ون توعىزىندا وققا بايلانعان

ورتاق وتان ءۇشىن 1941-45 جىلدارى بولعان سوعىس قارساڭىندا ولكەمىزدە انتيكەڭەستىك ماقساتتا قۇرىلعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر شوعىرى سول جىلدارداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اڭساعان الاشتىڭ التىن اسىقتاي ۇلدارىنىڭ استىرتىن قيمىلدارىن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى دالەلدەيدى.

ورتاق وتان ءۇشىن 1941-45 جىلدارى بولعان سوعىس قارساڭىندا ولكەمىزدە انتيكەڭەستىك ماقساتتا قۇرىلعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر شوعىرى سول جىلدارداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اڭساعان الاشتىڭ التىن اسىقتاي ۇلدارىنىڭ استىرتىن قيمىلدارىن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى دالەلدەيدى.

ءسوز باسى

ۇلت ءىسى دەگەندە ۇنەمى ءتاستۇيىن جۇرەتىن اعامىز, پروفەسسور سە­رىكقالي شاراباسوۆ ءبىر كۇنى ۇيگە تەلەفون شالىپ, ج.مولداعا­لي­ەۆ اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانادا جۋرناليست امانكەلدى ءشاحيننىڭ «سول ءبىر سۇرگىن» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولاتىنىن ايتتى جانە سوعان دەيىن زەرتتەۋدى ءبىر قاراپ شىعىپ, زوبالاڭ جىلدار شەجىرەسىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتى ەڭبەككە كاسىبي تاريحشى رەتىندە اق جول تىلە دەپ قولقا سالدى. بۇل 2002 جىل ەدى. كىتاپتى قايتا-قايتا پا­راقتاپ, تۇيگەن-بىلگەنىمىزدى جەرگىلىكتى زيالى قاۋىممەن بولىسكەن ەدىك. وسى جيىندا جاسالعان باياندامانىڭ ماقالا نۇسقاسى «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە جاريالاندى. كىتاپ اۆتورى بۇل تاقىرىپتى تاريحي تۇرعىدا تەرەڭدەتە زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, قول­دا بار دەرەكتەرىنىڭ كوشىرمەلەرىن تارتۋ ەتتى. ۋاقىت وتە «ءۇمىت» لينگۆيستيكالىق گيمنازياسىنداعى شاكىرتىم قىمبات ەسەنباەۆا ەكەۋمىز اتالعان تاقىرىپتان عىلىمي جوبا دايىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىك. گيمنازيا ديرەكتورى د.مۇشتانوۆانىڭ بەلسەنە ارالاسۋىمەن ۇقك باتىس قازاقستان وبلىستىق باسقارماسىنىڭ مۇراعاتىنا رۇقسات قاعاز الىپ, بۇرىن ا.شاحين پايدالانعان تەرگەۋ حاتتامالارىن تاريحشىنىڭ كوزىمەن قايتا پايىمداپ, ول كىسى جاريالاماعان كەيبىر قۇجاتتار­دى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ناتيجەسىندە عۇبايدوللا انەسوۆ جانە ول جەتەكشىلىك ەتكەن ۇيىمنىڭ تاريحىن تاعى ءبىر مارتە سارالادىق. سول تۇستا ۇيىم مۇشەلەرىنەن جالعىز ءتىرى قالعان ساتقالي مولداعا­لي­ەۆ اقساقالدىڭ ورال قالاسىندا تۇراتىن ۇيىنە شاكىرتىمدى ەرتىپ بارىپ, ۇيىم تاريحى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەستىك. استىرتىن ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسىمەن بولعان بۇل ديدارلاسۋ مۇراعاتتا ساقتالعان تەرگەۋ حاتتامالارىنىڭ تاريحي شىندىق ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزە ءتۇستى.

