ساۋىت كيىپ, تۋ ۇستاپ, تۇلپار مىنگەن
بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:28
قوجابەرگەن جىراۋ ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇيىتقىسى
تولىباي ۇلى قوجابەرگەن جىراۋ مەن ونىڭ ءىزباسار مۇراگەرى دەپ ايتىلاتىن سەگىز سەرى تۋرالى ەرتەرەكتە جازىلعان كەيبىر ماتەريالداردان حابارىمىز بار بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «كورۇعلى» ەپوسىندا اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ اڭداۋسىزدا قىزىلباستاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, سىنشىلىق قاسيەتىمەن جىلقىنىڭ تۇلپارىن, تۇيەنىڭ جامپوزىن, بۇقانىڭ تىنجىسىن ايتىپ بەرگەن كەزىندە, «ەندى مەنىڭ تەگىمدى, نەشە اتادان بەرى شاح ەكەنىمدى ايت!»
بەيسەنبى, 13 جەلتوقسان 2012 7:28
قوجابەرگەن جىراۋ ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇيىتقىسى
تولىباي ۇلى قوجابەرگەن جىراۋ مەن ونىڭ ءىزباسار مۇراگەرى دەپ ايتىلاتىن سەگىز سەرى تۋرالى ەرتەرەكتە جازىلعان كەيبىر ماتەريالداردان حابارىمىز بار بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «كورۇعلى» ەپوسىندا اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ اڭداۋسىزدا قىزىلباستاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, سىنشىلىق قاسيەتىمەن جىلقىنىڭ تۇلپارىن, تۇيەنىڭ جامپوزىن, بۇقانىڭ تىنجىسىن ايتىپ بەرگەن كەزىندە, «ەندى مەنىڭ تەگىمدى, نەشە اتادان بەرى شاح ەكەنىمدى ايت!» دەگەن شاح شاعداتتان قايمىقپاي, اكەسىنىڭ ناۋبايشى بولعانىن, ز ۇلىم شاحتىڭ كەسىمىمەن ەكى كوزىنەن ايىرىلعانىن, اقىرى ءوزى تاڭداپ ساتىپ العان تۇلپارمەن ءارى قامقورشىسى, ءارى قايىن اتاسى عاجدەمبەك ەكەۋى يراننان قاشىپ ەلىنە جەتكەن راۋشانبەك باتىردىڭ جولدا جاتقان قۋ باستى كورىپ, «سەنى تۇلپاردىڭ باسى دەپ كىم ايتار, مەنى تولىباي سىنشىنىڭ بالاسى دەپ كىم ايتار», دەيتىن «كورۇعلى» داستانىنداعى وسى دەرەكتەر ەسكە ءتۇسىپ, كوپ ويعا قالدىرعان. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى تۋرالى ماعلۇمات بار كىتاپتاردى پاراقتادىم. ونداي ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ قاتارىندا: قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قسە 12 تومى, «مارجان ءسوز» (1972), «اسىل ءسوز» (1987), «ءسوز اتاسى» (1987), «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق» (1988), «بەس عاسىر جىرلايدى» (1989), «قازاقتىڭ بي شەشەندەرى» (1993), «ەل قازىناسى – ەسكى ءسوز» (1994), «ەكى مىڭ جىلدىق دالا جىرى» (2000) دەگەن كىتاپتار بار. ءبىر زاماندارى:
«گاۋھارمىن تارازىعا سالىنباعان,
قىلىشپىن قىنابىنان الىنباعان.
