باس سارداردىڭ ءبىرى
سەيسەنبى, 31 شىلدە 2012 7:25
ابىلاي حاننىڭ جاۋجۇرەك باتىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, شەبەر ديپلومات شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر جونىندە جاڭا تاريحي دەرەكتەر
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ارقانىڭ كەڭ جازىقتى دالاسىنىڭ قارقارالى اۋماعىنا قاراستى تەمىرشى اۋىلىنىڭ جەرىندە, داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىندا قازاق تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردى, كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرەن وقيعا بولىپ ءوتتى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – حان ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ ءراسىمى بولاتىن. ءيا, قازاق باتىرىنىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. نەگە؟
سەيسەنبى, 31 شىلدە 2012 7:25
ابىلاي حاننىڭ جاۋجۇرەك باتىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, شەبەر ديپلومات شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر جونىندە جاڭا تاريحي دەرەكتەر
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ارقانىڭ كەڭ جازىقتى دالاسىنىڭ قارقارالى اۋماعىنا قاراستى تەمىرشى اۋىلىنىڭ جەرىندە, داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىندا قازاق تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردى, كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرەن وقيعا بولىپ ءوتتى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – حان ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ ءراسىمى بولاتىن. ءيا, قازاق باتىرىنىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. نەگە؟
سەبەبى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.بايتاناەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن عالىمدار باتىر جاتقان بەيىتتى قايتا ارشىپ, ونداعى سۇيەكتى ارنايى جاشىككە سالىپ, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە جىبەرگەن ەدى. وسى ينستيتۋتتىڭ پروفەسسورى تاتيانا بالۋەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن زەرتحانا ءبىر جىل بويى قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ, اپارىلعان سۇيەكتىڭ شىن ءمانىسىندە بەردىقوجا باتىردىكى ەكەندىگىن انىقتاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە بابانىڭ انتروپولوگيالىق بەينەسىن رەكونسترۋكتسيالاپ, جاساپ بەرگەن ەدى. ءبىر قاراعاندا ەكى اۋىز سوزگە سىيىپ كەتەتىن بۇل جۇمىستىڭ ارتىندا قانشاما توگىلگەن ماڭداي تەر, ۇيقىسىز وتكىزگەن تۇندەر, سارپ ەتىلگەن كۇش-جىگەر جاتقانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
سونىمەن, وسىنشاما قۇرمەت كورسەتەتىن شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر كىم؟ ونىڭ قانداي ەرلىكتەرى مەن يگىلىكتى ىستەرى تاريح بەتىندە قالدى؟
بۇل رەتتە ءبىز قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, تاريحي دەرەكتەردى تەرەڭ بىلەتىن مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر» اتتى ماقالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرسەك ارتىق بولمايدى. «اقىن ءارى ويشىل, قازاقتىڭ ەسكىلىكتى ءسوزىن جيناقتاپ, حاتقا ءتۇسىرۋشى شەجىرە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جازۋىنشا جانە ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردىڭ ىڭعايىنا قاراعاندا, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – ابىلاي حان زامانىنداعى ەڭ اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى.
ابىلايدىڭ تۋى استىنان تابىلۋى – حVIII عاسىردىڭ 50-جىلدارى دەپ شامالاۋعا بولادى. ابىلاي حاننىڭ ەپتى ساياساتى مەن كورەگەندىگى, ەڭ باستىسى, جەڭىستى جورىقتار ناتيجەسىندە ءدۇربىت-ويرات ءبىرجولا تالقاندالدى. ىزىنشە, قازاق ورداسى ابىرويمەن اياقتاعان ءشۇرشىت-قازاق سوعىسى باستالدى. بەردىقوجا بۇل ۇرىستارعا قاتىستى ما, قاتىسپادى ما, تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا, ابىلاي حاننىڭ قوقانعا قارسى 1766-1768 جىلدارداعى, ءوڭتۇستىكتى تۇبەگەيلى تازارتىپ, تاشكەنتتى قايتارىپ العان جورىعى كەزىندە وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنى انىق. ءالبەتتە, بۇل تازارتۋ سوعىستارى بۇكىل قازاق ءمۇددەسىنەن تۋىندادى دەسە دە, ءدال وسى ءوڭىردى قونىستانعان قاڭلى, شانىشقىلى, سىرگەلى رۋلارى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى ايرىقشا بولاتىن. بۇدان سوڭ ابىلاي حاننىڭ 1770 جىلعى قىرعىز ۇلىسىن قيراتقان سوعىسىنا بەلسەنە قاتىسقانى انىق. ءۇش الاش بىردەي مايدانعا تۇسكەن «شاڭدى جورىق» – 1771 جىلعى تورعاۋىت سوعىسىنان دا تىس قالماۋعا ءتيىس».
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اعامىز وسىلاي دەپ پىكىر بىلدىرگەن.
جارايدى, بۇل ءبىزدىڭ زاماندا تۋعان قالامگەردىڭ وي-ۇستانىمى بولسىن دەلىك. ال, باتىردىڭ ءوز زامانىندا ونى ءوز كوزىمەن كورگەن ءارى ارالاسقان, ەرلىگىنە قانىق ادامداردىڭ تاريحي جازبالارى بار ما؟ بار!