1943 جىلى ورال قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە 19 جاسىن­دا وققا بايلانعان وعلان ع.انەسوۆ – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءالى تولىق تاريحي باعاسىن الىپ ءۇل­گەرمەگەن جاس بوزداق. قازاق تا­ريحىنا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن قاشالعان حالىق قاھارمانى ق.رىسقۇلبەكوۆ سىندى ساڭلاق­پەن تاعدىرلاس ع.انەسوۆ تۇلعا­سى سوڭعى جىلدارى جۇرتشىلىق نا­زارىن وزىنە اۋدارا باستادى. ازىرشە كوڭىلگە مەدەۋ بولارى – جالىنداعان جاس جەتەكشى ع.انە­سوۆ نەگىزىن قالاعان «قازاق حال­قىن قورعاۋشىلار وداعى» تۋرا­لى قىسقاشا مالىمەتتىڭ ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بە­كىتكەن مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنۋى (ت.تۇرلىعۇل, س.جولداسباەۆ, ل.قو­جاكەەۆا. قازاقستان تاريحى. 11- سىنىپ. ا., 2007. 64-65 ب.ب.).

ءسوزدىڭ قىسقاسى, قاي قىرى­نان الىپ قاراعاندا دا, حالىق قاھارمانىنا لايىقتى اسىل ۇلدىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇر­پاققا ونەگە.

انتيكەڭەستىك ۇيىم قالاي قۇرىلدى؟

1936 جىلى فۋرمانوۆ (قازىرگى جالپاقتال) پوسەلكەسىندە 14 جاستاعى عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ وتباسىمەن بىرگە سول كەزدەگى فۋرمانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان 25 جاستاعى ساتىموۆ دەگەن تۋىسقانى تۇرعان. ءجاسوسپىرىم عۇبايدوللانىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ جەتىلۋىنە وسى ازامات اسەر ەتكەنىن ايىپتالۋشى انەسوۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتامالارىنان اڭعارۋعا بولادى. الايدا, ساتىموۆ قۇرت اۋرۋىنا شالدىعىپ, سول 1936 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. اۋرۋى ابدەن اسقىنعان ول باقيلىققا اتتانار الدىندا عۇبايدوللانى وزىنە شاقىرىپ الىپ, سانالى عۇمىرىن قازاق حالقىن كەڭەستىك يمپەريانىڭ بۇعاۋىنان بوساتۋ جولىنا ارناعاندىعىن ايتىپ, مەكتەپ وقۋشىسى عۇباشتى كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇيىمداسقان كۇرەسكە باعىتتاپ, قازاقستاندى كسرو-دان بولۋگە ارەكەت جاساۋ كەرەك­تىگىن وسيەت ەتكەن. ساتىموۆتىڭ بۇل وسيەتىن جاتتاپ قالعان زەرەك بالا ەرجەتە كەلە, ايتىلعان اڭگىمەنىڭ ساياسي استارىن جەتە تۇسىنە باستايدى. بۇل جەردە ازامات ساتىموۆ سول جىلدارداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىم مۇشەسىنىڭ ءبىرى بولدى ما ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى. بىراق مۇراعات قۇجاتتارىمەن تولىق تانىسقان ءبىز ساتىموۆ تۋرالى باسقا ەش مالىمەت تابا المادىق.