كەرەيدىڭ سەگىز اتتى ساڭلاعىمىن,
سەكىلدى جانعان وتتاي جالىنداعان» – دەپ تانىستىرعان سەگىز سەرى (مۇحاممەدقاناپيا شاقشاقوۆ (1818-1854 ج.ج.) جونىندە «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق» پەن «ەكى مىڭ جىلدىق دالا جىرلارىندا» قىسقاشا مالىمەتتەر بەرىلىپتى. سەگىز سەرىگە, ابىلاي حانعا اقىلشى بولعان ايگىلى بۇقار جىراۋعا بۇكىل قادىر-قاسيەتىمەن, ءومىر جولىمەن ۇستاز بولعان ەل قورعانى, داۋىلپاز جىراۋ قوجابەرگەن تۋرالى وسى كىتاپتاردىڭ بىردە-بىرىندە ءبىراۋىز ءسوزدىڭ بولماۋى تاڭعالدىردى. جوعارىدا ايتقان ەنتسيكلوپەدياداعى «تاريحي جىرلار» دەپ اتالاتىن تاقىرىپشادا: «تاريحي جىرلاردىڭ جاساۋشىسى – بەلگىلى وقيعالاردىڭ ءارى كۋاگەرى, ءارى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقتىڭ – ءوزى» دەلىنىپ, 1723 جىلعى جوڭعارلار شابۋىلىندا, حالىق كورگەن ازاپ پەن قورلىققا بايلانىستى تۋعان تاريحي جىر-داستان «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ باستالاتىن ولەڭ دەگەن تۇجىرىم جاسالادى. بىراق وندا قوجابەرگەن جىراۋ دا, ونىڭ «ەلىم-اي» داستانى دا اتالمايدى.
تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق سوزدەرى جەر شارىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ءاربىر حالىق ءۇشىن ەرەكشە قاسيەتتى سوزدەر. تاۋەلسىزدىك پەن بوستاندىق جولىندا تالاي ەرلەر قانىن توگىپ, جان بەرگەن. اقىندار ۇرانداتقان جىر-تولعاۋلار, شەشەندەر ءتىل مايىن تامىزىپ, ەل نازارىن اۋدارارلىق دۋالى وسيەت سوزدەر ارناعان. جيىرما التى جاسىندا ءتاۋەلسىز ۆەنگريا رەسپۋبليكاسىن قۇرۋشىلار قاتارىندا تۋ كوتەرگەن كۇرەسكەر اقىن شاندور پەتەفي:
«بوستاندىق پەن ماحاببات,
كەرەگى ماعان ەكەۋ-اق.
ماحاببات ءۇشىن ومىردە,
قارسى بارام ولىمگە.
بوستاندىق ءۇشىن ماحاببات,
قۇربان ەتەم سەنى دە!» – دەپ تاۋەلسىزدىكتى ءومىردىڭ بارلىق مۇراتتارىنان, قىزىقتارىنان جوعارى قويادى. ال ءوز توپىراعىمىزدان جارالعان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ساتتىعۇل جانعابىلوۆ:
«…شۇبەرەككە ءتۇيىپ جاندارىن,
بەكەم دە بۋىپ بەلدەرىن,
بوستاندىق ءۇشىن ايقاسقان
ەڭىرەپ تۋعان ەرلەرىم.
جايقالسا جاپان بەلدەرىم,
جاڭعىرسا ولكەم-جەرلەرىم,
ۇمىتپاس ەلىم قيقۋلاپ,
قىزعىش بوپ وتكەن ەرلەرىن» – دەيدى. بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ حالىق جادىنان وشپەيتىنىن وسىلايشا اسەرلى جىرىمەن بايان ەتەدى.
ەندى, مىنە, ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن-اق, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اتا تاريحىمىزدا ايتىلماي كەلە جاتقان اقتاڭداقتاردىڭ بەتى اشىلۋدا. قازاق حالقىنىڭ الەم تاريحىنان جويىلىپ كەتپەي, ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلى ۇلتتىعىن ساقتاپ قالۋعا اتسالىسقان ايبىندى ەرلەردىڭ, ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەرلىكتەرى قالىڭ كوپشىلىككە ايان ەتىلىپ, جەر-جەردە ولارعا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلۋدا.
