ساياسات • 22 ءساۋىر، 2019

شىندىق ايتىلۋى ءتيىس دەسەك تە...

358 رەت كورسەتىلدى

قانداي دا ءبىر ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇپياسى سانالاتىن مالىمەتتەر ءتۇرلى جولدارمەن الەمگە جايىلىپ كەتسە، ونىڭ سول ەل ءۇشىن وڭاي سوقپاسى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل جەردە الگى ەلدىڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ، قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرى، وزگە تاراپتارعا قولداناتىن ساياسي تاسىلدەرىنىڭ ناعىز شىنايى مازمۇنى، دالىرەگى، بەتپەردەسى اشىلىپ قالادى دا، سونىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ بەدەلى تۇسەدى، سودان كەيىن وزگە ارىپتەس ەلدەرمەن جاساسقان ەكىجاقتى، كوپجاقتى جانە حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى كەلىسىمدەرىنە زيانى تيەدى. جالپى، مەملەكەتتىڭ ساياسي اقىل-ويىندا نەندەي «سۇمدىقتار» جاتقانىنىڭ جاريا بولۋىنان تۋىندايتىن زارداپتار تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن.

جاقىندا، ياعني وسى جىلعى 11 ساۋىردە قۇپيا اقپاراتتاردى جاريا­لاۋمەن شۇعىلداناتىن Wikileaks ساي­تىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، 2012 جىلدان بەرى لوندونداعى ەكۆادور ەلشىلىگىندە بوي تاسالاپ كەلگەن دجۋ­ليان اسسانجدى ۇلىبريتانيا پوليتسيا­سى قاماۋعا الدى. بۇل جاعدايات حالىق­ارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە بىردەن اۋداردى. 

كوپ نارسەنى «بۇلدىرگەن»، وسىدان 8 جىل بۇرىن شۆەتسيا جاعىنان ايىپ تاعىلعان، بريتانيا قاماۋعا الماق بولعان،  اقش-قا ەكستراديتسيالانۋ قاۋپى تۋىنداعان دج.اسسانج 2012 جىلى ەكۆادوردىڭ ۋاقىتشا باسپانا بەرگەنىن پايدالانىپ، وسى مەملەكەتتىڭ لوندونداعى ەلشىلىگىن پانالاعان ەدى. سودان بەرى ول ەلشىلىك عيماراتىندا تۇرىپ كەلگەن-ءدى. بىراق كەنەتتەن ول ءوزىن قورعاپ كەلگەن ەكۆادوردىڭ جاڭا پرەزيدەنتى لەنين مورەنوعا تيىسەمىن دەپ جازا باستى. دالىرەگى، وسىدان ەكى جارىم اي بۇرىن Wikileaks سايتى ل.مورەنونىڭ جانە ونىڭ وتباسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسى بار ەكەنىن جاريالاپ جىبەرەدى (بۇل دج.اسسانجدى تىعىلىپ جاتقان جەرىنەن شىعارۋ ءۇشىن ەكىنشى ءبىر كۇشتەردىڭ جاساعان ارەكەتى بولۋى دا مۇمكىن). ەل پرەزيدەنتى سايت ارقىلى وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى جوققا شىعاردى. ىلە ەكۆادور وعان ساياسي باسپانا بەرۋدەن باس تارتتى. سودان ەكۆادور ەلشىسى لوندون پوليتسياسىنا دج.اسسانجدى ۇستاپ الىپ كەتۋىنە رۇقسات بەردى. وسىلايشا، ۆەستمينستەرلىك ماگيستراتتىق سوتتىڭ 2012 جىلعى 29 ماۋسىمدا بەرگەن وردەرى بويىنشا سوتقا كەلمەگەنى ءۇشىن دج.اسسانجدى لوندون پوليتسياسى تۇتقىندادى. ەندى دج.اسسانج سوتقا دەيىن لوندونداعى ورتالىق پوليتسيا بولىمشەسىندە وتىرادى. ال ونىڭ تاعدىرى ودان ءارى قاي سوقپاققا تۇسەتىنى ازىرگە بەلگىسىز.

