دۇبىرگە تولى دۇنيە

جوسىقسىز جاقىننان پاراساتتى جات جاقسى ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ رەسمي تۇردە ۋكراينا پرەزيدەنتى قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە ەكى-اق اپتا ۋاقىت ءوتتى. وسى قىسقا مەرزىمنىڭ ءوزى دە جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ۇستاناتىن باعىتىن ءبىرشاما اڭعارتقانداي. سايلاۋعا دەيىن, ونىڭ با­رى­سىندا جۇرت يانۋ­كوۆيچتى رەسەيگە بەت بۇ­را­دى دەگەن. ونىڭ دا ءبىر قيسىنى بار ەدى. بۇرىنعى بيلىك باتىسقا بەت بۇردى, ءماس­كەۋمەن ءتىل تا­بىس­پادى. يانۋكوۆيچ, ونىڭ اي­ماق­تار پارتياسى ولارعا وپ­پو­زي­تسيادا بولعان سوڭ, قاراما-قارسى باعىتتى ۇستانادى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى. ءتىپتى, ماسكەۋدىڭ ءوزى يانۋكوۆيچتى ءوز ادامى ساناپ, ونىڭ جەڭىسىنە تىلەكتەس بولعانى دا انىق. راس, ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ “قىزىل-سارى رەۆوليۋتسيانى” جاساعانداردىڭ رەسەيگە, ورىسقا قارسى ساياساتىن قاتتى ايىپ­تا­عانى بەلگىلى. ونى ءماس­كەۋگە بۇيرەگى بۇردى دەپ قابىلداۋعا دا بولار ەدى. سونىمەن بىرگە, بۇرىنعى تاعدىرلاس ەلمەن عانا ەمەس, ەكونوميكاسى تىعىز باي­لانىستا بولعان, بىرىگىپ شەشەتىن ماسەلەسى كوپ ەلمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ ۋكراينانىڭ ءوزى ءۇشىن دە پايدالى, پاراساتتى سايا­سات ەكەنى داۋسىز. مۇنى استە دە يانۋ­كوۆيچتىڭ باتىسقا تەرىس قا­راي­تىن­دىعى دەپ تۇسىندىرۋگە بولماس ەدى. ۋكرايناداعى “قىزىل-سارى رە­ۆوليۋتسياعا” باتىستىڭ باعاسى دا بىرجاقتى ەدى. مۇندا دا رە­سەيگە قارسىنىڭ ءبارى جاقسى دەگەن ۇستانىم ۇستەمدىك ەتتى. ايتپەسە ۆيكتور يۋششەنكو مەن يۋليا تيموشەنكونىڭ ارەكەت­تە­رىندە دەموكراتيادان گورى داڭعازالىق, ساياسي ويىن باسىم ەكەنىن العاشىندا-اق اڭعارۋعا بولاتىن. ولاردىڭ كەيبىر جوسىقسىز ارەكەتتەرى وزدەرىنىڭ عانا ەمەس, قولداۋشىلارىنىڭ دا ابىرويىن ءتۇسىردى. ۋكراينا باتىسپەن كىرىگە المادى. ەڭ الدىمەن ولاردىڭ جوسىقسىز ساياساتى كىرىكتىرمەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ۋكراينا ارقىلى وتەتىن رەسەيدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ باتىسقا جۇيەلى جەتۋىنە كەدەرگى جاساعانى ءۇشىن دە باتىس بۇل ەلگە مىقتاپ وكپە ايتۋىنا تۋرا كەلدى. ءتىپتى باسقا ەلەۋسىز ەلدەرگە ەسىگىن ايقارا اشقان ەۋرووداق تا ۋكرايناعا وڭ قاباق كورسەتپەدى. ءسويتىپ, ۇستانعان باعىتى باتىسقا جاقىن بولعانمەن, جۇرگىزگەن ساياساتى ۋكراينانى با­تىستان وقشاۋ قال­دىردى. سو­دان دا رەسەيدەن كە­تىس­كەن­مەن, با­تىس­پەن كەلىسە ال­ما­عان ۋكرا­ي­نانىڭ ەكو­نو­ميكاسى شاتقاياقتادى. يانۋكوۆيچتىڭ جەڭىسىن دە تىم جوعارى با­عا­لاۋ­عا بولماس. مۇن­دايدا جەڭىستەن گورى قار­سى­لاستىڭ جەڭىلىسىنە كوپ ءمان بەرىلەدى. دەگەندە, يانۋكوۆيچتىڭ باعدار­لاماسىنان پاراساتتى ۇستانىمدى دا اڭعارۋعا بولعانداي ەدى. ول نە­گىزىنەن ەلدى ەكىگە بولمەي, حا­لىقتى ءبىر ماقساتقا بىرىكتىرۋدى, ۋكراي­نانى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇي­ىق­تان الىپ شىعۋدى ۇسىندى. حا­لىق­تىڭ باسىم بولىگى ونى قۇپ كوردى. سايلاۋدان كەيىنگى ۋاقىت تا ءبىراز جايدى اڭعارتتى. يۋششەنكو ماسقارا جەڭىلىستەن كەيىن ابى­روي­دان ءبىرجولا ايرىلسا, تيمو­شەن­كو­نىڭ سوتقا جۇگىنگەن, ۇكىمەت باس­شىسى قىزمەتىندە قالعىسى كەلگەن ارەكەتتەرى دە ونىڭ بەدەلىن كو­تەر­گەن جوق, كەرىسىنشە ونىڭ جەڭى­لىسىن ناق­تىلاي ءتۇستى. وسىنىڭ ءبارى ۆ.يانۋكوۆيچتىڭ ۇپايىن كوبەيتكەنى انىق. ءالى دە پار­لامەنتتىڭ جۇمساق ورىن­تا­عىن­دا قالعىسى كەلگەن دەپۋتاتتار ونىڭ ءبىراز ۇسىنىستارىن قول­داي­تىن ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىر كورىنىسى بۇ­رىن پارلامەنتتە كوپشىلىك ورنى بار تيموشەنكونىڭ وتستاۆكاعا جىبەرىلۋى ەدى. جۇرت كۇتكەن باستى ماسەلە – يانۋكوۆيچتىڭ باتىس پەن رەسەيگە كوز­قاراسىنا كەلسەك, ونىڭ ال­عاش­قى قادامدارىنان پارا­سات­تى­لىق­تى اڭعارامىز. بۇل ەكى باعىتتىڭ ءبى­رەۋىن تاڭداپ, ەكىنشىسىنەن باس تارتقان جوق. ەڭ باستىسى – ۋكراي­ناعا ءتيىمدى نارسەنىڭ ءبارىن قولدايتىنىن سول العاشقى قا­دام­دارىندا-اق كورسەتتى. العاشقى ساپارىن بريۋسسەلدەن باستاسا دا, رەسەيدى دە ۇمىتقان جوق. ماسكەۋ نەگە ماعان الدىمەن كەلمەدىڭ دەپ وكپەلەمەيتىنى انىق. باتىس تا ونىڭ بۇل قادامدارىن قۇپتاپ جاتىر. اقش سەناتىنىڭ ۋكراي­نا­دا دەموكراتيا باعىتىندا وڭ قادام بارلىعىن اتاپ كورسەتۋى دە يانۋكوۆيچتىڭ قىزمەتىنە باعا, كۇنى كەشە جات سانالعان تۇلعانىڭ قىز­مەتىن مويىنداۋ. بۇل جاڭا پرە­زي­دەنت ءۇشىن جاقتاستارىنىڭ ماق­تاۋىنان الدەقايدا ماڭىزدى. ايداھار الىپتاردى دا جۇتىپ جىبەرەدى مىناۋ داعدارىس دەگەن تاجال تالاي ەلگە, ءتىپتى ەڭ مىقتى دەگەن ەلدەرگە دە سىن بولدى. الەمدەگى ەڭ مىقتى سانالاتىن ەكى الىپ – اقش پەن جاپونيا دا ەسەڭگىرەپ قالدى. بىرىنشىسىنە ءتىسى باتپاعانمەن, ەكىنشىسىنە قىتايدىڭ اۋىز سالا باستاعانى انىق. قىتايلىقتار جاپونداردىڭ ءبىر­شاما كاسىپ­و­رىن­دارىن ساتىپ الىپ جاتقان كو­رىنەدى. بۇل جەردە ەشكىم ساتۋعا بول­مايدى دەي المايدى. ەش­كىمنىڭ ايتقا­نى­نا كون­بەيتىن نا­رىق زاڭى دەگەن بار. ءار­كىم ءوز پاي­داسىن ويلايدى. ساۋدا تاۋاردىڭ وتكەنىن قالايدى. ونى كىمنىڭ العانىندا شارۋاسى جوق. تەحنولوگيالىق دارەجەسى جاعىنان جاپون ەكونوميكاسىنىڭ قىتايدىكىنەن الدەقايدا جوعارى ەكەنى دە بەلگىلى. قىتايلاردى قى­زىقتىرىپ وتىرعان دا سول جو­عارى تەحنولوگيا, سونى يەم­دەنبەك. ءدال وسى جەردە اڭگىمە داعدارىسقا بارىپ تىرەلەدى. سول داعدارىستان جاپوندار السىرەڭكىرەپ قالدى, ال قىتايلار امان. ولاردىڭ نەگىزىنەن جوسپارلى ەكونوميكاسى داع­دا­رىس­قا توتەپ بەردى. ەندى باسقالاردىڭ ءال­سىرەگەنىن پايدالانىپ, ءوز ەكو­نوميكاسىن جوعارى تەحنولوگيامەن جاب­دىقتاپ الۋدى كوزدەپ وتىر. ونىڭ ءبىر جولى – جوعارى تەحنولوگيالى كاسىپورىنداردى ساتىپ الۋ. وتكەن جىلى قىتاي فير­ما­لارى ودان ءبىر جىل