باياندى بايلانىس بايلامى

سوناۋ 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەۋروپا تورىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ىشىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان گەرمانيا ەدى. ىلە ەكى ەل اراسىنداعى ۋاعدالاستىققا سايكەس الماتىدا “نەمىس ءۇيى” اشىلعان بولاتىن. ول ءبىزدىڭ ەلدەگى نەمىستەرگە اتالعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, كومەك كورسەتۋ ماقساتىنان تۋىنداعان يگى شەشىم-ءتىن. سوعان وراي جۇمسالاتىن شىعىندى باستاما يەلەرى تىك كوتەرىپ العان. تەگىندە بۇل مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە بىردەن كوڭىل اۋدارۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس-ءتى. ويتكەنى, كوپەتنوستى قازاقستاندا كەزىندە 1 ميلليونداي نەمىستەر تۇردى. مۇن­دا, ءتىپتى تاۋەلسىزدىك تۋى كوتەرىلمەي جا­تىپ-اق وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوزروج­دە­نيە” اتتى قوعامدىق قاۋىمداستىعى قۇرىل­دى. باستاپقىدا سول اتالعان قاۋىمداستىق ەكى ەل اراسىنداعى قانداي دا ءبىر ماسەلەگە دانەكەر بولا ءبىلدى. ال ەلدەستىرمەك ەلشى­دەن دەگەندەي, ەكى ەل اراسىندا رەسمي باي­لانىس ورنىققان سوڭ, ول ەندى زاڭدى تۇردە ءوز جالعاسىن تاپقان. بۇرناعى جىلدىڭ كۇزىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە گەرمانيا پرەزيدەنتى حورست كەللەر رەسمي سا­پارمەن كەلدى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا 2009 جىلى – قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى, ال 2010 جىلى گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلىن وتكىزۋ تۋرالى ءوزارا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. – 2009 جىلى قازاقستاننىڭ گەرمانيا­دا­عى جىلىنىڭ ءوز مانىسىندە وتكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. سونىڭ ناقتى ءبىر كورىنىستەرىن سەمەي ءوڭىرىنىڭ مىسالدارىنان دا ايقىن اڭعارۋعا بولادى, – دەيدى وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوزروجدەنيە” وبلىستىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اناتولي ۆيزە مىرزا. ول سولاي دەي كەلىپ, “ۆوزروجدەنيە” قاۋىمداستىعىنىڭ – 20 جانە الماتىداعى “نەمىس ءۇيىنىڭ” 15 جىلدىعى دا بىلتىرعى يگى شارا اياسىندا اتالىپ وتكەن­دىگىنە توقتالا كەتۋدى ۇمىتپاعان. ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا ماعىنالى ءوتتى. – رەسپۋبليكالىق “ۆوزروجدەنيە” قاۋىمداستىعى رەسپۋبليكا ۇكىمە­تى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, سول وتكەن جىلعى شاراعا وراي قىرىقتان استام ءىس بەلگىلەگەن بولسا, سونىڭ ءبارى دەرلىك ورىندالدى, – دەيدى اناتولي رۋدولفوۆيچ. – قازاق­ستان­نىڭ گەرمانيادا جىلى ءوتىپ جاتقا­نى­نان ەل قۇلاعدار بولسىن دەگەن ماقساتپەن, جەرگىلىكتى تەلەديداردان حابار, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار ۇيىمداستىردىق. ءما­دە­نيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقى­رىپ­تىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كور­مەلەر, ۆيكتورينالار كوپتەپ وتكىزىلدى. ولاردىڭ سوڭى ءبىزدىڭ بىرلەستىك جانىنداعى “اينحايت” (“بىرلىك”) ۆوكالدى-اسپاپتى