حالىق قازىناسىن وزىنە قايتارسام دەيمىن – دەيدى كوپ جىلداردان بەرى ۇلتتىق ونەردىڭ جاناشىرى بوپ جۇرگەن ءاليما ىسقاققىزى
جۇما, 13 قاڭتار 2012 7:33
ول كىسى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي وڭىرىندە ءدۇنيەگە كەلگەن. ەسىن جيناپ, ەتەگىن جاپقاننان-اق ادەبيەت پەن ونەرگە قۇشتار بولىپ وسكەن جان. زەرەكتىگىمەن زەيىندى شاكىرت اتانىپ جۇرگەن سوناۋ جىلدارى اسپاناستى ەلىندە مادەني توڭكەرىس بولىپ, ونىڭ تاقسىرەتىن تارتقان ادامدار از ەمەس. بۇل ساياسي وقيعا مىڭداعان, ميلليونداعان ادامداردىڭ ىشىندە ولەڭ جازاتىن, ادەبيەتكە قۇمار ءاليما ىسقاققىزىنىڭ دا ارمانىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرسە كەرەك.
جۇما, 13 قاڭتار 2012 7:33
ول كىسى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي وڭىرىندە ءدۇنيەگە كەلگەن. ەسىن جيناپ, ەتەگىن جاپقاننان-اق ادەبيەت پەن ونەرگە قۇشتار بولىپ وسكەن جان. زەرەكتىگىمەن زەيىندى شاكىرت اتانىپ جۇرگەن سوناۋ جىلدارى اسپاناستى ەلىندە مادەني توڭكەرىس بولىپ, ونىڭ تاقسىرەتىن تارتقان ادامدار از ەمەس. بۇل ساياسي وقيعا مىڭداعان, ميلليونداعان ادامداردىڭ ىشىندە ولەڭ جازاتىن, ادەبيەتكە قۇمار ءاليما ىسقاققىزىنىڭ دا ارمانىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرسە كەرەك.
اكىمشىلىك سالادا ىستەپ, اۋدارماشىلىقپەن دە اينالىسقان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز 1980-جىلدارى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجاعا كوشىپ كەلەدى. قايتا گۇلدەنۋ ءداۋىرى باستالعاندا ادەبيەت سالاسىنا قايتا ورالۋعا تالپىنىس جاساپ, ىلە قازاق وبلىستىق ادەبيەت كوركەم ونەر بىرلەستىگىنە قاراستى «ىلە ايدىنى» رەداكتسياسىنا قىزمەتكە كىرەدى. وسى جەردە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ قازاق قولونەرى تۋرالى اقپاراتتاردىڭ ورنى وتە ولقى بولىپ تۇرعانىن بايقايدى.
– كەيبىر ادامدار وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ, كىتاپ شىعارعانى راس. الايدا التاي, تارباعاتاي, ىلە ايماقتارىندا ۇلتىمىزدىڭ اسا باي مادەني قورى بار ەكەندىگىنە قاراماستان, ونى جارقىراتىپ كورسەتە المادىق. ونىڭ ۇستىنە سالت-ءداستۇرىمىزدى بىلەتىن قاريالار قاتارى ازايىپ, قولونەر شەبەرلەرى سيرەي باستاعانى دا ماعان كوپ وي سالدى. ول از دەسەڭىز, مادەني ءتوڭكەرىس جىلدارى دا بۇل ماسەلەگە از كەسىرىن تيگىزگەن جوق. ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى قوقىسقا لاقتىرعان جىلدار بولدى. وسىنىڭ ءبارىن كوزىمىزبەن كورىپ, جۇرەگىمىزبەن ءتۇسىنىپ ءوسكەن سوڭ, ءبارىن تەك ءوز قولىمىزبەن جاساۋىمىز كەرەك دەگەن ويعا كەلدىم, – دەيدى ءاليما اپاي.
وسىلايشا, ءاليما ىسقاققىزى التاي, تارباعاتاي, ىلە ايماقتارىنداعى كونەكوز قاريالار باردا وسى ءىستى قولعا الادى. رەداكتسيادا قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, وزىنە ەشكىم ارتپاعان جاڭا ءمىندەت جۇكتەيدى. وسىدان كەيىن-اق ءاليما ىسقاققىزى قازاق اۋىلدارىنا بارىپ, ۇلتتىق قولونەر ۇلگىلەرىن, ولاردىڭ جاسالۋ جولدارىن زەرتتەي باستايدى.