ماڭعىستاۋدىڭ وزىندە سوناۋ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستە ايرىقشا ەرلىك كورسەتۋىمەن اتى شىققان اداي, ونىڭ ۇرپاقتارى اقپان, جاۋلى, شوعى, توقتامىس, بالۋانياز, قارمىس, تولەپ, شوتان, شاباي, قوناي, قوساي باتىرلارعا, اۋليە ءپىر بەكەتكە, «ساۋراندى ءۇش اينالىپ» ەجەلدەن اتامەكەنى بولعان ماڭعىستاۋعا كەلىپ, ەلىنە قورعان بولعان, ەل بيلەگەن سۇيىنقارا ۇرگەنىشباي ۇلىنا, پاتشالى رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىعىپ, شارۋالار كوتەرىلىسىن باسقارعان يسا-دوسان باتىرلارعا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارماندارى م.بەگەنوۆ, ب.قاليەۆ, ج.قالدىعاراەۆ, ي.سۇيەۋباەۆقا, باسقا دا جۇرتىم دەگەندەرگە, بيلەرگە, زامانىندا قالىڭ بۇقاراعا قايىرىمى تيگەن ەرەن تۇلعالارعا ارناپ ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلدى. بۇل ءبۇتىن تىرلىك, ءبۇتىن ءىس ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا داۋىلپاز جىراۋ قوجابەرگەن تۋرالى دا كەڭىنەن ءسوز بولا باستادى. ونىڭ ومىرىنە, شىعارماشىلىعىنا ارنالىپ ەكى رەت عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. سول القالى جيىندا اكادەميك, مارقۇم ماناش قوزىباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆ بايانداما جاسادى. ولار ءجۇز جاساعان, سيرەك كەزدەسەتىن دارا تالانتتىڭ ءومىرى مەن سان قىرلى ادامي قاسيەتتەرىن اشىپ كورسەتتى. سونداي-اق, بولمىسى بولەك جىراۋدىڭ ەلىن, جەرىن, شىققان تەگىن, بۇكىل ءومىر جولىن, اقىندىق, شىعارماشىلىق ونەرىن, اسكەر باسقارعان قولباسىلىق ءىسىن باياندايتىن ولەڭدەرى, تولعاۋلارى مەن داستاندارى 2007 جىلى جارىققا شىقتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ت.مانسۇروۆتىڭ قولداۋىمەن, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.تۇرعاراەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, س.جۇماباەۆ پەن ق.بيعوجيننىڭ قۇراستىرۋىمەن «قوجابەرگەن جىراۋ» اتتى كىتاپ وقىرمانىن تاپتى. بۇل رۋحاني قۇندىلىقتىڭ العىسوزىن اكادەميك ماناش قوزىباەۆ جازعان بولاتىن.
سانالى ءومىرىن ءادىل قىزمەت ەتۋگە ارناپ, وتىز جىلدىڭ ۇستىندە وتانىمىزداعى وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعاسى بولعان, حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن كەتكەنىن جۇرتشىلىققا ءار قىرىنان بايانداپ, قوعامدىق جۇمىستاردى دا ءمىنسىز اتقارىپ كەلە جاتقان سولتۇستىك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ قولىنان «قوجابەرگەن جىراۋ» دەگەن كىتاپتى الىپ تانىسقاننان كەيىن جىراۋدى تانىپ-بىلۋىمە كەڭ جول اشىلا ءتۇستى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «باتىرعا قىمبات نارسە – جۇرت قامى, جۇرت ءىسى» – دەپتى. ەندەشە, ءباھادۇر قوجابەرگەن جىراۋدىڭ جۇرت قامى, جۇرت ءىسى دەگەن ەرلىككە تولى عۇمىرىن ءبىز ونىڭ ولەڭدەرىنەن, تولعاۋلارىنان, داستاندارىنان ايقىن كورە الامىز.
«حالقىن ءپىر تۇتقاندى, حالقى دا ۇل تۇتار!» –دەپ كورنەكتى اقىن مۇزافار الىمباەۆ ايتقانداي, حالقىن ءومىر بويى ءپىر تۇتىپ, ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا قاسىق قانى قالعانشا كۇرەس جۇرگىزگەن ءارى باتىر, ءارى اقىن, جاراتۋشىنىڭ قۇدىرەتىمەن جان-جاقتى بولىپ جاراتىلعان قوجابەرگەن جىراۋ سول حالقىنىڭ كەمەڭگەر ۇلى بولا بىلگەن.
قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان كىتابىنا ەنگەن كوپتەگەن ولەڭ, جىر, داستان, وي-تولعاۋلارى اسا تارتىمدىلىعىمەن, ايتىلار اسىل ويلاردىڭ مولدىعىمەن ەستە قالادى. سولاردىڭ ىشىندە «ەلىم-اي» داستانىنىڭ ورنى بولەك. زەرتتەۋشىلەر, ادەبيەتسۇيەر قاۋىمنىڭ وكىلدەرى بۇل داستاننىڭ ءۇش ءبولىمىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, تاعىلىم, تالىمىنە ءتانتى بولۋدا.
مىسالى, ءبىرىنشى بولىمىندە قوجابەرگەن جىراۋ:
«مىڭ رەت ورانساڭ دا بەرەنمەنەن,
كىرەرسىڭ جەر قوينىنا دەنەڭمەنەن.
قولىما قوبىز الىپ انمەن شىرقاپ,
ايتايىن بۇگىنگى ءىستى ولەڭمەنەن» – دەي كەلىپ, «ەلىم-ايدى» اسقاقتاعان انمەن جانە ءان سازىنا سايكەس تارتىلعان قۇيقىلجىعان كۇيمەن ورىندايتىنىن ايتىپ, وسى ءانىم دە, كۇيىم دە «ەلىم-اي» – دەپ اتالسىن دەگەن وسيەت قالدىرادى.
قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن وتقا وراپ, ويران سالعان جوڭعارلاردىڭ مەيىرىمسىزدىگى جازىقسىز حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان اۋىر ازاپ تۋرالى «ەلىم-اي» داستانىن, قايسىبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, جول-جونەكەي ايتىلعان حابارلار بويىنشا ەمەس, ءوزى تىكەلەي قاتىسىپ ەرلىك كورسەتكەن, كوزى كورگەن, 23 جىل قاتارىنان اسكەرباسى بولعان كەزىندەگى وقيعالاردىڭ نەگىزىندە جازعان.
«… كەنجەسى ەم تولىباي سىنشى ۇلى قوجابەرگەن,
باتا العان انەت پەنەن ءاز تاۋكەدەن.
كوزبەن كورىپ, وزەگىم ورتەنگەن سوڭ ايتتىم ولەڭ» – دەۋى سوعان دالەل. كەلەسى ءبىر كەزەكتە «ءولەڭگە قوستىم كوزبەن كورگەن كەپتى, حالقىمدى قىرعىن سوعىس تەنتىرەتتى» – دەپ تولعايدى. بۇدان كەيىن:
«اۋزىنا حارام الماعان,
قياناتقا ەش بارماعان,
شەيىت بولعان جاندارعا,
«ەلىم-اي» جىرىن ارناعام» – دەگەن جولدار جىراۋدىڭ كوزبەن كورىپ, باستان وتكىزگەنىن ناقتىلاي تۇسەدى.
«ەلىم-اي» داستانىندا قوجابەرگەن جىراۋ ءوزىنىڭ اتا-تەگىن, تۋىستارىن, ناعاشى, قايىن جۇرتىمەن تانىستىرىپ, ورتا ءجۇز كەرەيدە تولىباي سىنشىنىڭ 20 ۇلىنىڭ كىشىسى ەكەنىن ايتىپ, اناسى اقبىلەك ورتا جۇزدەگى اسىل تەكتى ارعىننىڭ ءسۇيىندىگىنەن تارايتىن ايدابولدىڭ تۇڭعىش قىزى دەپ, ءسۇيگەن جارى, كىشى ءجۇز باي ۇلى ەسەنتەمىردەگى قابىلانباي ءبيدىڭ قىزى ايشا سۇلۋ بولعانىن ۇلكەن شەبەرلىكپەن جىرلايدى. سونداي-اق, سامارقاند مەدرەسەسىندە 5 جىل, بۇحارادا 2 جىل وقىپ تەرەڭ ءبىلىم الۋمەن بىرگە, اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, وردادا بۇلا بوپ ەركىن وسكەنىنە قاراماستان ات جالىن تارتىپ ءمىنىسىمەن-اق, حالىق قامى دەپ تالاي شايقاسقا تۇسكەنىن:
«مايداندا الداسپانعا ەرىك بەرىپ,
دۇشپاننىڭ ازىن-كوبىن تەكسەرمەدىم.
ساۋىت كيىپ, تۋ ۇستاپ, تۇلپار ءمىنىپ,
جورىققا سان اتتاندىم, سەسكەنبەدىم.
جۇيرىكپەن جەلدەي جۇيتكىپ ەسكەن ەدىم,
سىناققا قامال بۇزىپ تۇسكەن ەدىم.