ان­سامبلىنىڭ مازمۇندى ويىن-ساۋىعىنا ۇلاستى. وسىنداي كەزدەسۋلەر بارىسىندا جۇرەك تەربەگەن قۋانىشتى ساتتەر از بولمادى. ايتالىق, اباي اتىنداعى كىتاپحانادا نەمىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كىتاپتار بارشىلىق ەكەن. ول ەندى – زاڭدىلىق. ويتكەنى, زامانىندا بۇل كىتاپحانادا حاكىم اقىننىڭ ءوزى دە بولىپ, اۋدارما تۇرىندە بولسا دا گەتە, شيللەر شىعارمالارىمەن تانىسقان, تانىسىپ قانا قويماي, سولاردىڭ قايسىبىرىن قازاق تىلىنە اۋدارعان. وتكەن جىلى, سونداي-اق مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولىپ, وقۋشى, ستۋدەنتتەرمەن ءجيى كەزدەسۋلەردىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا جاستارىمىزدىڭ بىلمەككە قۇلشى­نى­سىن اڭعارىپ, ءسۇيسىندىم. ولاردىڭ الەم حالىقتارىنىڭ تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسقان تانىمىنا سۇيسىنە وتىرىپ, ەلدەر اراسىنداعى وسىنداي بايلانىستىڭ قاي كەزدە بولسا دا قاجەت ەكەندىگىن ءتۇيسىندىم. وتكەن جىل وقيعاسىنا وسىلايشا بىرەر مىسالدارمەن كوز جۇگىرتىپ وتكەن بىرلەستىك توراعاسى بۇدان كەيىن اڭگىمە بارىسىن بي­ىلعى شاراعا قاراي بۇرعان. گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلىنا وراي رەس­پۋب­ليكالىق قاۋىمداستىق تارا­پىنان دا, بۇلاردىڭ بىرلەستىگى تاراپىنان دا ءىس-شارالار ءتىزىمى جىل باسىندا-اق جاساپ ۇلگەرىلىپتى. ادەتتەگىدەي ول جەرگىلىكتى تەلە­ديدار حابارىنا قاتىسىپ, بيىلعى شارانىڭ وزىندىك ماڭىزىنا توقتالىپتى. وسى ورايدا, اناتولي رۋدولفوۆيچ جەرگىلىكتى تەلەجۋرناليستەردىڭ قۇرعاق سوزبەن شەكتەلمەي, حاباردى قىزعىلىقتى سيۋجەتتەرمەن تولىقتىرا بىلگەندىگىنە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ماسەلەن, قالا كوشەلەرىندە گەرمانيانىڭ قازاق­ستان­داعى جىلىنا وراي جۇرگىزىلگەن ساۋال­دا­مالار مەن سول گەرمانيادان جەتكىزىلگەن ساپالى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءوڭىر ەكو­نو­ميكاسىن دامىتۋداعى ماڭىزىن كورەرمەن قىزىعا كورەتىندىگىنە داۋ جوق. حاباردا, سونداي-اق عىلىم مەن مادەنيەت جاڭالىعى دا نازاردان تىس قالماعان. ايتالىق, وسى وڭىردەگى دەلبەگەتەي دەگەن جەردە گەرما­نيادان كەلگەن ەكسپەديتسيا جۇمىس ىستەپ جات­قان كورىنەدى. الگى ەكسپەديتسيا وسى جەر­دەن بۇدان 3-3,5 مىڭ جىل بۇرىنعى شاحتا ورنىن تاپسا كەرەك. كەيىن بۇل جەر اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سونسوڭ الگى حاباردا ءۇش ءتىلدى – قازاق, ورىس جانە نەمىس تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن لاريسا زاحاروۆا دەگەن نەمىس قىزىنىڭ 2001 جىلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىن الماتىدا نە­مىسشە باستىرىپ شىعارسا, بيىل ول گەر­مانيادا قايتا باسىلىپ شىققالى جاتقانى ايتىلادى. بۇل, ارينە, ۇلكەن جاڭالىق. كەزىندە سەمەيدە قىزمەت جاساعان, قازىردە الماتىدا تۇرىپ جاتقان لاريسا ارتاشەۆ­نا­نى ءبىز دە ءبىلۋشى ەدىك. ول كىسىنىڭ مىنا حارە­كەتىن حاكىم ابايعا, اباي ارقىلى قازاق حالقىنا كورسەتىپ وتىرعان قۇرمەتى دەپ تۇسىندىك. ال سەمەيلىكتەر تاراپىنان نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى گەتەگە قۇرمەت كورسەتىلگەنىنە دە ءبىرشاما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ياعني, مۇندا