تاريحشىنىڭ تاعدىرى
جۇما, 14 جەلتوقسان 2012 7:21
كەڭەستىك داۋىردە ءىرى ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراعان قازاقستاننىڭ عىلىمى نەبىر جارقىن تۇلعالارىنان ايىرىلدى. وسىلاي قازاقستاننىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى تاريحشىلارىنىڭ العاشقى بۋىنىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, س.اسفەندياروۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ع.توعجانوۆ, پ.گ.گالۋزو جانە ت.ب. اتىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە كارلاگتا ءجۇرىپ كەزدەيسوق امان قالعانى – پ.گ.گالۋزو عانا ەدى. ولاردىڭ ورنىنا ەكىنشى بۋىن – ماسكەۋ, لەنينگراد, تاشكەنت, ودەسسا, ۆورونەج, الماتى جانە ت.ب. كەڭەس وداعىنىڭ ءىرى قالالارىندا جوعارى تاريحي ءبىلىم العان كاسىبي مامان جاستار كەلە باستادى.
جۇما, 14 جەلتوقسان 2012 7:21
كەڭەستىك داۋىردە ءىرى ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراعان قازاقستاننىڭ عىلىمى نەبىر جارقىن تۇلعالارىنان ايىرىلدى. وسىلاي قازاقستاننىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى تاريحشىلارىنىڭ العاشقى بۋىنىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, س.اسفەندياروۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ع.توعجانوۆ, پ.گ.گالۋزو جانە ت.ب. اتىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە كارلاگتا ءجۇرىپ كەزدەيسوق امان قالعانى – پ.گ.گالۋزو عانا ەدى. ولاردىڭ ورنىنا ەكىنشى بۋىن – ماسكەۋ, لەنينگراد, تاشكەنت, ودەسسا, ۆورونەج, الماتى جانە ت.ب. كەڭەس وداعىنىڭ ءىرى قالالارىندا جوعارى تاريحي ءبىلىم العان كاسىبي مامان جاستار كەلە باستادى. ولار: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەردە قازاقستان تاريحى عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ءا.ح.مارعۇلان, ا.ن.ءنۇسىپبەكوۆ, ە.ب.بەكماحانوۆ, ح.م.ادىلگەرەەۆ, ت.ە.ەلەۋوۆ, ءا.ب.تۇرسىنباەۆ, گ.ف. داحشلەيگەر ەدى. وسى كەڭەس ءداۋىرى كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ ەكىنشى بۋىن ىشىندەگى ءىرى تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى – قازاق كسر عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, حVIII-حح ع.ع. قازاقستان تاريحىنىڭ كورنەكتى زەرتتەۋشىسى بەگەجان سۇلەيمەنوۆ بولاتىن.
بەگەجان سۇلەيمەنوۆ تاريح عىلىمى سالاسىنا 1930 جىلداردىڭ اياعىندا كارل ليبكنەحت اتىنداعى, كەيىننەن لەنين ەسىمىن العان ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعاننان كەيىن كەلدى. ول ۆ.ۆ.سترۋۆە, س.ف. ولدەنبۋرگ, س.ۆ. تارلە, ب.د. گرەكوۆ, س.ۆ. باحرۋشين, ا.م. پانكراتوۆا, ن.م.درۋجينين سەكىلدى اتاقتى جانە بىلگىر, تاجىريبەسى مول عالىمداردان ءدارىس الدى.
بەگەجان سۇلەيمەنوۆ 1912 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا تورعاي وبلىسى اقتوبە ۋەزى شالقار بولىسىنىڭ №13 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ونىڭ جاقىن تۋىسى, شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى رەكتورى بايزاق ەرمەكباەۆ 1982 جىلى (ول ۋاقىتتا ءوزى 75 جاستا بولاتىن), ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, ماعان: «ءبىز قۇرداس ەدىك, بەكەڭ, يتجەككەننەن كەيىن, بايقاۋىمشا, 5 جىلعا جاسارىپ كەتىپتى عوي», – دەگەنى بار. بەگەجان سۇلەيمەنوۆتىڭ بەس جاسىندا اكەدەن جەتىم قالعانىن ايتساق, بالالىق شاعىنىڭ جەڭىل بولماعانىن اڭعارامىز. اكەسى بي نيازدىڭ بالاسى ەدى. نياز كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ىشىندەگى بەدەلدى كىسى بولعان, ول حيۋا حاندىعىنىڭ ارال ماڭىنداعى قازاق جەرلەرىن جاۋلاپ الۋىنا قارسىلىق كورسەتكەن, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىمەن تىعىز بايلانىس جاساعان. بۇل جايدى اتاقتى قازاق تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ انىقتاعان. بەگەجان اعانىڭ ءوزى دە شەكتى رۋىنداعى كوتەرىلىستەردى باسقارعان كوتىبار باتىردىڭ تۋىسقانى – جيەنى (اناسى جاعىنان) ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. سۇلەيمەن مەن زايىبى ءنابيرانىڭ توعىز بالاسى بولعان. كۇيەۋى قايتىس بولعاننان كەيىن تۋىستارى ءنابيرا جيەنقۇلقىزىن امەڭگەرلىك جولمەن باسقا ادامعا قوسپاق بولادى. بىراق, جەسىر قالعان ايەل وعان كونبەيدى. سول ءۇشىن جاۋىزدار ونى 1920 جىلى توعىز بالاسىنىڭ كوز الدىندا اساۋ اتتىڭ قۇيرىعىنا بايلاپ ءولتىرەدى. بەگەجاننىڭ قايسار بولىپ وسۋىنە, بىربەتكەي, وجەت, مامىلەگە كەلۋى قيىن, ادۋىن بولىپ قالىپتاسۋىنا وسىنداي جاعدايلار اسەر ەتكەن شىعار, ول وزىنە وتە سەنىمدى, قانداي دا بولماسىن ادىلەتسىزدىككە شىداي المايتىن, كەيبىرەۋدىڭ شەن-شەكپەنىنە قاراماي, اتىلىپ قارسى شىعا كەلەتىن ەدى.
بەگەجان اناسى قايتىس بولعاننان كەيىن اۋىلىنان كەتىپ, جاقىن جەردەگى ءوز ورتاسىندا ءبىلىمدى سانالاتىن مۇعالىم – ءمۇباراك ءنيزامۋددينوۆتىڭ باستاۋىش مەكتەبىنە تۇسەدى. سودان كەيىن شالقار اۋدانى ورتالىعىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتە وقيدى, ونى بىتىرگەن سوڭ, 1929 جىلى الماتىعا كەلىپ, ورتالىق ەڭبەك ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلىس كەشەنىندە ۇستا, اعا جۇمىسشى, ءوندىرىس مەڭگەرۋشىسى, قۇرىلىس كووپەراتسياسى ولكەلىك كەڭەسى ۇيىمداستىرۋشىلىق بيۋروسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسىلاي جۇمىستان قول ۇزبەي ءجۇرىپ, جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىنىڭ كەشكى بولىمىندە, تەحنيكۋمنىڭ دايىنداۋ توبىندا, جوو دايىنداۋ كۋرستارىندا وقيدى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, 1937 جىلى كەڭەس وداعىنا ايگىلى ليبكنەحت اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى.
وسىندا بەلگىلى تاريحشى-پروفەسسورلاردىڭ دارىستەرىن تىڭداپ, سەمينار ساباقتارىنا قاتىسىپ, لەنين اتىنداعى كىتاپحانادا جابىلعانشا وتىراتىن, رەسەيلىك عالىمداردىڭ قازاقستان مەن ورتا ازيا بويىنشا تاريحي, گەوگرافيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەرىن مۇقيات وقيتىن. ول, اسىرەسە, رەسەي يمپەرياسى ەزگىسىندەگى حالىقتاردىڭ ورتاعاسىرلىق ءداۋىرى مەن وتارلىق شاعىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن, شارۋاشىلىق ءومىرىن, تۇرمىسىن, مادەنيەتىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرلەرىن زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. پروفەسسور فاۆورسكي ءوزىنىڭ شاكىرتى بەگەجان سۇلەيمەنوۆكە بەرگەن مىنەزدەمەسىندە: ونىڭ ءحىح عاسىرداعى حالىقتاردىڭ تاريحناماسى بويىنشا تەرەڭ ءبىلىمدەرىن, تاريحي وقيعالاردى جان-جاقتى جانە وبەكتيۆتى تۇردە تالداي بىلەتىندىگىن ايرىقشا اتاپ, ونى اسپيرانتۋراعا ۇسىندى.
بەگەجان اعا ءوزىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن 1938 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى – اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشىلىقتان باستايدى. مۇندا ول ماسكەۋدەن رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاق كسر-ءنىڭ ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ جولداماسىمەن كەلگەن ەدى. ونى بىردەن ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلادى. ول وسىلايشا ۇستازدىق جانە قوعامدىق جۇمىستارعا بىردەن بەلسەنە ارالاسىپ كەتتى. الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عىلىمي باعىتتاردى, اسىرەسە, ونىڭ پارتيالىق تاريحشىلاردىڭ نەگىزسىز جانە بىرجاقتى سىنىنا ۇشىراعان «ەدىگە تاريح پەن اڭىزداردا» (1944 ج.) كىتابىن قىزۋ قولدادى.
بەگەجان اعا اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ دوتسەنتى بولا ءجۇرىپ, 1942-1943 جىلدارى 1941 جىلى اشىلعان شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن دە اتقاردى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق نەگىزىنىڭ, پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامىنىڭ ءوسۋى مەن نىعايۋىنا, وقۋ ءۇردىسىنىڭ جاقسارۋىنا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەتىسپەي جاتقان بولاشاق شەتەل تىلدەرى وقىتۋشىلارىن ءتاربيەلەۋگە كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. جاڭا كافەدرالار, ونىڭ ىشىندە فرانتسۋز ءتىلى كافەدراسى اشىلدى, شەتەل تىلدەرى وقىتۋشىلارىنىڭ سانى, سونىڭ ىشىندە فرانتسۋز ءتىلى بويىنشا ەكى ەسە ءوستى, شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ ادىستەمەسى بويىنشا جاڭا كابينەتتەر جاساقتالدى. اسىرەسە, قازاق جاستارىن قابىلداۋ مەن وقىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولدى.
1943 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بەگەجان اعانى جاقسى بىلەتىن كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى ق.ي.ساتباەۆ ونى ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتىنا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرادى. بۇل جەردە ول 1945 جىلعا دەيىن, ينستيتۋت ەكى عىلىمي مەكەمەگە: ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جانە تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى بولىپ بولىنگەنگە دەيىن جۇمىس ىستەدى. جاڭا قۇرىلعان ينستيتۋتتا بەگەجان اعا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان تاريحى ءبولىمىن باسقاردى. ءبىراز ۋاقىت قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى قوعامدىق عىلىمدار ءبولىمىنىڭ عالىم-حاتشىسى بولدى.
بەگەجان اعا 1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «قازاقستانداعى 1867-1868 جىلدارداعى رەفورمالار» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ونى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى د.پاكۋل, كانديداتتار ا.پوپوۆ, ءا.ح.مارعۇلان, ە.بەكماحانوۆتار قولدادى. 1954 جىلى سىبىردەن قاماۋدان بوساپ كەلگەننەن كەيىن بەگەجان اعا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق كسر عا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىندا ىستەدى, نەگىزىنەن رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان تاريحى ءبولىمىن باسقاردى.
وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساپ, 1940 جىلدىڭ باسىندا – ماسكەۋ مەن قازاقستاندا, تاريحشىلار مەن ادەبيەتشىلەر اراسىندا ورىن العان ايتىس-تارتىسقا توقتالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. وسى پىكىرتالاسقا 1943 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قازاق سسر تاريحى. ەرتە زاماننان وسى كۇنگە دەيىن» دەگەن ەڭبەك ماي قۇيعانداي بولدى. بۇل ەڭبەكتى سوعىس جىلدارىندا ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان كەلگەن تاريحشىلار (ا.م.پانكراتوۆا, م.پ.ۆياتكين, ن.م.درۋجينين, يا.يا.زۋتيس, ا.پ.كۋچكين جانە ت.ب.) مەن قازاق وقىمىستىلارى دايىنداعان-دى. ەڭبەك ستاليندىك سىيلىققا ۇسىنىلعان كەزدە, داۋ-داماي شىعىپ, پىكىرتالاس كەڭي ءتۇستى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-ءمۇشەسى ا.ي. ياكوۆلەۆ, دوكتورلار ا.ۆ.ەفيموۆ, س.ك.بۋشۋەۆ جانە تاعى باسقا ورىس تاريحشىلارى وسى ەڭبەكتىڭ ەرمۇحان بەكماحانوۆ جازعان «كەنەسارى قاسىموۆ باسقارعان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى (1837-1947 ج.ج.)» ءبولىمىن نەگىزسىز سىنعا الدى. ولار رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى وتارلاۋ ساياساتىن اقتاپ, ونى قورعانۋ, زاڭدى جانە پروگرەسسيۆتى تۇردە جۇرگەن دەپ سانادى. «قازاق سسر تاريحى» اۆتورلارىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياساتىنا عانا ەمەس, ورىس حالقىنا دا قارسى, دەپ كىنالادى.