كوپ شىعىپ قان مايداندا جەكپە-جەككە,
نايزامەن جاۋ وكپەسىن تەسكەن ەدىم» – دەپ باياندايدى. حالقىنا بەرگەن انتىنداي ەستىلەتىن تومەندەگى ولەڭ جولدارى دا ەرەكشە. ونى:
«قولباسشى باتىر بولماسام,
كوبەلى ساۋىت كيمەيىن.
تۋ ۇستايتىن بولماسام,
ارابى اقبوز مىنبەيىن.
تالاپتى جىگىت بولماسام,
ۇرانداپ جاۋعا تيمەيىن.
قارۋ-جاراق سوقپاسام,
زەرگەر بولىپ جۇرمەيىن.
مايداندا جاۋدى جەڭبەسەم,
قىزىق داۋرەن سۇرمەيىن» – دەگەن شۋماقتار ايعاقتاي تۇسەدى.
سونىمەن بىرگە, جارى ايشانىڭ تىلەگىمەن قايىن جۇرتىنا بارماق بولعاندا قالماقتار شابۋىلداپ, ەلگە يە بول دەپ اعاسى قاراباستىڭ بالاسى اسقاپتى قالدىرادى. بۇل تۋرالى «ەلىم-اي» داستانىندا ەگجەي-تەگجەيلى جىرلانعان.
قايىن جۇرتىنان ۇلكەن قۇرمەت, سىي كورىپ كەرەي ەلىنە ورالعان جولدا, ءوزى ىشتەي توپشىلاعانىنداي اتا جاۋى قازاق جەرىنە باسىپ كىرگەن ەكەن. ەل اۋىر ازاپتان شۇبىرىندىعا ۇشىراپ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول (قوجابەرگەن جىراۋ «الاكول» دەپ اتايدى) سۇلاما» اتاۋى قالعان ەكەن. وعان:
«اتسىز قاپ جۇرت ءجۇرىسى شابان بولدى,
حالقىما اشتىق, سوعىس جامان بولدى.
باستالىپ ەل سۇلاۋى الاكولدەن,
اقتابان شۇبىرىندى زامان بولدى» – دەگەن ولەڭ جولدارى مىسال بولادى. وسى كەز قازاق حالقى ءۇشىن اسا اۋىر بولعانىن, جىراۋ:
«التاي مەن جايساڭ جاقتان كوش كەلەدى,
تاي-تايلاق كوش باس سايىن بوس كەلەدى.
ايرىلعان ەگىزىنەن قانداي اۋىر,
مولتىلدەپ قارا كوزدەن جاس كەلەدى» – دەپ تولعايدى.
ءدۇلدۇل جىراۋ «ەلىم-ايدا» قازاق ەلىنىڭ وسىنشاما شاپقىنشىلىققا ۇشىراپ, ازاپ شەگۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبىن اشىپ كورسەتەدى: بىرىنشىدەن, جوڭعارلار قازاق ەلىن, جەرىن باسىپ الۋ ءۇشىن ز ۇلىمدىقپەن الدىن الا ءارتۇرلى ايلا-تاسىلدەرگە بارعان. رەسەي, قىتايمەن ءسوز بايلاسقان. رەسەيدەن زەڭبىرەك قارۋلارىن العان… ەكىنشىدەن, قىسىلعاندا مۇسىلمان ەلدەرى دەپ ارقا سۇيەيتىن باۋىرلاستار تاسباۋىرلىق جاساعانىن:
«ساتپادى حيۋا, قوقان مىلتىق قارۋ,
ولاردىڭ بولدى ويى ءبىزدى شابۋ.
قازاققا كۇنگەي بەتتەن تۇرە ءتيىپ,
جولدارىن ويلاستىردى ولجا تابۋ», – دەپ كورسەتەدى.