ايتپاقشى, ۇقك وبلىستىق باسقارماسىنىڭ مۇراعاتىنان قى­زىقتى تاريحي دەرەك تابىلدى. 1942 جىلعى 2 ناۋرىزداعى تەر­گەۋ كەزىندە س.شوراباەۆ: «ورال مۇعالىمدىك ينستيتۋتىنىڭ ستۋ­دەنتى بولىپ ءجۇرىپ, ينستيتۋت ىشىندە ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان «سۇرپاقبايلار» اتتى انتي­كە­ڭەستىك توپ بار ەكەنىن ەستىگەنمىن. بۇل تۋرالى ماعان عالياسقار قوسانوۆ (س.شوراباەۆپەن پەد­ينستيتۋت جاتاقحاناسىنىڭ №61 بولمەسىندە بىرگە تۇرعان 4 كۋرس ستۋدەنتى – ج.ج.) ايتتى. وسى ءاڭ­گىمە مەملەكەتتىك پەد­ينستيتۋت جاتاق­­حاناسىنىڭ №61 بولمەسىندە بولدى. مەنەن باسقا بىزبەن تۇ­راتىن ستۋدەنت ماعىن دەمجانوۆ تا سول كەزدە ءبول­مەدە وتىرعان ەدى. بۇل اڭگىمە نەدەن پايدا بول­عانى ەسىمدە جوق», دەپ جاۋاپ بەرگەن (ۇلتتىق قا­ۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ باتىس قا­زاقستان وب­لىس­تىق باسقارماسى­نىڭ مۇ­را­عا­تى (بۇدان كەيىن ۇقك بقوبم) №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 143-پا­راق). ال تەرگەۋشىنىڭ «انتيكەڭەس­تىك «سۇرپاقبايلار» توبىنىڭ قۇ­رامىن جانە باسشى­سى كىم ەكەنىن بىلۋگە قىزىعۋشى­لىق تانىتتى­ڭىز با؟» دەگەن سۇ­راعىنا سايدوللا «جوق» دەپ قىسقا قا­يىرعان (ۇقك بقوبم,
№پ 3545, ءىس №1627, 144-پا­راق). بۇل دەرەكتەن بايقاعانىمىز, سول كەز­دە ورال پەدينستيتۋ­تىن­دا «سۇر­پاقبايلار» اتتى ۇيىم بولعان. ال 1941 جىلعى 18 جەل­توقساندا ساتقالي مولداعا­لي­ەۆتىڭ جا­ۋاپتاۋ حاتتاماسىن­دا تومەن­دە­گىدەي مالىمەت كەلتى­رىلگەن: «1941 جىلدىڭ 2 جارتى­سىندا انەسوۆ ماعان ورالدا
«قحقو» دەپ اتالاتىن, قازاق­ستاندى ءوز الدىنا ءبولىپ الۋدى ماقسات ەتكەن ۇيىم بار دەپ ايتتى. سونىمەن قاتار, انەسوۆ وسى ۇيىم باسشىلارى اتىنان 1941 جىلعى قاراشانىڭ باسىندا ماعان «قحقو» اتتى ۇلتشىل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا كى­رۋگە رەسمي ۇسىنىس تاستادى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 277-پاراق).

1941 جىلى 29 جەلتوقساندا ع.انەسوۆ تەرگەۋشىلەرگە بەرگەن جاۋابىندا: «قحقو» دەپ اتالاتىن كەڭەستىك وكىمەتكە قارسى ۇيىمعا مەنى ەشكىم دە تارتقان جوق. ويتكەنى, بۇل ۇيىمنىڭ ۇيىم­داستىرۋشىسى دا, باسشىسى دا ءوزىم – انەسوۆ عۇباشپىن», دەگەن. قالاي بولعاندا دا, سول جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا ان­تيكەڭەستىك ماقساتتا, ايتەۋىر, ءبىر ۇيىمنىڭ بولعاندىعىن مۇرا­عات دەرەكتەرىن مۇقيات تەكسەرگەن ادام ىشتەي سەزىپ وتىرادى. ءسو­زىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تاعى ءبىر فاكتىگە جۇگىنەيىك. 1942 جىل­عى 3 ماۋسىمدا انەسوۆ پەن شو­راباەۆتى تەرگەۋشىلەر جۇزبە-ءجۇز جاۋاپتاعاندا, عۇباش بىلاي دەگەن: «شوراباەۆ ءوزى 1936-37 جىلدارى الماتىدا بايلا­نىسشىلار كۋرسىندا بولعاندا كۋرسانتتاردىڭ بىرىنەن (مۇحام­بەتجانوۆ) ورال پەدينستيتۋتىن­دا كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلت­شىل ۇيىمنىڭ بارىن ەستىگەن, بىراق نكۆد ورگاندارى ونى ءوز ۋاقى­تىندا جويعان بولاتىن» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 622-624 پاراق). انە­سوۆتىڭ بەر­گەن جاۋابىن شورا­باەۆ تولى­عى­مەن قۋاتتاعان. جو­عارىدا كەلتى­رىلگەن مۇراعات قۇ­جاتتارىنان شى­عاتىن قورىتىن­دى بىرەۋ: قحقو-عا دەيىن دە ورالدا ستۋدەنتتەردىڭ انتيكەڭەستىك ۇيىمى ءومىر سۇرگەن. بالكىم, عۇ­بايدوللا باسقا دا الاش ازاماتتارىنا زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن وسىدان التى جىل بۇرىن كوز جۇمعان تۋىسقانى ساتىموۆقا بارلىق كىنانى ىسىرىپ, ولاردى تاسالادى ما ەكەن؟!. ول جاعى بىزگە بەيمالىم.

