داۋاسىز دەرت

كەشەگى كسرو شەكپەنىنەن شىققان رەس­پۋبليكالاردىڭ ىشىندە “سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى” زاڭ العاش بولىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاريالاندى. سودان بەرى كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەس ۇنەمى ءھام ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجە جوق ەمەس, بار. بىراق... بىراق وسى ءبىر كەلەڭسىز قۇبىلىستى ءبىرجولاتا قۇرتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس سياقتى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن, جاڭىلىسپاساق 2001 جىلدىڭ كۇزى بولۋى كەرەك, پارلامەنت ۇيىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكەن بولاتىن. القالى جيىندا ءسوز سويلەگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ: “كوررۋپتسيانى تۇبەگەيلى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس, ونى باسقارۋ كەرەك”, دەگەنگە سايا­تىن وي ايتقان بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كۇشەيگەنىمەن, قوعام بۇل دەرتتەن قۇلان-تازا ايىعا الماي وتىر. جۋرناليستىك زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جازىلىپ وتىرعان بۇل ماقالادان الدەقانداي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ارىز “كەيىپكەرلەرى” كوررۋپتسياعا بەلشەسىنەن باتىپ قالىپتى دەگەن پىكىر دە قالىپتاسپاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز ارىزدى تەكسەرۋ ارقىلى ونداعى كورسەتىلگەن جايتتەرگە نازار اۋدارۋ عانا بولدى. “... مەن بەكەتوۆ باقىتجان امان ۇلى, شاردارا قالاسى ەكىنشى شاعىن اۋدانى, №22/2 ءۇيدىڭ تۇرعىنىمىن. جۇمىس ورنىم وقۋشىلار ۇيىندە ۇيىرمە جەتەكشىسىمىن. (ەڭبەك جالاقىم 21 900 ت. قۇرايدى) وقۋ جىلىنىڭ باسىندا 1 ستاۆكامەن قابىلداندىم. ايلىعىمدى ەشقاشان تولىق العان ەمەسپىز, اي سايىن 5000 ت. 11 000 ت. عانا الامىز. (بانكىدەن جەكە كۋالىكپەن الامىز) وقۋشىلار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى موشقالوۆ سۇڭقار مىرزا اي سايىن تەكسەرۋ كەلەدى دەپ, 2000 ت., 5000 ت. جيناپ وتىرادى. كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسىنا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى ءوز رەتىمەن جۇمسالمايدى. جوندەۋدەن ءوتتى دەگەن اتى عانا بولماسا, ەسىگىن اشساڭ, توبەسى قۇلايدى. ەدەنى سىقىرلاپ ءومىرى رەمونت كورمەگەن, ەڭ, سوراقىسى وقۋشىلار وتىراتىن پارتانىڭ جوقتىعى. تەكسەرۋ كەلەدى دەسە, ءار مەكتەپتەن پارتا, كومپيۋتەر اكەلىپ, الەككە تۇسەدى. ءار نارسەنىڭ شەگى بولادى ەمەس پە؟ سوندىقتان اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باس ەسەپشىسى شويبەك شولپان, اجار حانىمداردان ۆەدومستى كورسەتۋدى تالاپ ەتتىم. (ولاردا ەكى ۆەدوموست بار). ولار ەشنارسەدە كورسەتە المايمىز, ىستەيتىنىڭدى ىستەي بەر. باراتىن ءبىلىم مينيسترىڭە بارا بەر, دەپ اۋىر سوزدەرمەن بالاعاتتاپ ورىندارىنان تۇرىپ كەتىپ قالدى...” (حاتتان ءۇزىندىنى ارىز يەسىنىڭ گرامماتيكاسىن وزگەرتپەستەن بەرىپ وتىرمىز. بۇدان كەيىنگى كوشىرمەلەردە دە گرامماتيكا ءدال وسىلاي ساقتالادى. ش.