وزدەرىڭىز بىلەتىن بولارسىزدار، دج.اسسانج نەگىزىن قالاعان Wikileaks سايتى 2006 جىلى قۇرىلعان. سودان بەرى سايت جاسىرىن اقپارات بەرۋشىلەردەن العان قۇپيا قۇجاتتاردى جاريالاۋمەن بولدى. سايت ارقىلى الپاۋىت ەلدەردىڭ «ىستىق نۇكتەلەردەگى» ارەكەتتەرى جونىندەگى نەبىر جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر، بەلگىلى تۇلعالار جونىندەگى اقپاراتتار كوپتەپ جاريالاندى. اسىرەسە سايت ۇسىنعان يراك پەن اۋعان­ستانداعى اقش-تىڭ اسكەري وپەراتسيالارى تۋرالى قۇجاتتار، گۋانتانامو تۇرمەسىندەگى احۋا­ل جونىندەگى جانە باس­قا دا مالىمەتتەر حالىقارالىق قو­عام­داستىقتى ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرگەن بولا­تىن.

وسىنداي دەرەكتەردى ايداي الەمگە تاراتۋعا ۇيىتقى بولعان دج.اسسانج­دىڭ ەمىن-ەركىن ءجۇرۋى قيىن ەكەنى ءا دەگەن­نەن-اق بەلگىلى بولعان. ونى العاشقىدا شۆەتسيا جاعى «زورلاۋ» فاكتىسى بويىنشا قۋدالاماق بولدى، اقش «رەسەيمەن قۇپيا كەلىسىمگە كەلدى» دەپ ايىپتادى جانە باسقا دا ءتۇرلى كۇدىك­كە ءىلىندى. بىراق دج.اسسانج وزىنە تا­عىلعان كىنا­لاردى جوققا شىعارۋمەن كەلدى.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋدا قانشا جەردەن وزىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا تەحنيكالار قول­دانىلىپ جۇرگەنىمەن، ونىڭ كىلتىن اشۋ سونشالىقتى قيىن بولماي تۇرعانداي. ويتكەنى بۇل جەردە قۇپيانى ساقتاۋشى مەن ونى اشۋشى تەحنولوگيالار ءبىر-بىرىمەن وڭاي «ءتىل تابىساتىن» سەكىلدى نەمەسە قورعاۋشى تەح­نولوگياعا قاراعاندا شابۋىلداۋ­شى تەحنولوگيا باسىم ءتا­رىزدى... دەسەك تە، ءبىزدىڭ بۇل پايىمداۋىمىز نەگىزگى تۇيتكىلدىڭ شەشىمىن كورسەتىپ بەرە المايدى. ويتكەنى بۇل تەحنولوگيا­لاردى ادام باسقارادى. دەمەك، ماسەلە وزدىگىنەن كەلىپ ادامي فاكتورعا تىرەلەدى.

اقيقات قانشا جەردەن ايتىلۋى ءتيىس بولعانىمەن، ءوز كەزەگىندە مەم­لەكەت­تەردىڭ وزىندىك قۇپيالارى دا ساق­تالعانى ماڭىزدى. ويتكەنى تۇتاس ەل تۇگىلى شاعىن وتباسىنىڭ ءوز قۇ­پيا­سى مەن شىندىعىنىڭ بولۋى ءومىر زاڭدىلىعى. مىنە، وسى ەكى «ما­ڭىز­دىنىڭ» سالماعىن سانا تارازىسىنا سالىپ ولشەسەك، ولاردىڭ قاي­سىسى اۋىر تارتادى؟ پالەن دەپ ءدوپ باسا جاۋاپ بەرۋ قيىن. سوندىقتان ءبىز دج.اسسانجدىڭ قۇپيا اقپاراتتى جاريالاۋداعى قادامىن دۇرىس نە بۇرىس ىستەپ كەسىپ ايتا المايمىز. 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار