ۇلىتاۋدىڭ ۇلانى
بەيسەنبى, 11 قازان 2012 7:16
قازاق زيالىلارىنىڭ ءىرى وكىلى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى بايقوڭىروۆ تۋرالى ويلاعاندا, «جاماننىڭ عۇمىرى شاعىم مەن ارىزدان تۇرادى, جاقسىنىڭ عۇمىرى قارىز بەن پارىزدان تۇرادى» دەگەن ۇلاعات ويعا ورالادى ءو.ا.بايقوڭىروۆ ەل-جۇرتىنىڭ, حالقىنىڭ الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن ءبىر ساتكە دە ۇمىتپاي عۇمىر كەشكەن جاراتىلىسى ەرەكشە جان بولاتىن.
بەيسەنبى, 11 قازان 2012 7:16
قازاق زيالىلارىنىڭ ءىرى وكىلى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى بايقوڭىروۆ تۋرالى ويلاعاندا, «جاماننىڭ عۇمىرى شاعىم مەن ارىزدان تۇرادى, جاقسىنىڭ عۇمىرى قارىز بەن پارىزدان تۇرادى» دەگەن ۇلاعات ويعا ورالادى ءو.ا.بايقوڭىروۆ ەل-جۇرتىنىڭ, حالقىنىڭ الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن ءبىر ساتكە دە ۇمىتپاي عۇمىر كەشكەن جاراتىلىسى ەرەكشە جان بولاتىن.
مەن 1955 جىلى قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەنىمدە ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى وسى ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى ەكەن. بۇگىنگى كۇنى ءو.ا.بايقوڭىروۆتىڭ سان قىرلى قىزمەتى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ ءبىر جاعىنان جەڭىل, ەكىنشى جاعىنان قيىن دا. ونىڭ پاراساتتى قىزمەتى حالقىنىڭ كوز الدىندا ءوتتى, ءاربىر قادامى زامانداستارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ەسىندە قالدى. عيبراتتى ۇستاز بىزدەرگە ءوز بويىنداعى تازا ءبىلىمى مەن دانالىق تەڭىزىن, ادامگەرشىلىك ماحابباتىن سىيلادى. ول تۋرالى بۇگىن تەبىرەنە ءسوز ساباقتايتىن ادامدار وتە كوپ. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپشىلىككە بەلگىلى جايلاردى قايتالاماي كوپتەن كوڭىلىمدە جۇرگەن ويلاردى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. ءومىرحان بايقوڭىروۆ تاۋ-كەن ءىسىنىڭ عالىمى. ءدارىس وقىعان كەزدەگى العاشقى ءسوزى «ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز مينەرالدى رەسۋرستار» دەپ باستالاتىن. عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ سانى قانشاما كوپ بولسا, ساپاسى دا سونداي جوعارى ەدى. عالىمنىڭ ءار ەڭبەگى ءوز سالاسىنىڭ جاڭالىعى مەن جارشىسى رەتىندە قىمبات. نەگىزگى ەڭبەكتەرى جەر استىندا كەن قازۋ جۇمىستارىن ۇزدىكسىز جۇرگىزۋگە, جەراستى قازبالارىنىڭ ورنىقتىلىعى مەن تاۋ-كەن جىنىستارىنىڭ فيزيكالىق-مەحانيكالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋگە, جەراستى كەن يگەرۋ ادىستەرىنىڭ جالپى كلاسسيفيكاتسياسىن جاساۋعا, جەراستى كەن قازۋدى كەشەندى مەحانيزاتسيالاۋعا, كەن گەوفيزيكاسىنىڭ نەگىزدەرىنە ارنالعان. عالىمنىڭ ۇسىنعان كەن قازۋدىڭ جاڭا جۇيەلەرى مەن ماشينالارى جەزقازعان كەنىشتەرىندە وسى كۇنگە دەيىن قولدانىلۋدا. وسىلايشا, ءومىرحان ايماعامبەت ۇلىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشى, مامان رەتىندەگى بەدەلى بۇكىل وداققا ءمالىم بولدى.
ءو.بايقوڭىروۆ ستۋدەنتتەر, اسپيرانتتار ءۇشىن تازالىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ, بەكزاتتىقتىڭ ۇلگىسى بولدى. ۇستازدىڭ دا ۇستازى بار. ۇستاز بايقوڭىروۆ سوزىمەن دە, ىسىمەن دە, ءتىلىمەن دە, سىرت كەلبەتىمەن دە وزىنە ادامدى تارتىپ, باۋراپ الاتىن تۇلعا بولا ءبىلدى. ونىڭ باستى تاربيەسى ويلاۋعا, تالداۋ جاساي ءبىلىپ, ودان شەشىم شىعارۋعا ۇيرەتۋ بولدى. ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن اۋديتوريادا قىزمەت ەتتى, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدى. ۇستاز-اعارتۋشى ءوز ءبىلىمى مەن عيبراتىن, تاجىريبەلىك ءادىس-تاسىلدەرىن جاستارعا جەتكىزۋدەن جالىقپادى. ءومىرحان ايماعامبەت ۇلىنىڭ اشىق ءدارىستەرىن ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, وقىتۋشى-عالىمداردىڭ وزدەرى بارىپ تىڭدايتىن.
ءو.بايقوڭىروۆتىڭ عالىم-پەداگوگتاردى دايارلاۋداعى ەڭبەگى دە وتە زور. عالىمنىڭ جولىن جالعاستىرىپ, كەلەشەك ۇرپاققا تاربيە بەرەتىن مەكتەپتى ودان ءارى دامىتىپ, يدەيالارىن تاراتۋشى قازاقستاندىق تاۋ-كەن ءىسى سالاسىنداعى عالىمداردىڭ كوپشىلىگى ومەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى. ساناپ وتىرساق, ءو.بايقوڭىروۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 60 عىلىم كانديداتى, 10 عىلىم دوكتورى ءوز ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپتى. اكادەميك بايقوڭىروۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققان ءشاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە تاۋ-كەن سالاسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, عالىم-اكادەميكتەر, مينيسترلەر, رەكتورلار دا بار. بۇل ءومىرحان ايماعامبەت ۇلىنىڭ عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز بولعانىنىڭ ايعاعى.
ءو.بايقوڭىروۆ 1934 جىلى قۇرىلعان قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ 1960 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا اينالۋىنا, ونىڭ قاراشاڭىراق بولىپ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە مينيسترلىك پەن ۇكىمەتتىڭ ارناۋلى تاپسىرماسىمەن قازاقستاننىڭ ءىرى كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتتارى جانىنان ينجەنەر ماماندارىن دايارلاۋمەن اينالىساتىن, كەي جەرلەردە ينستيتۋت, ال كادرلارى از جەرلەردە جالپى تەحنيكالىق فاكۋلتەتتەر اشۋدى ۇيىمداستىردى. ماسەلەن, 1953 جىلى قاراعاندىدا تاۋ-كەن ينستيتۋتىن, 1958 جىلى وسكەمەندە قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىن, 1959 جىلى رۋدنىيدا كەشكى فاكۋلتەتى, 1962 جىلى الماتىداعى كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتا كەشكى ماشينا جاساۋ فاكۋلتەتىن جانە ت.ب. وقۋ وشاقتارىن اشتى. اشىلعان وقۋ ورىندارىنا جاس جىگىتتەر اعىلىپ بارىپ, ءارى جۇمىس ىستەپ, ءارى كەشكە وقىپ, كوپتەگەن ينجەنەر ماماندىقتارىنان مىڭداعان جوعارى ءبىلىمدى كادرلار دايارلاندى. وندىرىستەرگە جاس قازاق جىگىتتەرىن تارتۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى وسى ەدى. ءوندىرىستەن قاشۋدان گورى, وعان ۇمتىلاتىندار كوبەيدى. سول فاكۋلتەتتەر كەيىن ينستيتۋت جانە ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اينالدى.
1962 جىلى ق.ي.ساتباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اكادەميك بايقوڭىروۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى بولىپ سايلاندى. سول جىلدان باستاپ ول ق.ي.ءساتباەۆپەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقارىپ, ەرتىس-قاراعاندى كانالىن, ەكىباستۇز, جەزقازعان, تەمىرتاۋ, بالقاشتاعى ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ, قاراعايلى, شەت اۋداندارىنداعى ءىرى كەنىشتەردى, ماڭعىستاۋداعى مۇناي كەن ورىندارىن ىسكە قوسۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. ق.ءساتباەۆپەن جۇمىس ىستەۋدى ول وزىنە باقىت دەپ سانادى.