وسى ايتىس-تارتىستان بەگەجان سۇلەيمەنوۆ تە شەت قالعان جوق. ول ە. بەكماحانوۆتىڭ «كازاحستان ۆ 20-40-گودى ءحىح ۆەكا» كىتابى بويىنشا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا 1948 جىلعى شىلدە ايىندا وتكىزىلگەن پىكىرتالاستا ۇزاق ءسوز سويلەدى.
ءبىز ب.سۇلەيمەنوۆتى ە.بەكماحانوۆتىڭ كىتابىن «توپاس جانە ۇياتسىز قارالاعان» ت.شويىنباەۆ, ح.گ.ايداروۆا, م.ۆ. جيزنەۆسكي, ا.نۇرقانوۆ, م.ب. اقىنجانوۆ جانە ت.ب. توبىنا جاتقىزۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىز. دارا تۇلعا – بەگەجان سۇلەيمەنوۆ بۇل ماسەلەدە دە ايرىقشا تۇردى, ءوزىنىڭ ەرەكشە ورنى بولدى. سونىمەن قاتار, بەگەجان سۇلەيمەنوۆ جوعارىدا كورسەتىلگەن عالىمداردىڭ كوپشىلىگىمەن ءدۇرداراز, ءتىپتى دۇشپاندىق قارىم-قاتىناستا بولاتىن. وسىعان بايلانىستى, «قازاقستان تاريحى ماسەلەلەرىن ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدا قاراستىرۋ ءۇشىن» ماقالاسىنان كەيىن (پراۆدا, 1950 ج. 26 جەلتوقسان), سونىمەن قوسا بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردى «اشكەرەلەۋ» ناۋقانى قازاقستاندا كەڭىنەن ەتەك العان سوڭ, بەگەجان سۇلەيمەنوۆ اسا كۇردەلى جانە اۋىر جاعدايلارعا دۋشار بولدى. كەنەسارى قاسىم ۇلى قوزعالىسى بويىنشا 1940 جىلداردان سوزىلىپ كەلە جاتقان پىكىر-تالاستاردىڭ قانشالىقتى قاتاڭ قۋعىن-سۇرگىندەر اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن سەزگەن ول ءوز ۇستانىمدارىن وزگەرتە باستايدى. قازاق كسر جوعارعى سوتى كوللەگياسى 1952 جىلعى 17 شىلدەدەگى قاۋلىسىندا: «ەگەر 1948 جىلى (بەگەجان سۇلەيمەنوۆ) كەنەسارى قاسىموۆتىڭ فەودالدىق-مونارحيالىق كوتەرىلىسىن ۇلتشىلدىق تۇرىندە باعالاسا, 1951-1952 جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنداعى عىلىمي تالقىلاۋلار بارىسىندا اشىق تۇردە قاراما-قارسى كوزقاراستى قابىلدادى», – دەپ كورسەتىلگەن. بۇدان بولەك ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆتى, ءىرى ابايتانۋشىلار ءا.م.جيرەنشين مەن ق.م. مۇحامەدحانوۆتى بەلسەندى ءتۇردە قورعادى. اتاپ ايتقاندا, 1951 جىلعى 7 ساۋىردە قازاق كسر عا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى مەن ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە, ق.جۇماليەۆتىڭ م.اۋەزوۆكە جاساعان ايىپتاۋلارىنا جاۋاپ رەتىندە, ول: «ابايتانۋ ماسەلەلەرىندە مۇحتار اۋەزوۆ جاڭالىق ەنگىزۋشى بولىپ تابىلادى جانە ءوزىنىڭ سوڭعى تۋىندىلارىندا ماركستىك ۇستانىمدا تۇر. م.اۋەزوۆتىڭ ءۇلكەن ەڭبەگى سول, ول بەرىك پوزيتسياعا كوتەرىلدى جانە ءبىز ول تۋرالى سوڭعى جۇمىستارى بويىنشا شەشىم شىعارۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى.