ءسويتىپ, زەرگەرلىك, تەمىرشىلىك, ورىمشىلىك, سىرماق باسۋ, شي وراۋ, باۋ توقۋ, ءۇي اعاشىن جاساۋ سياقتى ءىستەرگە قاتىستى 5 مىڭداي سۋرەت ءتۇسىرىپ, مالىمەتتەر جيناپ, باس-اياعىن بىرىكتىرەدى. وعان قوسا قازاق ونەر ادامدارىمەن دە كەزدەسىپ, ءومىرباياندارىن جيناستىرۋدى دا قولعا الادى. كەيىن وسى مۇرالار «قازاق قولونەرى قازىنالارى» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىعىپتى. ونىڭ ىشىندە «قازاق كيىز ءۇي مادەنيەتى», «قازاقتىڭ كەستە ونەرى», «سىرماق ونەرى» دەگەن دۇنيەلەر جازىلادى. ءاليما ىسقاققىزى جازعان-جيناعان ماتەريالدارى ءبىر ءتوبە بولسا, جازىلماعاندارى ءبىر توبە ەكەندىگىن ايتادى. دەگەنمەن, وسى كىتاپتارىن قىتاي ەلىندە جۇرگەندە جارىققا شىعارۋعا قانشا تالپىنعانىمەن, ولار فوتوسۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەندىكتەن, قىمباتقا ءتۇسەتىن بولعان سوڭ, شىعارا الماپتى. ءبىراق, ول كىسىگە جول ءجۇرىپ, دەرەكتەر جيناپ, فوتوعا تۇسىرۋگە قارجىلاي كومەكتەسكەن ادامدار ءاردايىم تابىلىپ وتىرعان.
ءاليما ىسقاققىزىنىڭ وتاعاسىمەن اتاجۇرتقا ورالۋىنا بالالارى دا سەپتەسكەن. ۇل-قىزدارىنىڭ سوڭىنان بىرنەشە جىلدان كەيىن, ياعني 2003 جىلى ەلگە كوشىپ كەلىپتى.
ەلگە كەلگەن سوڭ ءاليما اپايدىڭ جيىرما جىلعا جۋىق تابانىنان توزىپ جيناعان ماتەريالدارىنىڭ ءبىر پاراسىن «الماتىكىتاپ» باسپاسى ءتۇرلى-ءتۇستى ەتىپ «قازاق سىرماق ونەرى» دەگەن اتپەن جارىققا شىعارىپتى. اتالمىش باسپا مۇنىڭ سىرتىندا ول كىسىنىڭ ۇلتتىق كيىم كيۋ, تۇرمىستىق ءمادەنيەتكە قاتىستى 60-قا تارتا فوتوسۋرەتىن «قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى», «قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن ءمادەنيەتى» دەپ اتالاتىن كىتاپتارعا ەنگىزگەن.
الايدا, ءاليما ىسقاققىزىنىڭ جاريالانباعان ەڭبەكتەرى دە جەتكىلىكتى. ءاۋ باستا «قازاقتىڭ قولونەر قازىنالارى» دەگەن كىتاپتى تاقىرىپتارعا ءبولىپ, 5-6 كىتاپ ەتىپ جاريالاتپاقشى بولعان. وكىنىشكە وراي, جيناعان دەرەك جەتكىلىكتى بولعانىمەن, قولى قىسقا ادام ول ويىن جۇزەگە اسىرا الماي وتىرعان جايى بار. جانە ول كىسىنىڭ قولىندا اتاجۇرتتان جىراقتا جۇرگەن قولونەرشىلەر مەن تاريحي ادامداردىڭ داۋىسى جازىلعان 40 شاقتى ءۇنتاسپاسى بار كورىنەدى.
بۇگىندە الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى قاراقىستاق اۋىلىندا تۇراتىن ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز:
– حالقىمىزدىڭ اسىل قازىنالارىنان جينالعان فوتوسۋرەتتەرىم مەن جازبالارىم ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەنىڭ اۋزىندا كەتپەسە ەكەن. پاتەنت السام ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. جانە باسپالار مەنىمەن قازاق تىلىندە توقتامداسىپ, ءوز قالاۋىممەن كىتاپ باستىرۋ ورايىنا يە بولسام دەيمىن. ويتپەگەندە ەڭبەگىمدى باسپالار پايدالانىپ, ءدانىن الىپ, ساباعىن قالدىراتىن نەمەسە پايداسىن باسقالار كورىپ, ازابىن عانا ارقالاپ قالارىما كوزىم جەتىپ وتىر. ماعان وسى جاعىنان ءمادەنيەت سالاسى ارقا سۇيەر اسقار بەل بولسا دەيمىن. اتا-بابا جەرىندە ءوز بورىشىمدى ورىنداپ, ويعا العان ارمانىمدى ىسكە اسىرىپ, حالىق قازىناسىن حالقىمنىڭ ءوز قولىنا تاپسىرىپ, ۇلتتىق قولونەر ءمادەنيەتىن ايداي الەم كورە الاتىنداي ەڭبەك ەتۋ – مەنىڭ مۇراتىم. وسى مۇراتقا جەتۋگە بەس تۇرمانىمدى دايىنداپ, قولتىعىمنان كوتەرىپ اتتاندىراتىن ۇلتىمنىڭ ۇلاعاتتى ازاماتتارى مەن ۇلتجاندى ۇلدارىنان دەمەۋ كۇتەمىن! – دەگەن ءاليما ىسقاققىزىنىڭ تىلەگىن اينا-قاتەسىز كوپتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ايناش ەسالي, الماتى.