ناقتى جازبا دەرەك باتىر ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭى – 1783-1786 جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلەدى. ورىس اسكەرىنىڭ وفيتسەرى, تاريحشى ءارى ەتنوگراف يۆان گريگورەۆيچ اندرەەۆ «قىرعىز-قايساقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن ەڭبەگىندە باتىر تۋرالى كەڭىرەك توقتالىپ كەتەدى. «شانىشقىلى رۋىنىڭ اعاسى بەردىقوجا 1783 جىلدىڭ 13 ءيۋلى كۇنى العاش رەت سەمەي قالاسىنا كەلدى, – دەپ جازادى ي.اندرەەۆ. – ورىس شەكاراسىنا العاش شىعۋى ەكەن, بۇرىن قونىسى شالعاي بولعان. ورىس قولباسىلارىنىڭ لايىقتى قابىلداعانىنا ريزا بولدى. قامالعا كەلىس ماقساتى – رەسەي شەكاراسىن كورۋ, ورىس ءاسكەرباسىلارىن, جالپى ورىستاردى كورۋ ەكەن…»
ورىس وفيتسەرىنىڭ تاريحي جازبالارىندا باتىردىڭ بىرقاتار ەرلىك شايقاستارى, سول كەزدەگى ىستەرى جان-جاقتى قامتىلعان. «بەردىقوجا باستاعان شانىشقىلى مالعا باي, جىلقىسى كوپ, ۇزىن سانى ءۇش ءجۇز شاڭىراق», – دەپ جازادى ي.اندرەەۆ. شىعانداپ كوشۋ سەبەبى – سىرت جاۋلارمەن سوعىستا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان باتىر ءوز رۋىنىڭ توعىشار بايلارىمەن بىرلىككە كەلە الماعان سياقتى. نەمەسە, باسقا دا سالدارى بار بولۋى مۇمكىن. ءماشھۇر جۇسىپتەن قالعان اڭگىمە وسىعان مەڭزەيتىن ءتارىزدى, بىراق ارعى تۇبىندە شايقاستان ءابدەن شارشاپ, كەزىندە حان ابىلايدىڭ ءشۇرشىتتەرگە قارسى سوعىسقا دايىندالۋ ءۇشىن تاڭداعان ارقانىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى جەرى – قارقارالى مەن اياگوز, شۇبارتاۋ شەكتەسەتىن جايىلىمعا كەلىپ قونىستانعانعا ۇقسايدى. قالاي دەسەك تە, قازاق حالقى ءۇشىن بار كۇشىن سارپ ەتكەن باتىرعا الاشتىڭ كەز كەلگەن جەرى مەكەن-جاي بولاتىنى ايدان انىق.
وسى ورايدا حVIII عاسىردىڭ 80-جىلدارىنداعى قازاق دالاسىنىڭ ساياسي احۋالىنا توقتالا كەتسەك. 1781 جىلى كوكتەمدە ابىلاي حان قايتىس بولدى. سول جىلى كۇزدە بولعان ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى قاتىسقان قۇرىلتايىندا حان سايلانعان ءۋالي, شىنى كەرەك, ورتا ءجۇزدىڭ حانى رەتىندە عانا تانىلدى. ال قازاق ەلىنىڭ شىعىسىن بيلەپ وتىرعان ابىلفەيىز دۇنيەدەن وزىپ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن حانقوجانىڭ قولىندا ناقتى بيلىك بولماعانى راس. باتىس جاقتا دا ەر مىنەزدى نۇرالى حاندى پاتشا وكىمەتى جاقتىرماي, اقىرى ورنىنان تايدىرىپ, ەرالى اتتى قۋىرشاق حاندى وتىرعىزعان ەدى. وسىلايشا ءبىرتۇتاس قازاق ەلى جەكە-جەكە ۇلىستارعا بولشەكتەنە باستادى. ەل بيلەگەن حانىنان كوز جازىپ قالعان حالىق داعدارىسقا ءتۇستى. دەگەنمەن, ءالى دە بولسا ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق رۋح جوعارى بولاتىن. سوندىقتان, ءار رۋدىڭ بيلىگى جەكەلەگەن سۇلتاندار مەن مىنەزدى باتىرلاردىڭ قولىنا كوشكەن-ءدى. بەردىقوجانىڭ ءبىر توپ ەلدى باستاپ, سونىڭ مۇددەسىمەن سەمەيگە كەلۋ ساپارى دا سول ءبىر زاماننىڭ اۋىرتپالىعىن كورسەتسە كەرەك.