فۋرمانوۆ ورتا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن ول 1940 جىلعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى پيعىل كورسەتپەگەن. بىراق 1940 جىلدىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ ءوز كوزقاراسىن كىلت وزگەرتىپ, قازاقستان تۇركيا, يران, اۋعانستان, ت.ب. سياقتى دەربەس مەملەكەت بولۋى ءۇشىن كسرو قۇرامىنان ءبولىنىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. وسى ويىن العاش سەيىتقالي باجەكەنوۆ دەگەن ازاماتقا ايتقان. سەيىتقالي 1923 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا اۋدانىنا قا­راستى جەتىباي اۋىلىندا تۋعان. بۇل پىكىرگە ءبىر مەكتەپتە وقيتىن 8-سىنىپ وقۋشىسى يمانعالي ناسىروۆ تا قوسىلادى. ولار كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس­ وكىمەتىنىڭ ۇلت ساياساتى ۇلتتى جويۋعا باعىتتالعان دەپ شەشەدى. ع.انەسوۆ بىلاي دەيدى: «ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, قازاقستاندا دەربەس مەملەكەت بولعان جوق, بارىنە ورىستار بيلىك جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن سوڭ ءبىز كسرو-دان ءبولىنىپ, قازاقتىڭ دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. كەشىكپەي وقۋ جىلى اياقتالىپ, ناسىروۆ «تالدىقۇدىق» كەڭشارىنداعى اتا-اناسىنا جازعى دەمالىسقا كەتتى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 156-پاراق).

1940 جىلعى تامىز ايىنىڭ باسىندا ناسىروۆ كانيكۋلدان كەلگەن سوڭ ءۇش دوس ورالداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا بىرگە تۇسۋگە ءسوز بايلاسادى. ءسويتىپ, ولار 1940 جىلعى 19 تامىزدا ورالعا كەلىپ, انەسوۆ فيزيكا-ماتەماتيكا, ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولىپ قابىلدانعان. وسى كەزدە عۇباشتىڭ جاقسى تانىسى فۋرمانوۆتىق قامال ماقۇل­با­ەۆ تا ورالدىڭ گيدروتەحنيكۋمىنا تۇسكەن. كوپ ۇزاماي اقىلى وقۋ جۇيەسى ەنىپ, ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ 1940 جىلى 6 قازاندا ۇيىنە قايتادى. ولاردى انەسوۆ پەن ماقۇلباەۆ ۆوكزالدان شى­عارىپ سالعان. انتيكەڭەستىك جۇ­مىسقا بەلسەندى كىرىسپەك بولعان قامال دا سول جىلى قاراشادا وقۋىن تاستاپ, اۋىلعا كەتەدى. جەلتوقسان ايىندا ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ ورالداعى انە­سوۆكە جەكە-جەكە حات جازىپ, كە­ڭەس وكىمەتىنە قارسى جۇمىستى توقتاتۋدى سۇراعان. بۇل ۇسى­نىس­قا كەلىسپەگەن انەسوۆ ناسىروۆ­قا جاۋاپ حات جازىپ, كە­ڭەس وكى­مەتىنە قارسى جۇمىستى ودان ءارى جۇرگىزە بەرەتىنىن جانە ونىڭ دا ءوز كوزقاراسىن وزگەرتۋىن سۇراعان (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №1627, 546-پاراق).