ورتالىقتاعى ءبىر كوشەگە گەتە ەسىمى بەرىلگەن بولاتىن. بىرلەستىك توراعاسى ەكى ەل ومىرىنە قا­تىس­تى مۇنداي جارقىن مىسالدار كوپ ەكە­نىن ايتا كەلىپ, سونىڭ جانە بىرىنە توق­تال­عان. كەزىندە سەمەي وڭىرىندەگى نەمىس ەت­نوسى­نىڭ سانى 40 مىڭنىڭ ۇستىندە بولعان. قازىردە سودان 13 مىڭى قالىپتى. ەندى مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارىڭىزشى, دەيدى ول. گەرمانيادا شپايحەن دەگەن قالا بار. سەمەي وڭىرىندەگى پەرەمەنوۆ اۋىلىنان سول جاققا قونىس اۋدارعان وسى اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ 80-گە جۋىعى اتالعان قالانىڭ ءبىر كاسىپورنىندا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە قالالىق مۋنيتسيپاليتەتكە قىزمەتكەر بولىپ كىرگەن كەشەگى جەرلەسىمىز دە بار ەكەن. نەمىس قىزىنا ۇيلەنگەن ءداۋى­توۆ دەگەن قازاق ازاماتى دا سول جاقتا تۇرادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسى بولسا دا سەمەي وڭىرىمەن بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. ەندى ولار سەمەي مەن شپايحەندى باۋىرلاس قالالارعا اينالدىرۋعا كۇش سالىپ ءجۇر. اناتولي رۋدولفوۆيچ كەلەسى كەزەكتە ءبىزدى وزدەرىنىڭ گەرما­نيانىڭ قازاقستان­داعى بيىلعى جىلىنا وراي جاسالماق ءىس-شارالارىمەن تانىستىر­عان. الدا وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ كومە­گىمەن وبلىستا تۇراتىن نەمىستەر تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرىلمەك. ونىڭ اراسىندا وسىنداعى بىلتىرعى جىلى جاڭادان اشىلعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مەكتەبىندە, قارتتار ۇيىندە, ادەتتەگىدەي مادەنيەت مەكەمەلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقىرىپتىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كورمەلەر وتكىزىلمەك. ونىڭ سوڭى “اينحايت” ءانسامبلىنىڭ ونەر ساۋىعىنا ۇلاسپاق. ءسوز اراسىندا بۇل ءانسامبلدىڭ جەتەكشىسى مارينا لياپينانىڭ كەزىندە گەرمانيادا وقىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ كەلگەنىن ايتقان. ياعني, مارينانىڭ الگىندەي كەشتەردە الىستاعى ەل تۋرالى دا ايتارى بار دەگەن ءسوز. الداعى ناۋرىز ايىندا نەمىس مادەنيەتىنە ارنالعان وبلىستىق فەستيۆال وتكىزىلمەك. ودان كەيىنگى جەردە “الىس تا جاقىن گەرمانيا” دەگەن تاقىرىپپەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جونىنەن وتەتىن وبلىستىق سايىسقا نەمىس جاستارىن دايارلاۋ ىسىنەن دە بىرلەستىك سىرت قالماق ەمەس. مىنە, جوسپارداعى ءىس-شارا ءوستىپ ءبىر-بىرىنە جالعاسا بەرمەك. سونسوڭ وڭىرىمىزگە گەرمانيا جاعىنان كەلەتىن ءتۇرلى ونەر دەلەگاتسيالارىن دا كۇتىپ وتىرعان جايىمىز بار, دەيدى ول. سوعان وراي اتالعان ەلدىڭ سالالىق مينيسترلىگىنەن مادەنيەت جونىندەگى ساراپشى بۇل جاققا ارنايى كەلىپ, بىرقاتار مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىگىن الدىن الا كورىپ كەتىپتى. “كەلگەنشە قوناق, كەلگەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادى” دەيدى عوي قازاق. بۇل تۇرعىدان العاندا ەكى جاقتىڭ دا ۇيالىپ قالمايتىندىعىنا نىق سەنىمدىمىز, دەيدى اناتولي ۆيزە. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي.