الا سيىر, ت ۇلىپ جانە اققىز اجە
بالالىق دەگەن بازاردى بالاعىمىزدى ءتۇرىپ تاستاپ ارمانسىز, الاڭسىز ارالاپ جۇرگەنبىز. بالاۋسا بالداۋرەن كەزەڭنىڭ كوكتەمەسىندە كوڭىلدەرگە كوك كەپتەر قونىپ, ەشنارسەنىڭ پارقىن بىلە بەرمەيمىز. تاڭەرتەڭنەن شەشەم اعارعان ىشكىزەدى. كەيدە كوگىلدىر قىراتتارعا شىعىپ, شەڭگەل-شەڭگەلدىڭ اراسىنان جۋا تەرىپ كەلەمىز. بالالىق شاعىڭىزدا ايرانعا جۋا ارالاستىرىپ ىشكەنىڭىز بار ما؟ ءبىر جاپىراق نان تابىلا قالسا, بالا ءۇشىن بۇدان ارتىق تاماق بولماۋشى ەدى عوي.
بالالىق دەگەن بازاردى بالاعىمىزدى ءتۇرىپ تاستاپ ارمانسىز, الاڭسىز ارالاپ جۇرگەنبىز. بالاۋسا بالداۋرەن كەزەڭنىڭ كوكتەمەسىندە كوڭىلدەرگە كوك كەپتەر قونىپ, ەشنارسەنىڭ پارقىن بىلە بەرمەيمىز. تاڭەرتەڭنەن شەشەم اعارعان ىشكىزەدى. كەيدە كوگىلدىر قىراتتارعا شىعىپ, شەڭگەل-شەڭگەلدىڭ اراسىنان جۋا تەرىپ كەلەمىز. بالالىق شاعىڭىزدا ايرانعا جۋا ارالاستىرىپ ىشكەنىڭىز بار ما؟ ءبىر جاپىراق نان تابىلا قالسا, بالا ءۇشىن بۇدان ارتىق تاماق بولماۋشى ەدى عوي.
جالاڭاياق جولداستارىممەن جۋا تەرە كەتكەنمىن. جولاي ءبىر باۋ بالاۋسا ءشوپ ج ۇلىپ الىپ تىمپىڭداپ كوتەرىپ كەلدىم. ونداعى ويىم – ءبىزدىڭ اسىراۋشىمىزعا اينالعان الا سيىردىڭ وزىنەن اۋماي قالعان بۇزاۋىنا بەرۋ. ونىڭ ەنەسى بىزگە اعارعان سىيلاپ ءجۇر عوي.
يىعىمداعى ءشوپتى تاستاي بەرىپ دەنەم ءدىر ەتتى. كىشكەنە عانا بۇزاۋ قوزعالمايدى, كوزدەرى ءبىر نۇكتەگە قادالىپ قالعان. ۇستاپ كوردىم. قۋىس كەۋدە, قۇر ءمۇسىن. شوشىپ كەتتىم.
– اپا! – دەپ قورادان اتىپ شىققانىمدى بىلەمىن. ودان ارعىسى ەسىمدە جوق.
اجەم ماڭدايىما سۋىق شۇبەرەك باسىپ وتىر ەكەن.
– قورقىپ قالعان عوي, – دەپ تاڭدايىمدى كوتەردى.
كەيىن ءبىلدىم, الا سيىرىمىزدىڭ ادەمى بۇزاۋى الدەقاشان ءولىپ قالىپتى. سيىردى ءيدىرۋ ءۇشىن اكەم مەن شەشەم بۇزاۋدى سويىپ, تەرىسىنە ءشوپ تولتىرىپ قويىپتى. ونى ت ۇلىپ دەپ اتايدى ەكەن. بايعۇس سيىر سول ت ۇلىپتى بۇزاۋىم دەپ ەمىرەنىپ يىسكەپ, ەمشەگىنەن شەلەك-شەلەك ءسۇت سورعالايتىن كورىنەدى. بوس ت ۇلىپقا ەمىرەنگەن الا سيىر ءبىزدى سۇتكە قارىق قىلعانمەن, «بۇزاۋى» وسپەي-اق, ءيدىرىپ ەمبەي-اق قويدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ءوزىنىڭ قۇر تۇلىپقا الدانىپ جۇرگەنىن سەزدى مە, باۋىرىنا جاقىنداعان شەشەمدى تەۋىپ, ءسۇزىپ, الاكوزدەنە وكىرىپ ماڭايىنا جولاتپاي قويدى. سودان ورىستەن ءتورت ەمشەگى سىزداپ تاعاتسىزدانىپ كەلمەيتىن بولدى.
* * *
…كورشىمىزدىڭ قوراباي دەگەن ۇلى بولدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە تەنتەكتىگىمەن اتى شىقتى. جوعارى سىنىپقا وتكەن كەزدە شاراپتان ءدام اۋىز ءتيدى. سول, سول-اق ەكەن, قوراباي قاراداي ءجۇرىپ بۇكىل اۋىلدى قىرىپ جىبەرەتىن «ونەر» اشتى. مەكتەپتەن سوڭ ۋچيليششەگە ءتۇسىپ, مەحانيزاتور بولىپ ورالدى. كەڭشار باسشىلارى, كومسومول كوميتەتى ونى اسكەرگە اسا «قۇرمەتتەپ» شىعارىپ سالدى.
– اسكەردە تانكى ايدادىم. كومانديردىڭ ءوزىن تانكىمەن تىرقىراتىپ تالاي قۋدىم, – دەپ اۋزىنا اراق تيگەندە ءبوسىپ وتىرعانىن تالاي ەستىدىك.
«دت-75» دەگەن شىنجىر تاباندى تراكتور بەرىپ ەدى, كوپ ۇزاتپاي ونى ناعىز «تانكىگە» اينالدىرىپ شىعا كەلدى. ءىشىپ العاندا ادامداردى كوشە-كوشەمەن تراكتورمەن تىرقىراتىپ قۋاتىنىن ءالى ۇمىتقانىمىز جوق. وشاقبايدىڭ شارباعىن ويرانداپ كەتكەنى بار, ماۋسىمبەكتىڭ قوراسىن بۇزىپ كەتكەنى بار, اۋدانعا ايدالىپ, ون بەس سوتكە «قوناق ۇيگە» جاتىپ كەلگەن كۇندەرىندە ەسەپ جوق. سوندا دا ەس كىرمەدى قورابايعا.
– بۇل ديۋدى ۇيلەندىرەيىك. كەلىننەن ۇيالار. بالالى-شاعالى بولسا تەنتەكتىگى تىيىلار, – دەستى ۇلكەندەر جيىلىپ.
ەندى قوراباي كوكەمنىڭ ءوز تويىندا ءوزى توبەلەس باستاپ, بۇكىل اۋىلدى قىرىپ كەتە جازداعان «كونتسەرتىن» قاز-قالپىندا قاعازعا تۇسىرسەك, ءتورت-بەس پاراق قور بولادى. مەلدەبەك جاكەمنىڭ قولىنىڭ سىنعانى, سۇلتان كوكەمنىڭ باسى جارىلعانى, تۇكتىباي اعانىڭ يىعى شىعىپ كەتكەنى, توعىزبايدىڭ تەپكىنىڭ استىندا قالىپ, بەت-اۋىزى كونەكتەي بولىپ ءىسىپ, ادام تانىماستاي كۇيگە تۇسكەنى, بۇكىل ىدىستىڭ سىنىپ-كۇيرەگەنى سياقتى «ۇساق-تۇيەكتى» ايتپاي-اق قويالىق.
ايتپاقشى, ۋچاسكەلىك ينسپەكتور قاراسارت جاڭبىرباەۆ قوراباي كوكەمدى سول كۇنى اۋدانعا ايداپ, كوزىن باقىرايتىپ ون بەس سوتكەگە جاۋىپ-اق تاستايتىن ەدى, اۋىلدىڭ اقساقالى, قاراساقالى تۇگەل جينالىپ: «بۇگىن عانا شاڭىراق كوتەردى, تويدىڭ بالەسى عوي. قول سىنسا جەڭ ىشىندە, باس جارىلسا بورىك ىشىندە, اعايىن اراز بولماسىن, تەنتەگىمىزدى ءوزىمىز تەزگە سالامىز. ءبىر جولعا كەشىر», – دەپ جاتا جابىسىپ جالىنباعاندا. ءسويتىپ, قوراباي كوكەمىز تۋرالاپ كەلگەن «تاجالدان» وسىلاي امان قالدى.