ءو.بايقوڭىروۆ عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىسىن قوعامدىق قىزمەتپەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ءو.بايقوڭىروۆ قازكسر جوعارى كەڭەسىنىڭ, بىرنەشە مارتە الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى – قانداي جوعارى دارەجەلى ورىنداردا وتىرسا دا, ءوزىنىڭ ماعىنالى ءومىر جولىمەن, ىشكى رۋحاني بايلىعىمەن, اسىل ادامي قاسيەتتەرىمەن, كىشىپەيىلدىگىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن بارىمىزگە ۇلگى بولعان ۇلكەن تۇلعا. تەك قانا تاۋ-كەن سالاسىنداعى ادامدارعا ەمەس, عىلىم قۋعان بارلىق جاستاردىڭ اقىلشىسى, تاربيەشىسى, قامقورشىسى بولا ءبىلدى.
ول ءوز قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردى ءتومەندەتۋگە, ولاردىڭ جاعىمپازدىق جاساۋىنا جول بەرمەيتىن. ول ءوزىنىڭ رۋحاني قالپىن بيىك ۇستاپ, قىزمەتكەرلەرمەن تەڭ ءسويلەسەتىن جانە ولارعا زور سەنىممەن قارايتىن.
ومەكەڭ سارا ءسوزدىڭ ساڭلاعى بولاتىن. ەگەر سىن ايتسا انىق, ناقتى, كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرمەي ايتاتىن. سونىمەن بىرگە, ول دۇرىس شەشىمىن ايتاتىن, كەلەلى كەڭەس بەرەتىن مامىلەگەر بولاتىن.
تالاي باسشىلاردىڭ ودان اقىل-كەڭەس سۇراعاندارىنا كۋا بولدىق.
ول ءوز وتباسىن وتە جاقسى كورەتىن. ماريام اپاي ەكەۋى ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەدى. قاي رەكتور قازىر ستۋدەنتتەردىڭ قويعان كونتسەرتىنە بارادى؟ ومەكەڭ كوركەمونەرپازداردىڭ كونتسەرتىنە جۇبايى ماريام اپايدى جانە بالا-شاعالارىن ەرتە كەلىپ, ءبىرىنشى قاتارعا ورنالاسىپ, كونتسەرتتىڭ سوڭىنا دەيىن وتىراتىن. ءوزىنىڭ كىسىلىك قاسيەتى بالارىنا دا دارىدى.
ءيا, ايتا بەرسەك, ءومىرحان بايقوڭىروۆتىڭ سەگىز قىرى ەمەس, سەكسەن قىرىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ول تۋرالى ايتا باستاساڭ ەكىنشى جاعى مەنمۇندالاپ شىعا كەلەدى. ومەكەڭ تابانىمەن جەر باسقان جۇمىر باستى پەندەنىڭ ەشقايسىسىنا ۇقسامايتىن دارا جاراتىلعان, عىلىم مەن بىلىمگە ورەن جۇيرىكتىگى ءوز الدىنا, قازاقى قاسيەتكە دە جەتىك بولاتىن.
اكادەميك قانىش ساتباەۆ ۇلىتاۋ دالاسىن قازاقستاننىڭ قازىناسى ساناعان. سەبەبى, مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ باسىم بولىگى ۇلىتاۋ ايماعى قويناۋىنان تابىلعان. ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى, مىنە, وسىنداي, قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى بولىپ سانالاتىن, قازاق حالقىنىڭ بەسىگى, كوشپەلى دالا مادەنيەتىنىڭ باستاۋى, ەجەلگى دالانىڭ كونە سىرلارىن ىشىنە بۇككەن شەجىرەلى ۇلىتاۋدا 1912 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
ول ۇلىتاۋدان باستاۋ الىپ, قازاقتىڭ دالاسىن قاق جارىپ ءوتىپ, الاتاۋدان اسىپ, الەمدىك عىلىم شىڭىنا كوتەرىلگەن, تولاعاي تۇلعا.
ق.ساتباەۆ باستاعان قازاقستان عالىمدارى ماسكەۋدە (تۇرەگەلىپ تۇرعاندار ىشىندە: ە.ا.بوكەتوۆ, ءو.ا.بايقوڭىروۆ, ا.ساعىنوۆ جانە ت.ب.).
ونىڭ عۇمىرناماسى دا ۇرپاققا ۇلگى, كىم-كىمگە دە ونەگە بولارلىق ورەلى جول. ول حالقى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى, پاراساتىن تانىتتى, دانالىعىن دالەلدەدى. حالقىمىز ءومىرحان ايماعامبەت ۇلىنىڭ جاساعانى مەن اتقارعانىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايدى. تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەپ, اسقاقتاپ تۇراتىنى سياقتى, جالپى, تىرشىلىكتە دە الىستاعان سايىن اسقاقتاي كورىنەتىن ادامدار دا بولادى ەكەن. ءبىز ءۇشىن سونداي ادامداردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى ۇستازىمىز – ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى بايقوڭىروۆ.
ءوز باسىما ومەكەڭنىڭ جاساعان جاقسىلىعى ۇشان-تەڭىز. 1959 جىلى جولداسىم ءشارىپ بەكباساروۆ قاراعاندىنىڭ 38-شاحتاسىندا وندىرىستىك جاراقات الىپ, ءبىر اياعىنان ايىرىلدى. سول جىلدارى ستۋدەنتتەر جاتاقحاناعا مۇقتاج بولاتىن. سوعان قاراماستان ءبىزدىڭ وتباسىمىزعا ءبىر ءبولمەنى بوساتقىزىپ بەردى. ەكەۋمىزدى دە اسپيرانتۋراعا الىپ قالدى. مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم ەتىپ قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, عۇلاما عالىم اقجان ماشانوۆتى بەكىتتى. ومەكەڭنىڭ ارقاسىندا عالىم بولدىق, وتباسىمىزدى قۇرىپ, پاتەر الدىق, قامقورلىعىن كوردىك. ومەكەڭ قامقورلىق جاساي وتىرىپ ۇلكەن تالاپ قويا بىلەتىن.
ومەكەڭنىڭ ومىردە شىققان شىڭدارى, العان اسۋلارى تەك قانا ەڭبەك ەتۋ, ىسكەرلىك, قايسارلىق, كۇرەسكەرلىك, تاباندىلىق, ءادىلەتتىكتەن تايمايتىن, ءسوزى مەن ءىسى اراسىندا الشاقتىق بولمايتىن جان ەكەندىگىن دالەلدەپ بەرگەن.
ادامنىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ول ءوزى باقيلىق بولعان سوڭ, ارتىندا نە قالدىردى, حالقى ونى قاي تىرلىگىمەن ەسكە الادى, سول بولماق. ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى كەزدەسەتىن ءۇش ءتۇرلى جاعدايدى ەسكە سالعىم كەلەدى. ءبىرىنشىسى, كوزى تىرىسىندە ءوزى ساتىپ العان اتاقتارى مەن قىزمەتتەرى ولگەن سوڭ ۇمىتىلادى. ەكىنشىسى, ۇرپاقتارى باي, ءۇلكەن قىزمەتتە بولسا, كۇمبەز تۇرعىزار, اتىنا كوشە الىپ بەرەر, بىراق كەيىنگى ۇرپاق ونى ءبىلمەيدى. ءۇشىنشىسى, ارتىندا ۇمىتىلماس ۇلكەن عىلىمي جاڭالىقتار اشقان, ۇرپاققا ارناپ وسيەتتى كىتاپتار قالدىرعان, اقىلدى, پاراساتتى, ەڭبەكقور شاكىرتتەر تاربيەلەگەن ادام عانا بيىك تۇعىرعا كوتەرىلەدى, ۇمىتىلمايدى. ءومىرحان بايقوڭىروۆ مىنە, وسىنداي عۇلاما عالىم.
مارجان نۇرپەيىسوۆا,
رەسەي تاۋ-كەن عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازۇتۋ-ءدىڭ پروفەسسورى.
الماتى.