ايرىقشا اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, 1940 جىلدىڭ سوڭى 1950 جىلدىڭ باسىنداعى قازاقستان عالىمدارىن قۋدالاۋ وقشاۋ قۇبىلىس بولعان جوق. بۇل كەڭەس وداعى كومپارتياسىنىڭ وزگەرگەن ۇلتتىق ساياساتىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل كەزدە پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزم يدەيالارى ورنىنا ۇلىدەرجاۆالىق-شوۆينيستىك كوزقاراستار كەلدى, ورىس حالقى ماداقتالىپ, ول « ۇلى رۋسكە», كەڭەس وداعىنىڭ باسقا تەڭ حالىقتارى اراسىندا باستى حالىققا اينالدى, يۆان گروزنىي, پەتر ءى, ەكاتەرينا ءىى, باسقا دا ورىس پاتشالارى, سونىمەن قاتار, الەكساندر نەۆسكي, دميتري دونسكوي, الەكساندر سۋۆوروۆ, ميحايل كۋتۋزوۆ جانە رەسەيدىڭ باسقا دا قولباسشىلارى مەن اسكەرباسىلارى ءدارىپتەلدى. كاۆكاز, تاتارستان, باشقۇرتستان جانە باسقا دا جاۋلاپ الىنعان جانە ەزگىگە تۇسكەن حالىقتاردىڭ تساريزمگە, ونىڭ وتارلىق ساياساتىنا جانە سامودەرجاۆيەنى جاقتاعان جەرگىلىكتى قاناۋشىلارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق سيپاتتاعى باس كوتەرۋلەرى قايتا قارالدى, ال وسى باعىتتاعى عالىمدار قۋدالاۋعا ۇشىرادى: ستاليندىك سىيلىق العان ءشامىل تۋرالى مونوگرافيانىڭ اۆتورى – ازەربايجان تاريحشىسى گەيدار گۋسەينوۆ اسىلىپ ءولدى, ال تاتار جانە باشقۇرت عالىمدارى ەدىگە ءۇشىن جاپا شەكتى. 1952 جىلدىڭ جازىندا ساياسي رەپرەسسيالاردىڭ اياۋسىز تەتىگى ىسكە قوسىلىپ, وعان تەك تاريحشىلار ب.سۇلەيمەنوۆ, ە.بەكماحانوۆ جانە باسقالارى عانا ەمەس, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ي.ساتباەۆ, جازۋشى-عالىمدار م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ە.ىسمايلوۆ, ق.جۇماليەۆ جانە باسقالارى دا دۋشار بولدى. 1952 جىلعى 17 شىلدەدە ۇقك ب.ءسۇلەيمەنوۆتى, ال 5 قىركۇيەكتە ە.بەكماحانوۆتى تۇتقىندادى.
ءسىبىر لاگەرلەرىندە قازاقتىڭ اسا ءىرى ەكى تاريحشىسى, ءبىر-ءبىرىن قولداپ ءجۇردى. ەرىك كۇشى مىقتى بەگەجان اعاعا ءوزىنىڭ ادال جارى – ليديا الەكساندروۆنا ۆاگانوۆانىڭ قايعىلى قازاسىنا (عالىمنىڭ جارى ەتاپپەن نوۆوسيبيرسكىدەن ءوتىپ بارا جاتقان كۇيەۋىمەن تىلدەسۋگە كۇزەتشىلەر رۇقسات بەرمەگەنى ءۇشىن, پويىز استىنا ءتۇسىپ قازا تاپقان ەدى) قاراماستان, جۇمساق مىنەزدى ءارى وكپە دىمكاسى بار ەرماحان بەكماحانوۆتى ءوز قامقورلىعىنا الۋىنا تۋرا كەلدى. وسى تۋرالى ولار بوسانىپ شىققاننان سوڭ دا كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. كەيىننەن, بوستاندىقتا ولار عىلىمي سالادا مۇددەلەس بولدى, ءجيى كەزدەسىپ تۇردى. ە.بەكماحانوۆ ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى وپپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
بەگەجان اعانىڭ كوپجىلدىق جەمىستى عىلىمي قىزمەتى ءحVىىى-حح ع.ع. باسىنداعى قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىنگى تاڭدا دا ءوزىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن جويعان جوق. قازىردىڭ وزىندە جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر ونىڭ ەڭبەكتەرىن قىزىعىپ وقىپ, زەرتتەۋدە.