وسى رەتتە شانىشقىلى رۋى تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. قازاقتىڭ ەلدىك مۇراتىن تۇگەندەپ كەتكەن شەجىرە-جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى قۇندى كىتابىندا مىناداي مالىمەت كورسەتىلگەن: « ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى شانىشقىلى. شەجىرە دەرەكتەردىڭ بىرىندە ۇلى ءجۇز اقارىستان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى كەيكى بي, ودان – توبەي تارايدى, توبەيدەن – مايقى, قوعام, مەكىرە, قۇيىلدىر تۋعان, وسىلاردىڭ قوعامىنان – قاڭلى مەن شانىشقىلى تۋىپ ەدى دەيدى» (247 بەت). بۇل رۋدىڭ قونىسى ارىس پەن تالاس وزەندەرىنىڭ بويى, قاراتاۋدىڭ مال جايىلاتىن شۇرايلى جەرلەرى, ءارى كەتسەك, تاشكەنت پەن شىرشىق اينالاسى. تاريحي دەرەك بەردىقوجانىڭ تۋعان جىلى 1708 جىلدارى دەپ شامالايدى, ياعني, ول شىرشىق ماڭىندا سىرداريا مەن كەلەس وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ارىق ءوز زاماننىڭ دۋالى اۋىزدى شەشەنى ءارى سۇرمەرگەنى بولىپ, ءدۇيىم جۇرتتى جاۋدان دا, جۇتتان دا قورعاپ وتىرعان دەسەدى.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, باتىر سۇيەگىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, عىلىمي قورىتىندى جاساعان, الەمگە ايگىلى انتروپولوگ م.گەراسيموۆتىڭ شاكىرتى, رەسەيلىك عالىم تاتيانا بالۋەۆانىڭ پىكىرىنشە, «ونىڭ بويى شامامەن 177 سانتيمەتر قۇرايدى, ءوزى زامانداستارىنان دەنەلى بولعان». ول كەڭ يىقتى, جاۋىرىندى, دەنەسىندە ارتىق ەتى جوق, بۇلشىق ەتتەرى بىلەمدى جانە وڭ قولى وتە مىقتى بولعان, ياعني ۇنەمى جورىق ۇستىندە قىلىش پەن نايزا ۇستاعان. جامباسى مەن بەل سۇيەكتەرىنىڭ ىرىلىگى اتقا مىعىم وتىرىپ, كۇشتى شاباتىنىن, اناۋ-مىناۋ سوققىعا شىداس بەرەتىندىگىن ايعاقتايدى. عالىمنىڭ سوزىنشە, ول جاستايىنان ساداق پەن سۋىق قارۋلاردى مەيلىنشە مەڭگەرگەن. موينى جۋان ءارى ۇزىن كەلگەن. ماڭدايى كەڭ, باس سۇيەگى تاستاي قاتتى بولىپتى. كوزى وتكىر, شاشى قالىڭ بولعان ەكەن. بۇل باتىر بابامىزعا بۇگىنگى ورىس عالىمنىڭ بەرگەن عىلىمي تۇسىنىكتەمەسى.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا بەردىقوجانى قاپيادا ولتىرگەن قىرعىزداردىڭ شەجىرەسى جاتىر. «الىمبەكتىڭ شەجىرەسى» اتتى كىتابىندا ولار بىلاي دەپ جازىپتى: «ەسەنقۇل, قاشىكە, كەبەك جارلىق شىعارىپ, ءدۇيىم ەلگە: «قازاقتار مۇنىمەن توقتامايدى, قاراپ قالمايدى, ساق جۇرەلىك. وزگەسى بولماسا دا, قازىق مويىن قازاق تىنىش جاتپايدى دەيسىڭ بە؟» – دەگەن ەكەن. ەسەنقۇل باتىردىڭ «قازىق مويىن قازاق» دەگەنى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر ەكەن دەسەدى, ونىڭ موينى ۇزىن ەكەن. ەسەنقۇل باتىر ايتقانداي, بەردىقوجا اتتانعانىن الماي قويماعان دەسەدى بۇرىنعىلار. تاعى ءبىر دەرەك بەردىقوجانىڭ وڭاي شاعىلاتىن باتىر ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. جاۋىنىڭ ءوزى ونىڭ سىرتىنان, اتىنان زارەسى قالماي قورقىپ وتىرعان. دەمەك, بەردەكەڭ قازاقتىڭ كوپ باتىرىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەسە دە بولعانداي…
«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا بەرىلگەن مالىمەتتە: «بەردىقوجا (شامامەن 1690-1770 ج.ج.) – جوڭعارلارعا قارسى شايقاستا قول باستاعان اعا باتىر. ۇلى ءجۇز قولباسىلارى بەردىقوجاسىز كەڭەس وتكىزبەگەن, جورىققا دا شىقپاعان. ونى ۇلى ءجۇزدە تولە بيدەن كەيىنگى ۇلكەن ساياسي قايراتكەر, ۇلى قولباسشى مارتەبەسىندە قۇرمەتتەگەن. بەردىقوجا ۇلىتاۋ ءوڭىرىندەگى, بۇلانتى, بىلەۋتى جانە بالقاشتىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنداعى اڭىراقاي شايقاسىندا, ىلە باسىنداعى تالقى, ەبى, الاكول, التايداعى ۇلانسۋ, مامىرسۋ, شار, شورعا ۇرىستارىندا, ت.ب. شايقاستاردا ۇلى ءجۇز جاساقتارىنا باسشىلىق ەتكەن», دەپ جازىلعان.
تۋ ۇستاپ, قول باستاعان ايگىلى باتىرلار ابىلايدىڭ اينالاسىنا توپتالىپ, قازاق حالقىن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» قاسىرەتىنەن امان الىپ قالۋعا ايرىقشا اتسالىسقان, جانكەشتى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن, «تۋ تۇبىنەن تۋ العان, جاۋدى كورىپ قۋانعان» ەردىڭ ءبىرى – شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر ەدى. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, كەرەي ەر ءجانىبەك, كوكجارلى باراق سىندى ايگىلى باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس سەرىكتەس بولىپ, قازاقتىڭ جەرىن باسىپ العان قالماقتارعا, ءشۇرشىتتەرگە, قىرعىزدارعا بۇيىدەي تيگەن.
حالقىمىزدىڭ شەجىرە-دارياسى ءماشھۇر ءجۇسىپ:
تاۋىنىڭ ارقار دەگەن اتى قۇلجا,
جىگىتتەر, اتقا تۇيە تەگىن ولجا
«حان ابىلاي اتتاندى», دەگەندى ەستىپ,
كەلىپتى شانىشقىلىدان بەردىقوجا! –
دەگەن قاس باتىر وسى!..
قازاقتىڭ تاريحىن اقتارىپ وتىرساڭ بەردىقوجا سەكىلدى باتىرلار تەك جەردى قورعاعان باتىر ەمەس, سونداي-اق, شەكارالاس قىتاي, جوڭعاريا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن ءمامىلەگەر نە ەلشىلىك قىزمەتتەردى قوسا اتقارعان. بەلگىلى عالىم, پروفەسسور كلارا حافيزوۆانىڭ بەردىقوجانىڭ ءبىز بىلمەيتىن باسقا تۇستارىنا تۇرەن سالعانى قىزىقتىرادى. قىتاي دەرەككوزدەرى مەن مۇراعات قۇجاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, تسين يمپەرياسىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, العاش رەت بايلانىس ورناتقان «حوتسزي – بوەرگەن» اتتى باتىردىڭ وسى بەردىقوجا ەكەنىن دالەلدەپ بەرەدى. قازىرگى پەكين /بۇرىنعى اتى – حانبالىق/ قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا تسين يمپەراتورىنا قازاقتاردىڭ ەلشىلىكپەن كەلۋى جانە وعان مول سىي-سياپاتپەن قوسا قازاقتىڭ سايگ ۇلىك جىلقىلارىن سىيلاعان ساپارى قىلقالاممەن بەينەلەنگەن كارتيناسى ءىلۋلى تۇر. مىنە, سول پولوتنوداعى الدىڭعى كەزەكتە تۇرعان ءارى ابىلايدىڭ اماناتىمەن ءبىر توپ قازاقتى باستاپ بارعان بەردىقوجا باتىر ەكەندىگى ايقىندالىپ وتىر.
قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «ابىلايدىڭ اقىرعى باتىرى» كولەمدى ماقالاسىندا بابامىزدىڭ قىتايعا بارعان ەلشىلىك ساپارى باياندالادى: «…1758 جىلى ابىلاي حان اتىنان قىتايعا ەلشىلىككە بارا جاتقاندا ءتىپتى انىق كورگەن-اۋ. قىتاي يمپەراتورىنا سىيلىققا دەپ: ەلۋ اق بوز ات, ەلۋ مەڭسىز قارا ات الىپ, جۇيرىك تازى مەن قىران بۇركىتتىڭ نەشە ءتۇرىن قولعا قوندىرىپ, قىمبات اڭ تەرىلەرى مەن تاعى باسقا سىيلىقتاردى نەشە تۇيەگە ارتىپ, ساۋىن بيەلەرى مەن سويىس مالىن قوسا ايداپ, وزدەرى ءبىر سالقار كوشتەي بولىپ, اسا زور سالتاناتپەن اتتانىپ ەدى-اۋ!»
ونىڭ ۇستىنە 1743 جىلى ابىلايدى قالماقتىڭ قولىنان تۇتقىننان شىعارىپ الۋعا اتاقتى مالايسارى باتىرمەن 35 جاستاعى بەردىقوجانىڭ ەرە بارۋى كوپ جايتتى ايعاقتايدى. دەمەك, بۇل ونى جاستايىنان ەلشىلىكتىڭ قىر-سىرىن ەركىن مەڭگەرگەن كانىگى ديپلومات دەپ ايتۋىمىزعا تولىق دەرەك. قىتاي تاريحشىسى ۋان ءچيلۋننىڭ كورسەتۋىنە قاراعاندا, پەكينگە 1757-1809 جىلدار ارالىعىندا 27 قازاق ەلشىلىگى كەلگەن. ەلشىلىكتەر جەر, شەكارا, ساۋدا-ساتتىق ماسەلەلەرىن قوزعاعان. سونداي تاماشا ەلشىنىڭ ءبىرى بەردىقوجا باتىر بولعان. ءتىپتى, بەردىقوجا قازاق ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش ەلشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە تەرەڭ زەرتتەلۋى قاجەت. بۇل – زەرتتەۋشىلەردىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا دەسەك تە, باتىردىڭ حالىق بىلمەيتىن بەيمالىم تۇستارى ءالى دە جەتكىلىكتى. ونى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرا تۇرالىق…
بەردىقوجانىڭ 100-دەن استام جورىققا قاتىسقانى دالەلدەنىپ وتىر. ماسەلەن, 1723 جىلى قازاق ەلىنىڭ باسىنا كۇن تۋعان اۋىر كەزەڭدە باتىرلارىمىز ءوز رۋلاستارىنان جاساق قۇرىپ, وتان قورعاۋعا اتتانادى. سول كەزدە حان ورداسى – تۇركىستاندى قورعاۋعا شىققان ەلشىبەك, وتەگەن, ءتىلەۋكە, شىنەت, رىسبەك, بوگەنباي, قابانباي, باراق, مالايسارى, ەر جانىبەك, سامەن باتىرلاردىڭ قاتارىنا تاشكەنت ماڭىندا تۇراتىن قويگەلدى, بەردىقوجا سياقتى جاس ارلاندار جاساق الىپ, ۇرىسقا كەلەشەك باتىرلارمەن قاتار سوعىسادى.
1723-1725 جىلدار ارالىعىندا قازاق جەرىنىڭ شىعىسى مەن جەتىسۋدى, سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنا دەيىنگى جەردى باسىپ العان جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستە بەردىقوجانىڭ جاساقتارى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى.
1726 جىلى ورداباسى تاۋىندا حالىق قۇرىلتايى ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى: حاندار, بيلەر, باتىرلار, رۋباسىلارى باس قوسقان ۇلى جيىن وتەدى. وسى جيىندا تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي حالىقتى بىرلىككە شاقىرىپ, جەرىمىزدى جاۋدان تازارتۋعا ۇران تاستايدى. باس قولباسشى بولىپ ءابىلقايىر سۇلتان سايلانادى. وسى شايقاستا قويگەلدى, بەردىقوجا ءوز جاساقتارىمەن شۇبار تەڭىزى ماڭىندا قالماقتارمەن شايقاسىپ, جەڭىسكە جەتەدى.