ءوز مۇددەلەستەرىنەن وقشاۋ­لانعان عۇباش جاڭا پىكىرلەستەر تاۋىپ, جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. وسى­عان بايلانىستى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى تاريح ءپانىنىڭ ۇزدىگى سايدوللا شوراباەۆپەن 1941 جىلى ءساۋىردىڭ باس كەزىندە تىم جاقىن اڭگىمەلەسە باستايدى. باستاپقىدا ساباق توڭىرەگىندەگى اڭگىمەدەن باستالعان بۇل كەزدەسۋلەر كەيىن پارتيانىڭ, اسىرەسە, ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى باعىتىن سىناۋعا ۇلاسادى. بۇعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتىنداعى مىنا تاريحي دەرەكتەر دالەل بولا الادى. «مۇنان ءارى ءبىز (انەسوۆ پەن شوراباەۆ – ج.ج.) قازاقستان ەكونوميكاسىن كەڭەس وكىمەتىنەن ءبولىپ الۋ جاعىن اشىقتان-اشىق قاراستىرا باستادىق. قازاق حالقى, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى وركەندەمەيدى, قازاقتار ۇلت رەتىندە دامىمايدى, كەرىسىنشە, جويىلا بەرەدى دەپ تۇجىرىم­داپ, قازاقستاننىڭ كسرو-دان بولىنۋىنە باعىتتالعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداسقان بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ شەشتىك, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ساياسي ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى ع.انەسوۆ. – وسى كەزدەن باستاپ ءوزىمنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوزقاراستارىمدى ءبولىسىپ, يدەيا­لىق جاعىنان ۇلت­شىلدىق كوز­قاراستا جۇرگەن ستۋدەنتتەردى بەلسەندى ۇگىتتەۋىم باستالدى» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №1627, 550-پاراق).

الايدا, بۇدان كەيىنگى ۇگىت­­تەۋلەر, كەيىن تاريح دالەلدەگەن­دەي, انەسوۆ ءۇشىن وتە ءساتسىز قالىپتاستى. نكۆد جانسىزدا­رى­نىڭ جىمىسقى ساياساتىن اڭ­عارماعان اڭعال ەر عۇبايدول­لا كەيىن مۇنىسىنا وكىندى مە, ءتىپتى, مۇنى بىلمەي كەتتى مە ەكەن دەپ تە ويلاناسىڭ. ءبىز قا­راعان مۇراعات دەرەكتەرىندە ع.انەسوۆتىڭ ءوز سەرىكتەرىن بۇل ساياسي ۇيىمعا قالاي بىرىكتىرگەنى جونىندە كوپتەگەن مالىمەت بار. ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ تەرگەۋ كەزىندە قايتارعان جاۋابى كوبىنە ۇقساس, ولاردىڭ كەيبىرىن عانا وقىرمان نازارىنا ۇسىنباق­پىز. ماسەلەن, ءوزىن انتيكەڭەس­تىك ۇيىمعا عۇباشتىڭ قالاي تارتقانى جونىندە س.شوراباەۆ بىلاي دەگەن: «1940-1941 جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە, كوكتەمدە عۇ­باش انەسوۆپەن جاقىنىراق تا­نىستىم. وڭاشادا انەسوۆ ءوزى­نىڭ انتيكەڭەستىك كوزقاراسىن بايقاتىپ ءجۇردى. انەسوۆ ماعان سەنەتىنىن ايتىپ, ءوز سىرىن باس­قالارعا ايتپاۋ تۋرالى ۋادە بەرۋىمدى سۇرادى. مەن ءوز تاراپىمنان ونىڭ قۇپياسىن ەشكىمگە بىلدىرمەيتىنىمدى ايتتىم. وسىدان كەيىن انەسوۆ كولحوز قازاقتارىنىڭ اۋىر تۇرمىسىن ايتىپ قىنجىلدى. مىسال رەتىندە فۋرمانوۆ اۋدانىنىڭ كولحوز ادامدارىنىڭ ءومىرىن سيپاتتاپ بەردى. وسىعان وراي انەسوۆ مۇنداي جاعدايدان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋىمىز قاجەت, قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋىمىز كەرەك دەپ الدىمىزعا ماسەلە قويدى (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 145-پاراق).

مۇراعات دەرەكتەرىنەن تۇيگە­نىمىز, ع.انەسوۆ قازاقستان كەڭەس وداعىنان بولىنسە, قازاقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارادى دەپ ويلاعان جانە ول جاۋاپتاۋ كەزىندە تەرگەۋشىلەرگە وسىنداي مالىمەت بەرگەن (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 622-پاراق).

كەڭەس وداعىنىڭ ۇلت ساياسا­تىنداعى كەمسىتۋشىلىكتەردى انىق اڭعارعان انەسوۆ شوراباەۆقا: «ماسەلەنى وداقتىق جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردىڭ ورنىنا ۇلت­تارعا دەربەس مەملەكەت بەرۋ نەگىزىندە شەشۋ كەرەك. بۇل جاع­دايدا ءار حالىق ءوزىنىڭ مادە­نيە­تى مەن ماتەريالدىق جاع­دايىن كوتەرۋگە تىرىساتىن بولادى (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 623-پاراق)», دەپ ايتقان.

س.مولداعاليەۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتامالارىنان دا وسىعان ۇقساس ۇزىندىلەر وقيمىز: «1941 جىلدىڭ تامىزىندا نە قىركۇيەگىندە فۋرمانوۆ پوسەلكەسىنە ورال قالاسىنان مەنىڭ تانىسىم عۇباش انەسوۆ كەلدى. قازان ايىندا انەسوۆ مەنىمەن كەزدەسەتىن بولدى. اڭگىمە كەزىندە انتيكەڭەستىك كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, مەنى وسى باعىتقا بۇرعىسى كەلدى. ماعان ايتاتىنى: «قازاقتاردىڭ تۇرمىسى ناشار, كوبى جۇمىسسىز, سالىقتى كوپ تولەيدى, ءتىپتى ۇيلەرى جوق, جەر ۇيدە تىشقان سياقتى ءومىر سۇرەدى. كسرو كونستيتۋتسياسىندا بارلىق ادامنىڭ قۇقىعى تەڭ دەگەن, ءىس جۇزىندە كوپ ادام­نىڭ, سونىڭ ىشىندە, قازاقتار­دىڭ قۇقىعى ساقتالمايدى. ما­عان اسەر ەتۋ ءۇشىن انەسوۆ: «ۇكى­مەت ەشقانداي كىناسى جوق سەنىڭ اتاڭدى – مولداعاليدى قاماۋعا الىپ, سوتتاپ جىبەردى. مىنا ۇكىمەتتەن نە جاقسىلىق كورىپ ءجۇرسىڭ, جۇمىسىڭ جوق, تۇرمىسىڭ ناشار» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.1, 277-پاراق), دەدى. انەسوۆتىڭ اسەرلى اڭگىمەسىنەن كەيىن ساتقالي مولداعاليەۆ وزىندە انتيكەڭەستىك كوزقاراس كۇشەيە تۇسكەنىن ايتادى.

يمانعالي ناسىروۆتىڭ دا ۇيىمعا قالاي كىرگەنى جايلى نكۆد ادامدارىنا بەرگەن جاۋابى جوعارىداعىعا ۇقساس. ي.ناسىروۆ: «مەن عۇباشپەن 1938 جىلدىڭ قازانىندا فۋرمانوۆ ورتا مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپ تانىستىم. ول سوندا 8-سى­نىپتا وقيتىن. العاشىندا ءبىز ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. ساباققا بىرگە دايىندالدىق, كينولارعا, كورىنىستەرگە بىرگە باردىق. بىرتە-بىرتە جاقسى دوس بولىپ كەتتىك. انەسوۆ قازاقستانعا قاتىستى پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتى سايا­ساتىنا ءجيى نارازىلىق بىلدىرەتىن. ەسىمدە, 1940 جىلى قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا ەكەۋارا اڭگىمەدە «كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ جاعدايى تىم اۋىر, ادام توزگىسىز قالىپتا, ءتىپتى ءومىر سۇرۋگە قاراجات تابۋ قيىن» ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءتىپتى پاتشا زامانىندا دا ءدال بۇلاي بولماعىنىن ايتا كەلە, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى بۇرمالانىپ جاتىر, قازاقتار ەڭ سوڭعى, ەڭ تومەن ۇلت بولىپ سانالادى, ياعني ولار ادامعا سانالمايدى دەگەندى ايتتى. دالەل رەتىندە باسقارۋشى جانە جا­ۋاپكەرشىلىگى جوعارى ورىنداردا تەك وزگەلەر وتىرعانىن, ال قازاقتار قارا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن مىسال قىلدى. وسىدان كەيىن انەسوۆ: قازاق حالقى بىزگە سەنەدى, ءبىزدى زيا­لىلار دەپ ەسەپتەيدى, سوندىقتان بولاشاقتا ءبىز قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋىمىز كەرەك, ال ول ءۇشىن ۇيىم قۇرىپ, كسرو-دان قازاقستاندى ءبولىپ الۋ باعىتىندا ۇيىمداسقان تۇردە كۇرەس جۇرگىزىپ, دەربەس قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ قاجەت» (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 484-پاراق), دەپ ءوزىنىڭ ۇيىم جەتەكشىسىمەن قارىم-قاتىناسى قالاي باستالعانىن ەسكە تۇسىرگەن.