بۇرىنعىعا قا­را­عاندا, جاپون كومپانيالارىنىڭ اكتسيالارىن ءتورت ەسە كوپ ساتىپ الىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىر­شاما جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ اك­تسيالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قىتايلار يەمدەنىپ, ولاردىڭ قوجاسىنا اينالعان. دەمەك, كا­سىپ­ورىن تاعدىرى سولاردىڭ قولىندا. ولارعا ەڭ الدىمەن جوعارى تەحنولوگيا قاجەت. ءتىپتى كاسىپورىن بانكروتقا ۇشىراسا دا, قىتايلار وزدەرىندە قالاتىن جوعارى تەح­نولوگيانى ءوز جاعدايىنا ىڭ­عاي­لاپ, قايتا قۇرا الادى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ەلدىڭ حالىق كوپ تۇتىناتىن ارزانقول تاۋار­لا­رىمەن الەمدى توعىتىپ جىبەرگەنى دە بەلگىلى. ال ەندى ەل باسشىلارى قحر-دى شىن مانىندە جوعارى تەحنولوگيالى يندۋستريالىق دەر­جاۆاعا اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سوندىقتان دا ۇكىمەت بۇعان دەيىن ءوز كاسىپكەرلەرىنىڭ شەتەل كومپانيالارىن ساتىپ الۋىنا شەك­تەۋ قويىپ كەل­سە, ەن­دى وعان جول اش­ىلدى. سو­نىڭ ار­قاسىندا ءبىراز سا­لادا قى­تاي جە­تەكشى ور­ىن­عا شىق­­تى. اي­تا­لىق, بۇعان دەي­ىن ءوڭ­دەۋشى ستانوك شى­عارۋدا جا­پو­نيا ءبىرىنشى ور­ىن­دا بولسا, ەندى قى­تاي­عا جول بەرىپ وتىر. رەسەيدىڭ “كوممەرسانت” گازەتى مىناداي مىسال كەلتىرەدى. جا­پو­نيادا “لاوكس” فيرماسىنىڭ ورنى بولەك. جەرگىلىكتى حالىق تا, سىرت­تان كەلگەندەر دە سول فير­مانىڭ ءدۇ­كەندەرىنەن ءوز قا­لاۋ­لارىن تا­بادى. وندا ەلەكتروندىق تەح­نو­لو­گيانىڭ ەڭ جاڭا ۇلگىلەرى, سونداي-اق سوعان نەگىزدەلگەن بازارلىق تاۋ­ارلار ساتىلادى. ەندى سول ءدۇ­كەن­دەردىڭ ساتۋشىلارىنىڭ اراسىنان ورىستاردى, ءتىپتى وزبەكتەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى ەكەن. ولار – قىتاي فيرماسىنىڭ ادامدارى, جاپونداردى الماس­تىر­عان. الگى ساتۋشىلار – ازعا قاناعاتتاناتىن ارزان كۇشتەر. مۇنداعى ەڭ باستى جاڭالىق – جاپونداردىڭ ىعىستىرىلعانى. بۇل جاپوندارعا قيىن. بىراق وعان قارسى شىعا المايدى. دالىرەك ايتقاندا, شاماسى كەلمەيدى. قىتايلار تەك جوعارى تەحنو­لو­گيا­لارعا عانا يە بولىپ وتىرعان جوق, بۇكىل جاپوندىق تەح­نو­لو­گيا­لىق جۇيەگە يە بولىپ وتىر. تا­ۋاردى وڭدەۋ, تاسىمالداۋ, ساقتاۋ, ءوت­كىزۋ – جاپونشا, يگىلىگىن كورەتىندەر – قىتايلار. تاعى ءبىر مىسال. بيزنەس الەمى ديزەلدىك قوزعالتقىشتار كوم­پونەنتتەرىن شىعاراتىن جاپون­دىق “نيككو دەنكي” كومپانياسىن جاقسى بىلەدى. بۇل ءونىم بارلىق جەردە قاجەت, ساپاسى دا جوعارى. ەندى بۇل كومپانيا جاپوندىكى ەمەس, قىتايدىكى. جانە بۇرىنعى ونىمىنە قوسا, اۆتوموبيلدەردى جابدىق­تايتىن باسقا دا ءزارۋ بولشەكتەردى شىعاراتىن بولادى. بۇل جونىندەگى جاپون بەدەلى قىتايلارعا اۋىستى. جالپى, الەمدە بۇگىنگە دەيىن جاپونمەن باسەكەلەسۋ دەگەن ءسوز وعاشتاۋ ەستىلەر ەدى, ال قازىر جۇرت ولاردىڭ قىتاي ايداھارىنىڭ الدىندا باس يگەنىن دە كورىپ وتىر. سوندا باسقالار قايتپەك؟