1729 جىلى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا بالقاشتىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنان 120 شاقىرىم جەردە اڭىراقاي شايقاسىندا ابىلقايىر قولباسشىلىق ەتكەن قازاق قولى جاۋدى ويسىراتا جەڭەدى. بۇل جولى دا بەردىقوجا جاساعىمەن كوزگە تۇسەدى. سونداي-اق, 1735 جىلى جەتىسۋ, شۋ, تالاس, ارىس بويلارىنداعى ۇرىستاردا, 1739 جىلى قاراتاۋ مەن الاتاۋ ءوڭىرىن جايلاعان جوڭعارلارعا قارسى شايقاستا, 1740 جىلى تاشكەنتتى ازات ەتۋدە, 1741 جىلعى قازاق پەن قالماق اراسىنداعى كەسكىلەسكەن مايداندا, 1745 جىلى جوڭعارلارمەن اقىرعى ۇرىستاردا بەردىقوجانىڭ باتىرلىق بەينەسى تۇلعالانا تۇسەدى. حان مەن حالىق باتىر ەكەندىگىن شىن مويىنداي باستايدى.
1750 جىلدارى قازاق باتىرلارى قالماقتاردان ءوز جەرىن تازارتۋعا كىرىسەدى. حانگەلدى باستاعان جاساقتار توبى ىلەدەن قالماقتاردى شەلەك پەن شارىن وزەندەرىنىڭ ارعى بەتىنە قۋىپ شىعادى. ال ودان كەيىن ناۋرىزباي باستاعان ءمۇيىزدى وتەگەن, بەردىقوجا باتىرلار ءۇشالماتى, ۇشقوڭىر جانە قوردايدان ارعى جەرلەردى ازات ەتۋگە كۇش سالادى. ارينە, ءار رۋ ءوزىنىڭ قول باستاعان باتىرلارىن ماقتان ەتكەن. دەگەنمەن, باتىرلار جاۋعا قارسى قاي كەزدە دە ءتاستۇيىن بولىپ, بىرىگىپ, جۇمىلا قيمىلداعان. البان رايىمبەك باستاعان قول كەگەن, نارىنقول, سۇمبەگە دەيىن جوڭعارلاردى ىعىستىرىپ تاستاعان. ايتالىق, «قابانباي – حالىق باتىرى» دەگەن ۇزاق تولعاۋداعى:
قابانباي, ەر بوگەنباي باتىستا ەدى,
ولار دا قالماقپەنەن اتىستا ەدى.
شايقاسىپ جەتىسۋدا جاتىر ەدى,
ايقاسى بارلىعىنىڭ قاتىستى ەدى.
قازىبەك, بەردىقوجا, رايىمبەك,
وسىلاردىڭ بارلىعى ءار تۇستا ەدى, – دەگەن جىر جولدارى سول كەزەڭدەگى شايقاستىڭ, ونداعى باتىرلاردىڭ جانكەشتىلىگىن كورسەتەدى.
1752 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ جانە ۇلى ءجۇزدىڭ باتىرلارى بىرىگىپ, شىمكەنت, سايرام جانە سىر بويىنداعى باسقا دا قالالاردى جاۋدان تازارتىپ, تاشكەنتكە تولە ءبيدىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە كومەكتەسەدى. وسى ۇرىستا دا بەردىقوجا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.
عالىم جاندوس اۋباكىر جيناپ, قۇراستىرعان ابايدىڭ زامانداسى, اقىن كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ «ابىلاي حان» داستانىنداعى:
كەرەيدەن جولداس قىلدى جانىبەكتى,
شەتىنەن وسالى جوق ءبارى مىقتى.
ول قولدا كۇشى باسىم ەش ادام جوق,
تاس جۇرەك بوتا قارا تىنىبەكتەن.
نە قىلسا تۇرادى ەكەن حانعا قاراپ,
اڭ اۋلاپ كەتەدى ەكەن تاراپ-تاراپ.
شانىشقىلى بەردىقوجا تاعى دا بار,
قالماعان حان ارتىنان كوكجال باراق, – دەگەن جولدار دا باتىردىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەدى.
ۇلكەن جۇرەكتى ولكەتانۋشى, تاريحشى-عالىم ۇمىتكەن بۇركىتباەۆانىڭ جازۋىنا قاراعاندا, قالماقتار قازاق جەرىنەن كەتكەسىن قىرعىزدارمەن جەر داۋى باستالادى. قىرعىزدار قالماقتار سۇرىلگەنگە دەيىنگى زاماندا جايلاپ جۇرگەن ىلەنىڭ باسىن, ءۇشارالدى بەر دەسە قازاقتار كونبەيدى. «تالاستان شىمكەنتكە دەيىن بۇرىن قىرعىز جايلاپ جۇرگەن» دەسە, قازاقتار: «ول ءبىزدىڭ كونە ءۇيسىن جەرى», دەپ كەلىسپەيدى. ولار ەندى قازاقتارمەن سوعىسۋ ءۇشىن تالاستىڭ اياعىنداعى قاپقا دەگەن جەرگە قول جينايدى. قىرعىزدىڭ سادىر باتىرى قول قۇراپ, سول جەردەگى قازاقتاردى شاۋىپ, شىمكەنتكە ىعىستىرادى. قىرعىزدار ىلەنىڭ باسىنداعى قازاقتارعا تيىسە باستايدى. شۋ مەن تالاس, قاراتاۋ مەن جەتىسۋدىڭ كوپ بولىگىن قىرعىزدار شاۋىپ, حالىققا ويسىراتا قىرعىن اكەلەدى. بۇل تۋرالى قىرعىزداردىڭ «الىمبەكتىڭ شەجىرەسىندە» تولىق جازىلعان. سادىردىڭ: «كوكجارلى باراقتى الدىم, جالعىز كوزدى قاراقتى الدىم», دەپ ماقتانعان ءسوزىن شەجىرەدە ايتىپ كەتكەن. قازاق باتىرلارى زىعىردانى قايناپ, ابىلايعا ۇرىس باستاۋ ءۇشىن كەلىسىم بەرۋىن وتىنەدى. بوتباي – قورالاس – جاۋعاش باتىردى باسشى ەتىپ حانعا جىبەرەدى. كوكجال باراق, شاپىراشتى قاۋمەن, جاپەك, بوتباي جايسان باتىرلاردىڭ قىرعىزدىڭ قولىنان ولگەنىن ايتىپ, اتىس-شابىستى توقتاتۋىن سۇرايدى. ەل اراسىنداعى داۋلار مەن بارىمتاعا ارالاسقىسى كەلمەي حان كونبەي وتىرىپ الادى. اقىرى رۋ باسشىلارى اقىلداسىپ, بۇقار جىراۋدى ورتاعا سالادى. سوندا بۇقاردىڭ:
ەي, ابىلاي حانىم,
قىرعىز كوكجارلى باراقتى الدى,
سارتبەك قازاقتى الدى,
شولاققورعان, سوزاقتى الدى,
سەنى الماعىنا از-اق قالدى», – دەپ سالماق سالا, جان باتىرا جىر توگەدى. وسىلايشا ابىلاي ارقادان 4 مىڭ اسكەر جيىپ, سارىسۋ بويىمەن كەلەدى دە تاشكەنت, تۇركىستان, شىمكەنت جاقتاعى قازاقتاردىڭ جەرلەرىن قىرعىزداردان بوساتادى. قىرعىز شەجىرەسىندە ابىلايدىڭ اسكەرى ءۇش قاناتقا ءبولىنىپ, سوعىسقا كىرگەنى ايتىلادى. ابىلايدىڭ جالپى قولىن باسقارعان شانىشقىلى بەردىقوجا, تاراقتى بايعوزى, قاراكەسەك جارلىعاپ, جاۋعاش باتىرلار. ءبىرىنشى قولعا باسشىلىق ەتكەن بەردىقوجا سويقان, قانىپەزەر سادىردى بىردەن باسىپ الادى. بايعوزى اۋليەاتانى بوساتادى. قىرعىزدىڭ كوپ باتىرلارى مەن ساربازدارى قولعا تۇسەدى. وسى سوعىستا شەيىت بولعان قىرعىزداردىڭ سۇيەكتەرى جايىل مولاسىنىڭ جانىنا جەرلەنىپ, بۇل قورىم «جايىلىم مازارى» دەپ اتالادى. قىرعىزدار وسىلايشا جەڭىلىس تابادى. سول جولعى سوعىستىڭ سۇراپىل بولعانى سونشا, قازاق پەن قىرعىز اراسىندا «جايىل قىرعىنى» دەگەن اتپەن ساقتالعان. ابىلايدىڭ امىرىمەن تۇتقىنعا تۇسكەن كوپ قىرعىزداردى ەل قازاق رۋلارىمەن ءسىڭىستىرىپ جىبەرەدى.
قىرعىز-قازاق شايقاسى اياقتالعان سوڭ, ەكى ەلدىڭ شەكارا ماسەلەسى بويىنشا 1780 جىلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلەدى. ەكى جاق ورتاق كەلىسىمگە كەلەدى. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزدارمەن اراداعى ءبىتىمى بويىنشا قازاقتار – الاتاۋدان ىلەگە دەيىن, قىرعىزدار – ىستىقكولدەن شۋعا دەيىنگى جەردى الاتىن بولادى. وسىدان كەيىن قىرعىزدار ىلە بويىن قالدىرىپ, كوشىپ كەتەدى. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزعا قارسى 1765-1779 جىلدارداعى جويقىن جورىقتارى اتالاس بولسا دا, ارۋاعى بولەك قىرعىز اعايىندى الاتاۋدان قايتا اسىرىپ, ەكى ەلدىڭ بۇگىنگە جەتكەن شەكاراسىن بەلگىلەيدى.
بەردىقوجا باستاعان ءبىر قاۋىم شانىشقىلىنىڭ شىرشىقتان جەتىسۋعا ءوتۋىنە (اياگوز بويىنا) وسى جورىق سەبەپشى بولسا كەرەك. بالقاش كولىنىڭ شىعىس جاعىن قىستاپ, جاز ايلارىندا جيدەسۋ ماڭايىن جايلاعان. ال كەيىن, 1911 جىلى لەپسى ويازىنىڭ جەرىنە ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ورىس وفيتسەرى ءارى عالىمى پ.رۋميانتسەۆ دەرەگىندە: «جىلدى تاۋ (جىلاندى تاۋ) جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىن اينالسا, «بەردىقوجا قونىسى» دەپ اتالاتىن شاتقال بار», دەپ جازىلعان. بۇل دەرەك بەردىقوجا قونىسىنىڭ اياگوز ماڭىندا بولعانىن راستايدى. 1964 جىلى الماتىدا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسىنان شىققان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 5 تومدىق شىعارمالارىنىڭ 3-ءشى تومىندا قازاقتىڭ اتاقتى عالىمى بەردىقوجا باتىردىڭ قونىس تەپكەن جەرى اياگوز بەن قارقارالىنىڭ ورتاسى ەكەنىن سيپاتتاپ كەتەدى. قازاقتىڭ ەجەلگى جەر-سۋ اتاۋلارىن, تاۋ-كول اتتارىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ, سوعان سايكەس جەكە ايماقتىڭ كارتاسىن جاساپ جۇرگەن عالىم-گەولوگ مولديار سەرىكباەۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا اياگوز وزەنىنىڭ بويىندا بەردىقوجا توعايى جانە مارقاكول ماڭايىندا شانىشقىلى اسۋى, زايسان جانىندا بەردىقوجا قىستاۋى دەگەن اتتار ءالى كۇنگە حالىق اراسىندا ايتىلىپ كەلەدى. وعان قوسا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى دايىنداپ, 2004 جىلى الماتىداعى باسپادان شىعارعان «گەوگرافيالىق اتاۋلار مەملەكەتتىك كاتالوگىنىڭ» شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ارنالعان 5-ءشى تومىنىڭ 118-بەتىندە اياگوز اۋماعىندا بەردىقوجا مولاسى مەن بەردىقوجا اڭعارى بار دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتكەن.