– وي, اتاسىنا نالەت! توبەلەسپەسە تويدىڭ نەسى قىزىق؟ قاتىپ كەتكەن توبەلەس ۇيىمداستىردىم-اۋ. اتتەڭ, ءوز تويىم بولىپ, قولىمنىڭ قىشۋى قانباي قالدى, – دەپ ءجۇردى بۇل دۇلەي كوپكە دەيىن.
ۇيىنە تەزەك ءتۇسىرىپ, سەكسەۋىل ءتۇسىرىپ جۇرگەن قورابايدى ەل «تۇزەلدىگە» ساناپ-اق قالعان ەدى. قايداعى؟! ءبىر كۇنى تراكتورىن جاۋ قۋعانداي بەزىلدەتىپ كەلە جاتقانىن كورىپ ءۇي-ۇيگە, قورا-قوراعا تىعىلدىق. سول ءتۇنى كورشىمىزدىڭ ءيتى ءۇرىپ, سيىرى موڭىرەپ, بالالارى ۇلارداي شۋلاپ, جەڭگەمىز اساۋداي تۋلاپ شىقتى. كوكەمىزدىڭ ۇيىنە الدەكىمدەردىڭ كىرگەنىن, ونى ۇيىقتاتا الماي الىسىپ شىققانىن بالا بولساق تا كوزىمىز باقىرايىپ جاتىپ بىلدىك. «ءبىزدىڭ ۇيگە كىرىپ كەتپەسە ەكەن» دەپ قۇدايعا جالبارىنىپ, كورپە استىنا جاسىرىندىق. كىشكەنتاي جۇرەگىمىز بۇلك-بۇلك سوعىپ جاتىپ: «قوراباي كوكەم بۇدان كەيىن اراق ىشپەسە ەكەن, بالالارى قويانداي قالتىراپ وتىرماسا ەكەن», دەپ تاڭىردەن ءتىلەدىك.
بىراق, ءبىزدىڭ بۇل تىلەگىمىزدىڭ دە, اققىز اجەمىزدىڭ كوككە ەمشەگىن ساۋىپ جالبارىنعانىنىڭ دا شاپاعاتى بولمادى. توزاق ۋىنىڭ اششى تىرناعىنا تۇزاقتالعان قوراباي كوكەمنىڭ كوزدەرى ەشتەڭەنى كورمەي, اقىل-ەسىن تۇمان تورلاپ, ءىبىلىستىڭ سوڭىنان ەرە بەردى. شايتان سۋدىڭ ق ۇلىنا اينالعان كوكەمىز قارايعاندى قاس دۇشپان ساناپ, قارادان-قاراپ سوقتىعىساتىن. سوڭعى كەزدە كوزىنە بەلگىسىز ەلەستەر ەنىپ, ءتۇنى بويى الاسۇرىپ شىعادى ەكەن دەگەندى ەستيتىنبىز. جەڭەشەمىز تەمىردەن جاراتىلعان جان-اۋ, ءسىرا. كوكەمنىڭ قولاقپانداي جۇدىرىعىنا كوپكە دەيىن شىداپ باقتى. بەت-اۋىزى كوكالا قويداي بولىپ ءىسىنىپ, ەل كوزىنە قاراۋعا شاماسى كەلمەي, بۇقپانتايلاپ, ءجۇزىن ورامالمەن وراپ ۇيدە كومىلىپ وتىردى. ەشكىمگە, ءتىپتى, توركىندەرىنە دە ءتىس جارىپ شاعىم ايتپادى.
– ماڭدايىما جازىلعانى وسى شىعار. قۇداي سالدى, مەن كوندىم, – دەگەنىن ەستىپ, اپام تالاي رەت ريزا بولىپ كەلگەن.
سويتكەن, سولداتتىڭ ەتىگىندەي ءسىرى جەڭگەم دە ءبىر كۇنى سوگىلدى. قاتتى ءبىر تەپكەندە بۇيرەگى ەزىلىپ, اۋداندىق اۋرۋحانادان ءبىر-اق شىقتى. ەمدەلىپ, بەتى بەرى قاراعان سوڭ شاڭىراعىنا ورالار دەپ ويلاعانبىز. شاشى جالبىراپ ءجۇگىرىپ جۇرگەن جاپىراقتاي قىزىن دا, كىشكەنتايىنان بۋلىعىپ وسكەن, وڭايلىقپەن سويلەي قويمايتىن قارادومالاق بالاسىن دا كورگىسى كەلمەي, توركىنىنە تارتىپ كەتتى.
– ەندى كورمەگەنىم قورابايدىڭ ءۇيى بولسىن. بالالار ەسىن جيناسا, شەشەلەرىن ءبىر كۇنى ءوزدەرى-اق تابار, – دەپتى.
بۇل سوڭعى ءسوزى.
ال, اعامىزدىڭ «اراقتى قويامىن» دەگەن ءسوزىنىڭ شەت-قيىرى بولمادى. ونىڭ «قويدىم» دەگەنى ەندى بىزگە «تويدىم» دەگەندەي ەستىلە باستادى.
كوكەمىزدىڭ پسيحيكاسىندا دا ءبىز بىلىڭكىرەمەيتىن ءبىردەڭەلەر بايقالدى. كەيىن بىلدىك, مۇنى «پسيحوز» دەيدى ەكەن. جۇيكە جۇيەلەرى ج ۇلىم-ج ۇلىم بولىپ زاقىمدانعان كوكەمىزدىڭ قۇلاعىنا ءتۇرلى داۋىستار ەستىلىپ, كوز الدىنا قورقىنىشتى ەلەستەر كورىنىپ, اراق ىشكەن ءتۇنى «شايتاندارمەن شايقاسىپ» شىعاتىن بولدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە اعايىندار جينالىپ قوراباي كوكەمنىڭ قول-اياعىن تۇتقىن سەكىلدى تارس بايلاپ, الدەقايدا الىپ كەتتى. القاشتاردى ەمدەيتىن ارنايى اۋرۋحاناعا جاتقىزعان با, بىرەر ايدان سوڭ اعامىز مەڭ-زەڭ كۇيدە قايتىپ كەلدى دا اراعا كوپ ۋاقىت سالماي «ەسكى دوسىمەن» قايتا قاۋىشتى.
دۇربەلەڭ قايتا باستالدى. كوكەمدى تىرپ ەتكىزبەي قول-اياعىن ارقانمەن بايلاپ, ەمشى-تاۋىپتەرگە ەمدەۋگە اكەتتى. وسى ساپاردان ول كادىمگىدەي وڭالعانداي بولىپ ورالدى. جۇزىنە قان جۇگىرىپتى. ءبىر تاڭ قالعانىمىز – قولىنان قۇمان تۇسپەيتىن بولىپتى.
– ءيا, ارۋاق! ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي, – دەپ قاريالار قۋانىپ ءجۇردى.
ءبىر كۇندەرى بولعاندا قوراباي كوكەمنىڭ كوزدەرى تۇماندانىپ, قولىنا قۇماندى الىپ قويباعار جاكەمە تۇرا ۇمتىلدى دەسەدى. سول سول-اق ەكەن قورابايدىڭ ءباز-باياعى بەيبەرەكەت ارەكەتى بۇعىپ جاتقان جىلانداي باسىن كوتەرىپ, تسۋنامي جەلىندەي سۋماڭداتا, سولقىلداتا سوقتى دەيسىز ءبىر. ول جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ بارا جاتتى.
اجەمىزدى ەسكى قورىمداعى اتامىزدىڭ قاسىنا تابىستاپ, ۇيگە كەلگەندەر جاعالارىن ۇستاپتى دەسەدى. ۇيدە ءىلىپ الار ەشتەڭە قالماپتى. قورا تىپ-تيپىل. اعايىن-تۋىس جىلۋ جيناپ, اجەمىزدىڭ جەتىسىن, قىرقىن وتكىزدى.
– سورلى اققىز, قۋ تۇلىپقا تەلمىرىپ ءوتتى. وسى جالعىزى ادام بولا ما دەپ ارقا ەتى ارقا, بورباي ەتى بورشا بولىپ عۇمىر كەشتى. جاستاي جەسىر قالىپ, ءبىر بالانىڭ سوڭىنا قاراپ قالىپ ەدى. قاراڭ قالعىر قوراباي, شەشەسىنە نە جاقسىلىق كورسەتتى؟ ەندى بۇل القاش نە ىستەر ەكەن؟ – دەپ ۇلكەندەر جينالعان كەزدە اھ ۇرىپ وتىرعانىن بالا بولساق تا ەستىدىك. سوندا كىشكەنتاي جۇرەگىمىز اتقاقتاي سوققان.
ءبىر كۇنى جەڭەشەمىز كەلىپ, ۇلى مەن قىزىن الىپ كەتتى.
– ۇلكەيگەن سوڭ ەلىن تابار. ازىرگە قورابايدىڭ تەپكىسىن كورمەسىن. جانىمدى جالداسام دا جاۋتاڭداتپاي جەتكىزەرمىن, – دەپتى جەڭەشەمىز.
ءسويتىپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا باۋىرلارىمىز باسقا جۇرتقا كەتتى. جىلاي-جىلاي كەتتى. جاۋتاڭداپ كەتىپ بارا جاتقان كوزدەرىنە قاراي المادىق. جۇرەگىمىز قان جىلادى.
ءتىرى ت ۇلىپقا اينالعان قوراباي كوكەم دە ءبىر كۇنى ءبىرجولا تىنىش تاپتى. ۇرەيگە بوي الدىرعان ول قوراعا بارىپ ارقانعا موينىن سالىپتى.
بىراق ۇلى مەن قىزىنىڭ باسىنا ءبىر ۋىس توپىراق سالماعانى قاتتى باتتى.
ەندى كىم ىزدەيدى, ءسىزدى كوكە!
* * *
جۋىردا ءباسپاسوز بەتتەرىنەن مىنا مالىمەتتى وقىپ جاعامدى ۇستادىم. رەسمي دەرەك بويىنشا, رەسپۋبليكامىزداعى ناركولوگيالىق مەكەمەلەردە 235416 ادام ماسكۇنەمدىك دەرتى بويىنشا ەسەپتە تۇرادى ەكەن. ءبىر ادامعا كۇنىنە 12 ليتر اراق, 31 ليتر سىرادان كەلەدى دەيدى تاعى ءبىر ەسەپ. ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ 33,3 پايىزى, ياعني ۇشتەن ءبىرى اراق ىشەدى. جاس ەرەكشەلىكتەرىنە كەلسەك, 40-49 جاستاعىلار كوش باستاپ, 20-29 جاستاعىلار ودان كەيىنگى ورىندا. ال, 18-19 جاستاعىلاردىڭ ۇلەس سالماعى 37,7 پايىزدى, جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇلەسى 22 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى ىشىمدىكتى شامادان تىس تۇتىنۋ ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى, ۇلتتىڭ تەگىن قۇرتاتىنىن ايتادى.
ۇلتتىڭ تەگىن قۇرتقانى ەمەي نەمەنە, قوراباي كوكەمنىڭ باسىنان وتكەرگەندەرىنىڭ ءوزى تالاي قاسىرەتتىڭ ءوزى ەمەس پە؟ قاي قازاق بالاسىن قاڭعىتىپ جىبەرەدى؟ قاي قازاق وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرەدى؟ شاريعات تا وزىنە-ءوزى قول سالعاندى قوش كورمەيدى. ولارعا ءتىپتى جانازا دا شىعارمايدى دەسەدى. شەشەسى قولى – كوسەۋ, شاشى – سىپىرعى بولىپ ءجۇرىپ يت ولىممەن ءولدى. ايەلى بوساعاسىن اتتاعالى راحات, وتباسى قىزىعىن كورە الماي-اق كەتتى. ۇلتتىڭ تەگى قۇرىماعاندا ەندى نەسى قالدى؟
ەر-ازامات ءاربىر وتباسىنىڭ ۇستىنى, تىرەگى. ءار اكە-شەشە ومىرگە ۇل بالا كەلسىن دەپ تىلەگەندە «سوڭىمدا ءىزىم قالسىن» دەيدى. ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى. ءاربىر شاڭىراق ومىردە ءوز ورنىن تاپقان ۇلى – ىزباسارىمەن ماقتانادى. ال, سول ات تۇياعىن باسار تايدىڭ تاعدىر تالايى بۇرالاڭ جولمەن وتسە شە؟ وندا وتباسى ءۇمىتىنىڭ وشكەنى. ارامىزدا قانشاما وتباسى ءوز شاڭىراعىن ورتاعا ءتۇسىرىپ, ىشىمدىكتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ ءجۇر دەسەڭشى. وتكەندە ءومىر بويى جوعارى قىزمەتتە ىستەگەن ءبىر كىسىنىڭ جالعىز ۇلى ەڭ اۋىر ىندەت – ەسىرتكىگە ەلتيدى دەپ ەستىگەندە نە ايتارىمدى بىلمەدىم. سول جالعىزبەن بىرگە جالقى ءۇمىت تە جالپ ەتىپ ءسوندى. ەندىگى اكە تاعدىرى نە بولماق؟ ول دا قۇر ت ۇلىپقا يىگەن ءبىزدىڭ الگى الا سيىر سياقتى ولىمتىك ۇلعا ءۇمىت ارتىپ كەلدى عوي.
قىزىق. سيىر عوي – مال. تۇيسىك اتاۋلىدان جۇرداي. قۇر ت ۇلىپقا الداندى. ال, ادامدار شە؟..
ادامدار الدانبايدى. بىراق, ءۇمىتىن وشىرە الماي وتەتىندەرى وكىنىشتى.
ەي, ادامزات بالاسى! سەن دە ءبىر ءۇيدىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتىسىڭ. اكەڭ مەن شەشەڭ, تۋىستارىڭ, باۋىرلارىڭ قۇر ت ۇلىپقا ەمەس, تۇلعاعا قاراپ قۋانسىن.
* * *
تۇنشىعىپ وياندىم. بىرەۋ القىمىمنان سىعىمداپ قىسقانداي, القىنىپ تۇرمىن. ءتۇس كورىپپىن.
باياعى بالا كەزىم ەكەن دەيمىن. الا سيىر الارىپ قارايدى. ۇيگە قاراي ايدايمىن, قاشادى. ارعى جاقتان اققىز اجەم كورىندى. كوزىندە مۇڭ. جانارىندا جاس. ءبىر ۋىس بولىپ بۇكتەتىلىپ قالىپتى. ايتپاقشى, سوڭعى كەزدە ونى «بۇكىر كەمپىر» دەيتىن. قولىن ماڭدايىنا قويىپ تۋ-ۋ الىسقا قاراعىشتايدى.
– قوراباي, ا, قوراباي, قايداسىڭ؟
انە, انا قىراتتان قوراباي كوكەم كورىندى. قاپ-قارا بولىپ تۇتىگىپ كەتىپتى. ارتىنا قارايلامايدى. جاپادان جالعىز جالاڭاياق وت كەشىپ بارا جاتىر. وسى وتتىڭ شەتىنە كەلگەندە اققىز اجە سوستيىپ تۇرىپ قالدى. الاۋلاعان وت وتكەل بەرەر ەمەس. بۇكىر كەمپىر بۇك ءتۇستى.
– قايت, بالام, قايت!
اققىز اجەنىڭ اششى ايقايى ەكەن مەنى وياتقان.
سول كۇنى اققىز اجەمنىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىدىم. كۇتىمسىز قورىمنىڭ ءۇستىن ءارامشوپ باسىپ كەتىپتى.
سابىربەك ولجاباي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
