟ باقيلىق بولىپ كەتسە, قاپ-قاپ اقشا قويساڭ دا قايتىپ ولار كەلە مە؟
ورتەنگەن بەسىك
بۇل قازاققا بەسىكتىڭ قاسيەتىن بەزبەندەپ بەرۋدىڭ ءجونى بار ما دەپ ويلايسىڭ. الايدا, بۇكىل ۇلتىمىزدى تەربەتكەن بەسىكتىڭ كيەسىن بىلمەي وسكەن, بەسىكتى كورمەي وسكەن ۇرپاق تا بار.
بالا كۇنىمىزدە بوس بەسىك دەگەنىڭ ءۇيدىڭ تورىندە تۇراتىن نەمەسە جوعارى جەرگە تازا ماتاعا وراپ, شىعارىپ قويۋشى ەدى. ۇرپاقتىڭ جالعاسقانىن تىلەپ, جاقسى ىرىمدى شاقىرىپ تۇرۋشى ەدى. ۇيگە ىڭگالاعان ءسابيدىڭ ءۇنى كىرگەندە بەسىككە دە جان ءبىتىپ, جاڭادان ساتىپ العانداي بولىپ جارقىراپ شىعا كەلەتىن. اپامىز ونى جاقسىلاپ ادىراسپانمەن, وتپەن الاستايتىن.
«بوس بەسىكتى تەربەتپە! بەسىكتى تەپپە! بەسىكتەن اتتاما!» دەپ ۇيدەگى ۇلكەندەر اۋلەتتىڭ تىلەكشىسىن ءتىرى جانداي قاستەرلەۋشى ەدى.
سويتكەن قازاقتىڭ ويۋلى بەسىگىن كىم بولسا دا ءبىر كۇنى پودەزگە شىعارىپ تاستاپتى. تەمەكىنىڭ ك ۇلى مەن قوقىس ارىلمايتىن جەردە جاتقان بەسىكتى كورىپ ارينە, تاڭ قالدىم. ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلە جاتىپ, كىمنىڭ بەسىگى ەكەن, كورشىلەردىڭ قايسىسى مۇنى سىرتقا شىعارىپ تاستاۋعا ءداتى باردى دەپ ويلاپ, ويىم ون ساققا جۇگىردى. كادىمگى ويۋلى, ءبۇپ-ءبۇتىن, قوڭىر بەسىك.
ءداۋ دە بولسا, پاتەر جالداپ, باسپاناسىز قاڭعىپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ءبىرىنىڭ اكەتىپ ۇلگەرمەگەن بەسىگىن وزگە اعايىندار باسى ارتىق بۇيىم قۇساتىپ, سىرتقا شىعارىپ تاستاعان بولار…
دوڭبەكشىپ جاتىپ, بىرەۋدىڭ بەسىگى بولسا دا ۇيگە اكەپ, بالكوننىڭ بيىك جەرىنە قويا تۇرايىن, يەسى تابىلار دەپ كوزىم ءىلىنىپ كەتتى. تاڭەرتەڭ تۇرا سالىپ, بەسىك جاتقان بەسىنشى قاباتقا قاراي شىقسام, كەشە عانا ءبۇتىن بولىپ, تومسىرايىپ تۇرعان قوڭىر بەسىك قاپ-قارا كۇلگە اينالىپتى…
تەمەكىنىڭ تۇقىلىن بىرەۋ ۇستىنە تاستاي سالعان عوي.
مۇنى كورسە ءبىزدىڭ اپام: «تۇقىمىڭ قۇرىعىر-اي», دەپ نالىر ەدى…
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