1781 جىلى ابىلاي حان قايتىس بولادى. حان ولگەسىن ىلە بويىندا وتىرعان قىرعىزدار ءادىل سۇلتان يەلىگىندەگى قازاق جەرىنە قايتادان كوز الارتىپ, جەرىن, مالىن تارتىپ الىپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتادى. مىنە, وسى ورايدا شاۋ تارتسا دا اياگوز ماڭىندا وتىرعان بەردىقوجا باتىر قولىنا قارۋ الىپ, قايتادان اتقا قونادى. ول كەزدە ۇلكەن ۇرىس بولماعان, ءتيىپ, قاشقان, قىتىققا تيەر شايقاستار ءوتىپ جاتقان. 1785 جىلى تىز سۇلتان مەن شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ قولى قىرعىزدارعا جورىق جاساپ, كوپتەگەن قىرعىزدى تۇتقىنعا تۇسىرەدى. وسىدان سوڭ باتىر اياگوز ماڭىندا وتىرعان رۋلارعا قول ۇشىن بەرمەدىڭ دەپ وكپەلەپ, اۋىلىن قازىرگى قارقارالى مەن شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋمەن تۇيىسەر تۇس دۋانا تاۋلارىنىڭ جانىنا كوشىرىپ كەلەدى. ورىس وفيتسەرى ي.اندرەەۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسەتىن كەزى وسى كەزەڭ. الايدا وشتەسكەن قىرعىزدار باتىردى قولعا ءتۇسىرىپ, كەگىن الۋدى ويلاستىرا باستايدى. اقىرى دەگەنىنە جەتەدى. اراعا جانسىز جىبەرىپ, سونىڭ كومەگىمەن شاعىن قولمەن قاپىسىز جاتقان باتىردى ساربازدارمەن قوسا شابادى.
ي.اندرەەۆتىڭ «قىرعىز-قايساقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ سيپاتتاماسى» ەڭبەگىندە باتىردىڭ ءولىمى بىلاي سۋرەتتەلەدى: «قىرعىزدىڭ جاساعى, شامامەن 80 ادام, قوس تىگىپ بەيقام جاتقان قازاقتاردىڭ ۇستىنەن ءتۇسەدى. ولار بەردىقوجانى ۇستاپ, باسىن شاۋىپ, اياق-قولىن كەسىپ, قارنىن جارىپ, وسى بولشەكتەنگەن مۇشەلەرىن ىشىنە تىعىپ, كەڭ دالاعا تاستاپ كەتىپتى. مۇنداي سۇمدىقتى كورگەن قازاقتاردىڭ ارتىنان كەلگەن بولىگى قىرعىزداردىڭ سوڭىنان قۋا شىعىپ, ۇرىستا ونىڭ قارىمتاسىنا ەسەنقۇل ماناپتىڭ ۇلىن تۇتقىنعا ءتۇسىرىپتى. باتىردىڭ سۇيەگىن الىپ, ەلگە قايتادى. بەردىقوجا باتىردىڭ قازاسى – 1786 جىلى قاڭتاردا, ياعني ءمايىتى بۇزىلمايتىن قىس كەزىندە ەكەن. اۋىلعا جەتىپ, قارالى حاباردى ەستىرتكەن سوڭ, بورشالانعان دەنەنى كورگەن بەردىقوجانىڭ ايەلدەرى تۇتقىنعا ءتۇسكەن ەسەنقۇلدىڭ ۇلىن پىشاقتاپ ولتىرەدى. باتىردىڭ ارتىندا ءىنىسى سەكلويان جانە ءتورت ۇل قالدى, ۇلكەنى لەپەس, ەندى ءبىرى – شوق, قالعانىنىڭ ەسىمدەرى بەلگىسىز…»
قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ «تالايعى تاراز» كىتابىندا باتىردىڭ ءولىمى تۋرالى دا جۇيەلەپ باياندايدى: «قىرعىز اعايىندار ابىلاي قايتىس بولىسىمەن-اق ءوش الۋعا كىرىسكەن. سارىارقاعا قولى جەتپەگەسىن ىرگەدەگى ۇلى جۇزگە قول سوزعان. مالىن ايداپ اكەتىپ, جانىنا دا زاقىم سالىپتى. شابىلعان جاق تا قاراپ قالماپتى. ولاردىڭ باسشىلارى 2500 جىلقىسىن ايداپ كەتكەن بەردىقوجا باتىر جارتى مىڭداي ءوز جىگىتتەرىن ەرتىپ, ۇستىنە قىتايلاردىڭ 1500 اسكەرىن سۇراپ الىپ, 1785 جىلى قىرعىزدى شاپقان. وعان بۇرىنعىدان دا وشىگە تۇسكەن قىرعىزدار 1786 جىلى بەردىقوجانىڭ ۇيقىداعى اۋىلىنا ءتيىسىپ, ءوزىنىڭ قول-اياعىن بايلاپ ەلدەرىنە الىپ كەتكەن. جول-جونەكەي بەردىقوجا ءوزىن وڭگەرىپ بارا جاتقان ادامدى مەرت ەتكەن. بۇل قىلىعى ءۇشىن ونىڭ باسىن, اياق-قولىن كەسىپ, قارىنىن قىرناپ, الگىنىڭ ءبارىن سوندا تىققان».