ۇيىمعا تارتىلعان باسقا دا ادامدار جونىندە ع.انەسوۆ 1941 جىلى 31 جەلتوقسانداعى جاۋابىندا يعالي مۇحامبەتقاليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ جانە قايىرعالي ءساپاراليننىڭ ەسىمىن اتاعان.

مۇراعات دەرەكتەرىنەن بايقا­لاتىنى – «قحقو»-نىڭ نەگىزىن سا­لۋشى, ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە ايىپتالۋشىلاردىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان ع.انەسوۆتىڭ ەسىمىن اتاۋمەن بولعان. وسى دەرەكتەردى سارالاي كەلە 1937-ءنىڭ قان-قاساپ قۋعىن-سۇرگىنىنەن كەيىن ىلە-شالا ازاتتىق يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن 17 جاسار ۇلدىڭ اتان تارتپاس اۋىر جۇكتى ءوز موينىنا العان قايسارلىعىنا ءتانتى بولا­سىڭ. وكىنىشتىسى, بالعىن بوزداق­تار ازىرلەگەن بارلىق جوسپار ءسات­سىز اياقتالدى. ولار سول ساتتە الەمدەگى ەڭ الىپ دەرجاۆا سانا­لاتىن كسرو يمپەرياسى قۇرا­مىنان ءدال وسىنداي قيمىلمەن ءبولىنىپ شىعۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزە العان جوق. بۇل كەزدە ولكەنىڭ ۇلان-بايتاق دالاسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تولىق وكتەمدىگىندە ەدى.

جاڭابەك جاقسىعاليەۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

ورال.

____________________________

توبىقتاي ءتۇيىن

بۇل وقيعانى رەسپۋبليكا جۇرت­شىلىعى ءالى تولىق بىلە بەرمەيدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالاردان ءسال عانا بۇرىن «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەگەن اتپەن قۇرىلعان جاسىرىن ۇيىم جەتى اي ءومىر سۇرگەن. 17 مەن 23 جاس اراسىنداعى بالعىن 14 بوزداق تۇگەل ۇستالىپ, سوتتالعان. سول كەزدە ۇيىم باسشىسى عۇبايدوللا انەسوۆ نەبارى 17 جاستا ەدى. ول 1943 جىلى 19 جاسىندا ورال قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە اتىلعان. قى­لىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەرياعا قارسى كوزسىز ەرلىككە بارعان وعلانداردىڭ ەسىمىن ەلى, ۇرپاعى ۇمىتپاۋى ءتيىس. ولار: عۇبايدوللا (عۇباش) انە­سوۆ, سەيىتقالي باجەكەنوۆ, ساتقالي مولداعاليەۆ, عۇمار تۇرىموۆ, سايدوللا شورابا­ەۆ, مۇحام­بەتجان نۇرالين, يعا­لي مۇحام­بەتقاليەۆ, ءماززاپ اليەۆ, ءمان­ناپ احمەتوۆ, قا­مال ماقۇل­باەۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ, قايىرعالي ءساپارالين, يمان­عالي ناسىروۆ.

ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ۇلت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويا­تىن دارابوز ساڭلاقتار عانا العى شەپكە سۋىرىلىپ شىعا­تىنى – مىڭ مارتە دالەلدەنگەن اكسيوما. ال ەرلىك ءھام باتىر­لىق ءداستۇر حالىق مەرەيى, ۇلت ماقتانىشى رەتىندە جاس ۇرپاق­قا قىزمەت جاسايدى. قازاعىن قاپىسىز ءسۇيىپ, سول جولدا ۇمى­تىلماس ونەگەلى ءومىر سۇرگەن ءھام قارشادايىنان ازاتتىق ءۇشىن «اتويلاعان» الاشتىڭ التىن اسىقتاي ايبوز ۇلىنىڭ ارۋاعى الدىندا ءبىز نە ىستەي الدىق؟ بىلۋىمىزشە, جالپاقتال اۋىلىن­داعى ع.انەسوۆ اتىنداعى كوشە مەن سونداعى باقتا «جالپاق­تال جاستارىنا» ورناتىلعان تاقتا­دان باسقا ازىرشە ەشتەڭە جوق.

ع.انەسوۆتىڭ تاعدىرىنان تا­عىلىم الۋ, ونى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن مىناداي ۇسىنىستار ايتقىمىز كەلەدى:

– ع.انەسوۆكە باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى ورال قا­لاسىندا نەمەسە تۋعان توپى­راعى جالپاقتال اۋىلىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ قاجەت;

– ع.انەسوۆتىڭ تاريحي مۇراسىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن قايراتكەر تۋرالى ورال, الماتى قالالارىنداعى مۇراعات دەرەكتەرىن جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋ كەرەك;

– باتىر تۇلعاسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىن­دا جالپاقتال وڭىرىندەگى نەمەسە وبلىس كولەمىندەگى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە, قالا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمىن بەرۋىمىز كەرەك;

– وبلىستىڭ زيالى قاۋىمى مەن جەرگىلىكتى بيلىك بىرلەسىپ, ءوز ءومىرىن كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەتىپ, ۇلت جولىندا جيىرماسىنا جەتپەي قىرشىن كەتكەن جاس بوزداق ع.انەسوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ونى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەي­دەگى ەڭ جوعارى ماراپاتتارى­نىڭ بىرىنە ۇسىنۋ كەرەك.

—————————————

سۋرەتتەردە: عۇبايدوللا انەسوۆ; «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار ۇيىمى» مۇشەلەرىنە قارسى كوتەرىلگەن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىنداعى فوتوسۋرەتتەر: 1. عۇبايدوللا انەسوۆ. 2. قامال ماقۇلباەۆ. 3. سايدوللا شوراباەۆ. 4. ءمانناپ احمەتوۆ. 5. مۇحامبەتجان نۇرالين. 6. ساتقالي مولداعاليەۆ.  7. سۇندەتقالي قاراجانوۆ. 8. سەيىتقالي باجەكەنوۆ. 9. قايىرعالي ساپارالين. 10. عۇمار تۇرىموۆ. 11. يمانعالي ناسىروۆ. 12. يعالي مۇحامبەتقاليەۆ. 13. وتەگەن امانوۆ. 14. ءماززاپ اليەۆ.

سۋرەتتەر «دانا» جۋرنالىنان الىندى.

_________________________________

بۇل – قازاق تاعدىرىنداعى تىلسىم بەتتەر

ءبىز بۇل وقيعانى كەزىندە مۇراعات قاتپارىنان شىعارىپ, جۇرت نازارىنا ۇسىنعانمەن, عىلىمي سارالاۋدى ماقسات ەتكەن جوقپىز. ەندى ونىمەن تاريحشى عالىم شۇعىلدانىپ, ماسەلەنى عىلىمي ساراپتاعانى – دۇرىس قۇبىلىس.

ج.جاقسىعاليەۆ بۇل ماقالادا «قحقو» ۇيىمىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ حرونولوگياسىن ساقتاي وتىرىپ, ماسەلەگە سەنىمدى دەرەك كوزدەرى ارقىلى بايىپتى تالداۋ جاساعان. ساياسي ۇيىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن جانە ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن ەلجاندىلىق قاسيەتىن اشۋعا ۇمتىلعان. بۇل – قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىندا ءالى تۇرەن تۇسپەي, ءتيىپ-قاشتى قامتى­لىپ, قوپارا, قوتارا اشىلماي جاتقان تىلسىم بەتتەر. وسى تىڭ ءىستى جالعاستىرعان تاريحشى ىنىمە ساتتىلىك تىلەيمىن.

امانكەلدى شاحين,

قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مۇشەسى.