ارينە, ءبىر پارتيالى جۇيە مەن يدەولوگيالىق كىرىپتارلىق ورتاسىندا ءومىر ءسۇرگەن, ساياسي تسەنزۋرا شەڭبەرىنەن شىعا الماعان ب.سۇلەيمەنوۆ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن اشىپ ايتا العان جوق. دەگەنمەن دە, ونىڭ ەڭبەكتەرىندە «كازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ پروگرەسسيۆتىلىگى» دەپ اتالاتىن پىكىرگە قاتىستى باتىل كوزقاراستارى جانە ۇستانىمدارى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار, بۇل ماسەلە الاش قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى جاقىپ مىرزا اقباەۆ, بەلگىلى شىعىستانۋشى ابۋباكىر ديۆاەۆتار جايىندا سول كەزدە زەرتتەۋ جازۋ قاۋىپتى دە ەدى.
رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان تاريحىنىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىسى بەگەجان اعا وقيعالارعا تولى بۇل ءداۋىردىڭ اسا ءىرى دەرەكتانۋشى جانە تاريحناماشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى. ول رەسەي, وزبەكستان, قازاقستان جانە كەڭەس وداعىنىڭ باسقا دا ءىرى مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىندا اتالمىش كەزەڭ بويىنشا جاڭا دەرەكتەردى تاۋىپ, ءوز باسشىلىعىمەن «ۆوسستانيە 1916 گودا ۆ كازاحستانە». – الما-اتا, 1947. – 213 ب., «رەۆوليۋتسيا 1905-1907 گ.گ. ۆ كازاحستانە». – الما-اتا, 1949. – 252 ب., «رابوچەە ي اگرارنوە دۆيجەنيە ۆ كازاحستانە (1907-1914 گ.گ.)». – الما-اتا, 1957. – 566 ب. اتتى جانە ت.ب. ماتەريالدار مەن قۇجاتتار نەگىزىندە عىلىمي ءمانى زور جيناقتار جاريالادى.
بەگەجان اعا بەس تومدىق «قازاق كسر تاريحى. كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن» اتتى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ باس رەدكوللەگياسىنىڭ مۇشەسى بولدى, ونىڭ ءۇشىنشى تومىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جەكە ءوزى جازدى. بۇل ەڭبەك زاڭدى تۇردە قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ءارتۇرلى پەندەشىلىك (سۋبەكتيۆتىك) سەبەپتەرمەن بەگەجان اعا سىيلىق يەگەرلەرى اراسىندا بولمادى.
تاعدىردىڭ وسىنداي جانە باسقاداي تالاي تالكەگىن كورىپ, شىڭدالعان بەگەجان اعا بۇل كەزدە حIح-حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستان تاريحى بويىنشا ءىرى عالىم, كاسىبي مامان بولعان ەدى, ونى قازاقستان تۇگىل, بۇكىل ورتا ازيا, كەڭەس وداعىنىڭ باسقا ۇلت رەسپۋبليكالارى دا, ماسكەۋ مەن لەنينگراد تا مويىنداعان, بەدەلى كۇشتى وقىمىستى تاريحشى بولاتىن. ول جاڭا وتباسىن قۇردى, ءبىر ۇل (جانىبەك – اتىنا كوڭىل اۋدارىڭىز) مەن ەكى قىز (اقجاننا مەن جانار) ءسۇيدى. قازىر بەك اعامىزدىڭ زايىبى – قازيما جاعىفارقىزى عالىمنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارىپ, نەمەرەلەرىن تاربيەلەپ وتىر.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ءبىز بەگەجان سۇلەيمەن ۇلىنىڭ قازاقستان تاريح عىلىمىنا قوسقان زور ۇلەسىن جوعارى باعالايمىز, جارقىن بەينەسى – ارۋاعى الدىندا باس ءيىپ, تاعزىم ەتەمىز. ەگەمەن قازاقستاندا تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا كەڭ مۇمكىندىكتەر اشىلعانىن پايدالانىپ, بەگەجان سۇلەيمەن ۇلى زەرتتەگەن عىلىمي باعىتتاردى ودان ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ دامۋعا كۇش سالامىز.
مالىكايدار اسىلبەك,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, قر ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