باتىردىڭ سۇيەگىن ءبىر جىل بويى وسى زامانعى زەرتحانادا زەرتتەپ, وعان انتروپولوگيالىق رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇرگىزگەن رەسەيلىك عالىم ت.س.بالۋەۆانىڭ پىكىرىنشە, بەردىقوجا اۋىر جاراقات سالدارىنان قايتىس بولعان. زيراتتا جاتقان سۇيەكتىڭ باسى, ەكى قولى, اياعى دەنەسىنەن بولىنگەنى انىق بايقالادى. سۇيەك وتكىر قىلىشپەن شابىلعان. يىعى مەن باسىندا اۋىر سوققىنىڭ ءىزى ساقتالعان. سوندىقتان, انتروپولوگ عالىم باتىردى ازاپتاپ, قيناپ بارىپ ولتىرىلگەن دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
باتىر ولگەننەن كەيىن ونىڭ سوڭىنان ەرگەن شانىشقىلى رۋىنىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرىندە قالىپ, نايمان, كەرەي رۋلارىمەن ىرگەلەس ءومىر سۇرەدى. سولاردىڭ بۇگىنگى كەيبىر ۇرپاقتارى وزدەرىن ارۋاقتى بەردىقوجانىڭ اۋلەتىمىز دەيدى ەكەن. ءبىر توبى قىتايعا كوشسە, ال ءبىر توبى بايىرعى قونىسى تاشكەنت, ارىس پەن كەلەس وزەندەرىنىڭ بويىنا تۇراقتايدى.
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين باتىر تۋرالى دەرەكتەردى كوز مايىن تاۋىسىپ, ىزدەپ ءجۇرىپ, اقىرى جەرلەنگەن جەرىن تابادى. بۇل 1999 جىلدىڭ ءىشى. ول باتىردىڭ كۇمبەزىن ءوز كوزىمەن كورىپ بىلاي دەپ سيپاتتايدى: «كۇمبەز دوعال ءتورتبۇرىشتى ەكەن. بۇل ومىردە مەن كورمەگەن ۇلگى. قابىرعالارىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 8 مەتردەي. زامانىندا اسا زور بولعان سياقتى».
كەيىنگى جىلدارى باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, ۇلتتىق تاريح, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا سالالارىن زەرتتەۋشى عالىم باقتىباي قاسىمبەكوۆ بەردىقوجا باتىر تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن ماعلۇماتتار جيناپ, سونى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, عىلىمي ساراپتامادان وتكىزىپ, تاريحي دايەكتىلىگىن ىزدەستىرىپ جۇرگەنى ۇلكەن ءىس. ول ءماشھۇر ءجۇسىپ جازىپ كەتكەن باتىردىڭ بەيىتى تۇر دەگەن جەردىڭ ازاماتتارىنا سۇراۋ سالىپ, ىزدەستىرە باستايدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2007 جىلعى 25 شىلدەدەگى ءنومىرىندە جاريالانعان «الاشتىڭ الداسپانى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «بەردىقوجا بابامىزدىڭ ەسكى مازارى قارقارالىدان 250 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى تەمىرشى اۋىلىنان 45 شاقىرىم جەردە, ماشەكەڭ جازعان كوكشەتاۋ مەن دۋانا تاۋلارى ارالىعىنداعى داعاندەلى وزەنىنىڭ جاعاسىندا بيىك جەرىندە تۇر ەكەن. وسىدان ەكى جارىم عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعان باتىر بەيىتىنىڭ قابىرعاسى قۇلاپ, كەسەكتەرى جان-جاققا شاشىلىپ جاتىر. كۇمبەزدىڭ جارتىسى عانا ساقتالىپتى… كەزىندە بۇل ماڭايدا ىرگەدەگى داعاندەلى وزەنى بويىندا باتىر باباعا قاراستى اۋىلدار قونىس تەپكەن كورىنەدى.
باتىر جەرلەنگەن جەردىڭ ەرەكشەلىگى – بۇل جاي عانا جەر ەمەس. تاريحي مەكەن! «تاۋاريح حامسادا» جازىلعانىنداي, ابىلاي حان جوڭعارلار مەن شۇرشىتتەرگە قارسى قول جيناپ, سوعىسقا اتتاناردا ءدال وسى وزەننىڭ بويىنا ورداسىن تىگەدى ەكەن. كوز ۇشىندا مۇنارتىپ تۇرعان كوكشەتاۋدىڭ ەتەگىندە قۇنانباي قاجى اكەسى ءوسكەنبايعا ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتىپ, ۇلان-اسىر اس بەرگەن. قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ جىرىنداعى جورعا تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى اششى مەن كوكشە سۋلارىنىڭ قۇيىلىسى داعاندەلى وزەنىنىڭ باستاۋى, وڭ قاباق جەردە تۇر. سارىارقانىڭ وسىنداي شۇرايلى, كەڭ القاپ ءتوسىن الاشتىڭ حاس باتىرى, قازاقتىڭ قايسار ۇلى بەردىقوجا دا تەگىننەن-تەگىن تاڭداماسا كەرەك», – دەپ ءوز ويىن تۇيىندەيدى.
* * *
…تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنە كوز جىبەرسەك, قالىڭ قازاققا قورعان بولعان, وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, مەملەكەتشىلدىككە باستايتىن بەردىقوجا سەكىلدى ۇلتتىق باتىرلاردىڭ ءومىرىن, ءىسىن, مۇراسىن, جاساعان تىرلىگىن ۇنەمى جاڭعىرتىپ, زاماننىڭ تالاپتارىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىستىڭ التىن ءجىبىنىڭ ارقاۋى ۇزىلمەي, بەكي تۇسەدى…
مارات دادىكباي,
جۋرناليست.