ۇشىنشىدەن, وسىنىڭ ءبارى ەل بىرلىگىنىڭ بولماعاندىعىنان دەپ بىلەدى. جىراۋ ءوز شىعارماسىندا بۇرىنعى كەزدە قازاق حالقى ءۇش ءجۇز دەپ اتالعانمەن جات سوزىنە ەرىپ جىككە ءبولىنىپ كورمەگەن ەدى. ال «…قازىر كوبەيدى ادام ازعاعى, مىقتىلاردىڭ ازعانى», سول سەبەپتەن «بەلگىلى بولدى كورشى ەلگە, حالقىمىزدىڭ توزعانى» – دەي كەلىپ, قايسىبىر ەل باسقارعانداردىڭ, دىنسىزدەردىڭ, شونجارلاردىڭ ەلدىككە جاتپايتىن ارەكەتتەرىن اشكەرە ەتەدى. بىرلىگى بولماعان, مىلتىعى جوق قازاق ەرلەرى قانشا باتىر بولسا دا وت قارۋ ۇستاعان جاۋعا قارسى تۇرا الماعانىن جىراۋ بىلايشا وكىنىشپەن تولعايدى:
«قور بولدى بىرلىگى جوق ءبىزدىڭ قازاق,
باسىنىپ اتا جاۋىم ەتتى مازاق.
كورشىلەس ەكى جۇرتتان ءداۋ مىلتىق اپ,
كورسەتتى حالحي, جوڭعار ەلگە ازاپ».
قازاق حالقى جوڭعار مىلتىعىنان قورلىق كورىپ, جاپا شەككەنىن قوجابەرگەن جىراۋ:
«الشىننىڭ تەمىر تاۋىنا,
دۇرىستاپ نازار سالمادىق.
مىلتىق سوعۋ شارۋاسىن,
ءۇش ءجۇز بوپ قولعا المادىق» – دەگەن وكىنىشىمەن جەتكىزەدى.
جىراۋ قازاق حالقىنىڭ العاشقى كەزدە ويسىراي جەڭىلۋىنىڭ ەكىنشى ءبىر سەبەبىن 1718 جىلى ءاز تاۋكە ومىردەن ءوتىپ, ونىڭ ورنىنا حان بولۋعا لايىقسىز, بوس بەلبەۋ, دارىنسىز ۇلى بولاتتىڭ وتىرۋى دەپ ءبىلدى. بيلەردىڭ بۇل شەشىمى ەل قامى ءۇشىن ەمەس, ءوز قامدارىن ويلاعاندىق بولدى, – دەيدى قوجابەرگەن جىراۋ.
جوڭعارلارمەن شايقاستا قازاقتاردىڭ ارا-تۇرا جەڭىسكە جەتكەن كەزدەرى دە بولماي قالعان جوق. قوجابەرگەن جىراۋ حالىققا وسيەت ايتىپ, ناسيحات جۇرگىزگەنىن, بۇنى ەستىگەن حالىق نايزا ۇستاعان ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇز باتىرلارى جاۋ قورشاۋىن بىت-شىت قىلىپ بۇزعانىن, اسىرەسە, ەكى ۇلى ناۋان مەن اسەتتىڭ, اتقوسشىلار ايبەك پەن ەرمەكتىڭ مايداندا ەرلىكپەن قازا بولعانىن كورگەندە:
«كورگەن سوڭ سۇمدىق ءىستى شىداي الماي,
ۇرانداپ «وشابايلاپ» سالدىم ايقاي.
شانىشتىم وڭدى-سولدى كوك نايزامەن,
جىعىلدى تالاي جەندەت سالىپ ويباي.
پەندەنىڭ بالا دەگەن جۇرەگى عوي,
از كۇندىك تىرشىلىكتە تىرەگى عوي.
ۇلداردىڭ جاۋدان كەگىن الۋ ءۇشىن,
قالماقتىڭ تايشىلارىن تۇيرەدىم عوي.
قالماقتىڭ الاقانداپ ۇرتتاپ قانىن,
قۇشتىردىم تالايىنا اتتىڭ جالىن.
ايتەۋىر ءبىر ءولىم دەپ قىلىشتاستىق,
قازاقتىڭ قورعاۋ ءۇشىن مال مەن جانىن.
قورشاۋدى بۇزار شاقتا ءالدى جيدىق,
ءۋايىمدى, بوساڭدىقتى مۇلدەم تىيدىق.
الىسقان ات ۇستىندە يت حالقيدىڭ,
ۇستاپ اپ ايدارىنان موينىن قيدىق.
جورىقتا 44 جىل عۇمىرىم ءوتتى,
ورتا جاس ول دا مەنى تاستاپ كەتتى.