ءا.). شاردارا قالاسىنا كەلگەننەن ىزدەگەنىمىز ارىز يەسى باقىتجان بەكەتوۆ بولاتىن. بىراق الماتىعا ەمدەلۋىنە كەتۋىنە بايلانىستى ونىمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. دەگەنمەن حاتى قولى­­مىز­دا. ارىزدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى, جۋرناليستىك زەرتتەۋىمىزدى جۇرگىزە بەرۋدى ءجون كوردىك. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە كلۋب رە­تىندە سالىنعان, كەيىن تويحانا قىزمەتىن اتقارعان عيماراتتىڭ وقۋشىلار ۇيىنە اينالعانىنا اسا كوپ ۋاقىت بولماسا كەرەك. – العاش سالىنعان كەز­دەن كەشەگى كۇنگە دەيىن جوندەۋ كورمەگەن, ابدەن توزىعى جەتكەن بۇل عيماراتتى وتكەن جىلى عانا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىك, دەدى اۋدان اكىمى مارايىم مارعۇلان مىرزا. بۇل جوندەۋگە حاتتا ايتىلعانداي “مەملەكەت تاراپىنان” ەمەس, 10 ميلليون تەڭگە قارجىنى وسى اۋدان اۋماعىندا گاز قۇبىرىن تارتىپ جاتقان ۇلكەن كومپانيا بەردى. “جوندەۋدەن ءوتتى دەگەن اتى عانا بولماسا, ەسىگىن اشساڭ توبەسى قۇلايدى. ەدەنى سىقىرلاپ, ءومىرى رەمونت كورمەگەن” دەگەن سوزگە دە تۇسىنە المادىم. ەڭ دۇرىسى, وقۋشىلار ءۇيىن ءوزىڭىز كورگەنىڭىز ابزال, – دەدى اكىم مىرزا. كورەر كوزگە اجەپتاۋىر تارتىمدى بولىپ كورىنەتىن عيماراتتىڭ سىرتى سۇيكىمدى-اق ەكەن. بىراق ديرەكتور موشقالوۆ سۇڭقاردىڭ جەتەگىمەن ىشتەگى بولمەلەردىڭ بارلىعىن كورىپ شىققاننان كەيىن كوڭىلىمىزدىڭ قوڭىلتاقسىپ قالعانى راس. كابينەت جابدىقتارى جۇپىنى ەكەنى كورىنىپ تۇر. پارتالار ەسكى. كەيبىر بولمەلەردىڭ ەدەنى سى­قىرلايتىنى دا بايقالادى. بۇل رەتتە ارىز يەسى باقىتجاننىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەنىن دە باي­قادىق. “كورگەن كوزدە جازىق جوق” دەي وتىرىپ, ءبىز بۇل ورايدا بولىنگەن قارجى جىمقىرىلىپ قا­لىنعان نەمەسە ماقساتسىز جۇمسالعان دەگەن وي ايتۋدان اۋلاقپىز. وعان باعا بەرەتىن باسقا قۇ­زىرلى ورىندار بار. وقۋشىلار ءۇيىنىڭ ديرەك­تورى موشقالوۆ ارىزدا كورسەتىلگەنىندەي اي سايىن 2000-5000 تەڭگە جيناپ وتىراتىنى تۋرالى اڭگىمەدەن ات-تونىن الا قاشتى. – بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر جالاقىنى ءوزىم تارا­تاتىن بولعان جاعدايدا مۇنداي جالا جابىلۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كۇنى بارلىق قىزمەتكەرلەر ءوز جالا­قىلارىن ەسەپ كارتوچكالارى ارقىلى بانكىدەن الادى ەمەس پە؟ وقۋشىلار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى موشقالوۆ سۇڭ­قار مەن بەكەتوۆ باقىتجاننىڭ اراسىندا جاسال­عان ءنومىرى جوق ەڭبەك شارتى بويىنشا “اۆ­تو­مودەلدەۋ ۇيىرمە-جەتەكشىسى رەتىندە باقىتجانعا ايىنا 15 524 تەڭگە جالاقى بەلگىلەنگەن. نەگە-ءدۇر بەكەتوۆ 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا 19 660 تەڭگە ايلىق الادى. ول ءوزىنىڭ ارىزىنا قو­سا تىركەلگەن ەسەپ كارتوچكاسىنىڭ كوشىرمە­سىن­دە وسىلاي كورسەتىلگەن. ال قازان ايىندا 11 090 تەڭگە العان. وقۋشىلار ءۇيىنىڭ باس ەسەپشىسى شويبەك شولپان: “بەكەتوۆ باقىتجان قىركۇيەك ايىندا 15 524 تەڭگە الۋدىڭ ورنىنا, 19 660 تەڭ­گە العان. قازان ايىنداعى جالاقىسىنىڭ 11 090 تەڭگە بولۋى قىركۇيەك ايىندا ارتىق جازىلعان 4 136 تەڭگەسى ۇستالىنىپ قالىنعاننان”, دەيدى. ەندى ءتۇسىنىپ كورىڭىز, ەڭبەك شارتى بويىنشا تولەنۋگە ءتيىس جالاقى العاشقى ايدا نەگە ارتىق جازىلادى, سوڭعى ايدا نەگە ۇستالىپ قالىنادى؟ سەبەبى بار ما؟ ەگەر سەبەبى بولسا, وسىنى “ۆەدوموست سۇراپ كەلگەن” باقىتجانعا كورسەتىپ, ءتۇسىندىرىپ جىبەرگەندە, بالكىم ارىز دا جازىلماي, ايعاي دا شىقپاعان بولار ما ەدى؟ “... مەن ەشكىمنىڭ اقىسىن جەمەيمىن, ەشكىمگە اقىمدى جەگىزبەيمىن. ەڭبەكاقىمدى تيىنىنا دەيىن قايتارىپ بەرۋىنە ياعني الۋىما كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن...” دەيدى باقىتجان بەكەتوۆ. بىراق ەسەپشى شويبەك شولپان ونىڭ جۇمىس ىستەگەن كەزىنە جالاقى تولىق تولەنگەنىن, ال اۋرۋحانادا جاتقان ۋاقىتىنا ەڭبەككە جارامسىزدىعى تۋرالى پاراعىن وتكىزبەگەندىكتەن, ەڭبەكاقى تولەن­بە­گەنىن ايتادى. شاردارا اۋداندىق ەمحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ج.ساپاروۆ بىزگە بەرگەن انىق­تا­ما­سىندا “ب.بەكەتوۆ 2009 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ 12-سىنەن 22-سىنە دەيىن, 2010 جىلدىڭ 1 اقپا­نى­نان 11 اقپانىنا دەيىن, 2010 جىلدىڭ 15 اقپانىنان 24 اقپانىنا دەيىنگى ارالىقتا ەم قابىلدادى” دەپ كورسەتەدى. ال ءبىزدىڭ شارداراعا كەلگەنىمىزدى ەستىپ, تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان باقىتجان ەڭبەككە جارامسىزدىعى تۋرالى پاراقشالاردى تاپسىرعانمىن دەسە, باس ەسەپشى شويبەك شولپان ونىڭ مۇنداي پاراقشانى تاپسىرماعانىن ايتىپ, انت-سۋ ءىشتى. “... سودان كەيىن اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى شىنتاەۆ سىرلان مىرزانىڭ الدىنا كىردىم. شىنتاەۆ مىرزا دا ۋاقىتىم جوق باراتىنىڭا بارا بەر, وزدەرىڭ شەشىپ الىڭدار دەپ كابينەتتەن شىعىپ كەتتى. شىنتاەۆتىڭ قىزى دا وسى مەكەمەدە بىزبەن بىرگە ىستەيدى. بىراق, ءومىرى جۇمىسقا كەلگەنىن كورگەن ەمەسپىز. مەن بىلەتىن بۇل مەكەمەدە 33-ادام ىستەيدى, قاعاز جۇزىندە 60-ادام دەپ كورسەتىلگەن...” دەيدى ارىز يەسى. – ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 4-ءشى جۇلدىزى كۇنى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرسەمداعى ءبىر شارۋالارمەن جۇمىسقا كەلگەنمىن, – دەيدى اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى سىرلىبەك شىنتاەۆ. – اكىمدىكتىڭ شاقىرۋىمەن اسىعىس شىعىپ بارا جاتقان مەنى ءبىر جىگىت توقتاتتى. ول – بەكەتوۆ باقىتجان ەكەن. مەن ونىڭ ايتقان­دارىن تىڭدادىم دا, ماسەلە جالاقىعا بايلا­نىستى بولعان سوڭ, ەسەپشى شولپاندى شاقىرىپ الىپ, بۇل جىگىتپەن سويلەسۋىن تاپسىردىم. ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ەشقانداي دورەكى اڭگىمە بولعان جوق. “ۋاقىتىم جوق, باراتىن جەرىڭە بارا بەر”, دەگەن ءسوزدى ايتقان ەمەسپىن. ال, وقۋشىلار ۇيىندە جۇمىس ىستەيتىن قىزىم تۋرالى سول مەكەمەنىڭ باسشىسىنان نەمەسە باسقا دا قىزمەتكەرلەرىنەن سۇراعانىڭىز ءجون بولار. قىزىمنىڭ ءبىلىمى نەمەسە تاجىريبەسى تۋرالى سولاردان ەستىگەنىڭىز دۇرىس سياقتى... البەتتە ارىز يەسى مەن ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى اراسىنداعى ارىزدا كورسەتىلگەن اڭگىمەگە ناقتى باعا بەرۋ قيىن. سەبەبى, كىمنىڭ كىمگە نە ايتقانىن ەستىگەن نەمەسە كۋا بولعان ادام جوق. بۇل رەتتە اركىم ءوز ءسوزىن ءجون سانارى انىق. “... جىل باسىندا ادىسكەر دۇمبىرباەۆا باق­تىگۇل كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ, ايلىعىڭدى تولىعىمەن الىپ وتىراسىڭ, تاعى دا ساعاتىڭدى كوبەيتەمىن 10 000 تەڭگە بەرۋىمدى تالاپ ەتتى. مەن بەرمەيتىنىمدى ايتىپ ەدىم, سەن ءالى كورەسىڭ دەپ سەس كورسەتتى...”. دۇمبىرباەۆامەن كەزدەسىپ, ارىزدا ايتىلعان جايت تۋرالى سۇراۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. بىراق ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق, باقتىگۇل بۇل ايتىل­عانداردى مويىنداماعان بولار ەدى. بالكىم ەكەۋارا وسىنداي اڭگىمە بولعانى اقيقات تا شىعار. دەگەنمەن, باقىتجاننىڭ وسى ايتىلعان ءسوزىن دالەلدەيتىن كۋاسى قايسى, ايعاعى قانە؟ ال ەگەر “تيسە تەرەككە, تيمەسسە بۇتاققا” دەگەندەي قۇر بايبالام سالسا, وندا مۇنى جالا دەۋگە دە بولادى. ال جالانىڭ زاردابى قاشان دا اۋىر. ەگەر پەندە رەتىندە قارايتىن بولساق, باقىت­جاننىڭ جانايقايىن تۇسىنۋگە بولادى. ونىڭ ارىزىنداعى ءاربىر ءسوزدىڭ راستىعىنا سەنگىڭ كە­لەدى. ول قوعامىمىزدا ورىن الىپ وتىرعان كە­لەڭ­سىز جايتتاردىڭ اۋدان كولەمىندەگى نۇسقاسىن اشكەرەلەگىسى كەلگەنىن تۇسىنەسىڭ. اشىنا وتىرىپ, ارىز جازۋى دا وسىنىڭ كەپىلى. ال جۋرناليست رە­تىندە باقىتجاننىڭ جازعاندارىنا كوزقارا­سى­مىز باسقاشا. ويتكەنى, بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار عوي. زاڭدىق جاعى. ايتىلعان ءاربىر ءسوزدى ايعاقتايتىن كۋا نەمەسە قۇجات بولۋ قاجەت. ايتپەسە ءبىز جوعارىدا ايتقانداي ءبارى دە جالا دەپ ەسەپتەلىنەدى. جاقىندا گازەتتە شاعىن ماقالا جاريالاندى. ماقالا اۆتورى “ەل اراسىندا گۋلەگەن سوزگە قۇلاق سالساڭىز, بالاباقشا, مەكتەپ, ارناۋلى كاسىبي جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باس­شى­لارى, ولاردىڭ جانىندا جۇرگەن جاندايشاپتارى ابدەن پاراقور بولىپ العان” دەيدى. بۇل دا اقي­قاتتى ايتىپ وتىرعان شىعار. بىراق ونىڭ دا ءوز ءسوزىن راستايتىن ايعاعى نە دالەلى جوق. ال اتالمىش دەرت تەك ءبىلىم جۇيەسىن دە عانا ەمەس, قوعامنىڭ باسقا سالالارىندا دا جەتىپ ارتىلادى. ال ونىڭ داۋاسى قايسى؟!. شارافاددين ءامىر