يت قالماق سوعىسۋعا دۋشار قىلدى,
بولماسا اقساقالدىق كەزەڭ جەتتى», – دەي كەلىپ:
«جاسىمنان تۋ ۇستاعان بولدىم ساردار,
سوڭىما ەرىپ ءجۇردى تالاي دەگدار.
كەز بولدىم 61 دە قاتاڭ جاۋعا,
ىسىنە قۇدىرەتتىڭ نە امال بار», – دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستايدى.
اتا دۇشپان جوڭعاردان قازاقتىڭ جەرىن, ەلىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەرلەردىڭ كۇلتوبەدە باس قوسقانىن, ءبىر كۇش بولىپ جاۋدى جەڭۋدىڭ جوسپارىن بەلگىلەگەنىن:
« كۇلتوبەگە جيىلىپ,
جاسىقتىقتان تىيىلىپ,
ۇرىسقا ەرلەر بەل بۋدى,
اللا, ارۋاققا سيىنىپ.
باستادى ەرلەر كوپ قولدى,
ارشۋعا جاۋدان بار جولدى.
«مايداندا ولگەن دۇرىس – دەپ»,
كۇلتوبە باسى شۋ بولدى» – دەپ باياندايدى. وسىنداي باس قوسۋدان كەيىنگى ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا تالاي جەڭىستەرگە قول جەتكەنىن ەكپىندەتە جىرلايدى.
جازىقسىز حالىقتى اياۋسىز قىرعان باسقىنشىنىڭ وزبىرلىعىنا جانى كۇيگەن قوجابەرگەن باتىر:
«ايەلدەرشە شاشتى ءورىپ,
بۇرىم ەتكەن قالماقتار.
قالدىرىپ از شاش توبەدە,
ت ۇلىم قويعان قالماقتار», دەپ سۋرەتتەيدى. 1759 جىلى قازاقتاردىڭ جوڭعارلاردى تاس-تالقان ەتىپ جەڭگەنىن حابارلاعان كەزدە ءدۇلدۇل اقىن قوجابەرگەن 97 جاسقا كەلىپ ەدى. قارتتىق جەڭىپ جاتقانىنا قاراماستان ورنىنان سەرگەك تۇرىپ, قوبىزىن كۇيگە كەلتىرىپ «جەڭىس» اتتى تاريحي تولعاۋىن شىعارىپتى. وندا قالماقتاردىڭ قازاققا قول كوتەرمەيمىز, قولدا بار مال مەن م ۇلىككە سالىق تولەپ تۇرامىز دەپ ابىلاي حانعا, بوگەنباي مەن قابانباي باتىرلارعا انت بەرگەندەرىن اسەرلى ەتىپ تولعايدى. سول «جەڭىس» اتتى تولعاۋىن بىلاي تۇيىندەيدى:
«باسقانىڭ جەرىن العان كۇشپەن زورلاپ,
قالماقتار جەڭىلىس تاپتى ابدەن سورلاپ.
ورالدى قازاق قايتا مەكەنىنە,
اللا, ارۋاق ءۇش ءجۇز ۇلىن اقىر قولداپ».
سەگىز سەرى شەجىرەسىندە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا كەڭەس ايتىپ: «باس ءۋازىر بوپ, ەل بيلىگى قولىڭا تيگەن ەكەن ءارى حاننىڭ مىندەتىن اتقارىپ ءجۇر ەكەنسىڭ, كورەگەن بول, شىراعىم. اقىلىڭ مەن ەرلىگىڭ, ايلا-ءادىسىڭ قاتار ءجۇرسىن!..» – دەگەندە ريزا بولعان ابىلاي قول جايىپ, جىراۋ باباسىنىڭ وڭ باتاسىن العان ەكەن دەلىنەدى. بۇدان قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ حان الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە, داناگوي ابىز بولعانىن كورەمىز.
ءارى باتىر, ءارى اقىن قوجابەرگەن جىراۋ – مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات بولعان تۇلعا. ول كەزىندە ءاز تاۋكەنىڭ ۇسىنىسىمەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىندا» ايتىلعان ەلدىڭ قۇقىق جۇيەسىن تەرەڭدەتىپ, جان-جاقتى قامتيتىن كونستيتۋتسيالىق پارمەنى بار قۇجات – «جەتى جارعىنى» ومىرگە كەلتىرگەن. قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىنداعى توكپەلەتىپ ايتقان:
«…قايتا قاراپ نيزامدى,
قازاقتىڭ زاڭىن قۇراعان.
قاراباس كۇيشى اعامنىڭ,
قاعيداسىن جاتتادىم.
اق بىلعارىعا ءتۇسىرىپ,
مۇقياتتاپ حاتتادىم.
ءاز تاۋكەگە قىزمەت قىپ,
جازدىم «جەتى جارعىنى».
سالىستىرىپ تالدادىم,
بەرگى مەنەن ارعىنى.
…كومەكتەستى بىزدەرگە,
قازىبەك, تولە, ايتەكە.
قازاقتىڭ زاڭىن نىعايتىپ,
تىيىم سالدى تەنتەككە.
«جەتى جارعىنى» جازۋدا,
ءىس تىندىردىم ءبىرتالاي.
ماقۇل كوردى نيزامدى ەل,
دەگەن جوق ەشكىم بۇل قالاي؟» – دەگەن شۋماقتارعا قاراپ «جەتى جارعىنى» دانا بيلەرمەن اقىلداسا وتىرىپ جازدى دەۋگە نەگىز بار.
قازاقتىڭ جاقسى-جايساڭدارىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان, ەرەكشە قاسيەتتەرىنە سۇيسىنگەن كەزدەردە الدىمەن ايتىلاتىن ءبىر اتالى ءسوز – «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى». وسى ءبىر ءسوز ويعا ورالعاندا كوز الدىڭدا قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى تۇرعانداي سەزىنەدى ەكەنسىڭ. جاراتۋشى يەم وعان سەگىزدەن دە مول قاسيەت بەرگەن. قوجابەرگەن جىراۋ كىم بولعان دەگەنگە بەرەر جاۋاپ: ول – اسكەرباسى, ايبىندى باتىر, ول – اقيىق اقىن, ول – كەمەڭگەر سىنشى, ول – جىرشى-جىراۋ جانە شەجىرەشى, ول – شەبەر زەرگەر, ول – سىنىقشى جانە ەمشى, ول – ديپلومات, مەملەكەت قايراتكەرى, ول – باتاگوي ابىز, ول – اقىلشى دانا, ول – وسى قاسيەتتەرىنەن شىعار ءجۇز جاساعان سيرەك تۇلعا – تىزە بەرسەك جالعاسا بەرەدى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق حالقىنان شىققان ەرەكشە دارىن بولا تۇرا ونىڭ ەڭبەگى جۇرتشىلىققا نەگە ۇزاق جىلدار جەتپەدى دەگەنگە ايتار ءۋاج, بىرىنشىدەن, قازاقتا ۇلى جوق, ۇلىق جوق دەپ كەلەتىن كەمسىتۋ ساياساتى جاتتى. باسقىنشىلاردىڭ بۇل جىمىسقى پيعىلىنىڭ تۇبىندە قازاق جەرىن, بايلىعىن يەمدەنۋ نيەتى بولماي قويعان جوق. ەكىنشىدەن, ىشكى پيعىلدا حان, سۇلتان, تورەلەرگە قارسى بولۋ ارقىلى بۇقارا حالىقتىڭ قامىن جەگەنسىپ, جوعىن جوقتاعانسيدى. مۇنداي جات ادەتتىڭ استارىنا ەندى قانىق بولىپ وتىرمىز.
قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ارمانداپ كەلگەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا اقىل-ويىن, قايرات-ءجىگەرىن اياماعان ءباھادۇر قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 2013 جىلى 350 جىل تولادى. بۇل بۇكىل قازاق ەلى ءۇشىن اتاۋلى وقيعا دەپ ءبىلەمىن. ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋعا باعىتتالعان شارالار وتكىزىلىپ, ەسىمى جاڭعىرىپ, اسكەري وقۋ ورىندارىنا, مادەنيەت ورتالىقتارى مەن كوشەلەرگە بەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارى وسىنى ابىرويلى مىندەت, دەپ ءبىلىپ, جوعارى دارەجەدە وتكىزسە, ۇلى جىراۋ الدىنداعى ۇرپاق پارىزىنىڭ ادال اتقارىلعانى بولماق.
دۇيسەمبى ارىپ ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
اقتاۋ.
