توپجارعان
بەيسەنبى, 27 قىركۇيەك 2012 7:07
شەرحان مۇرتازا – 80
«تاڭىردەن باسقا سۇراماي, ۇل سۇراعان ۇرپاقجاندى حالىقپىز عوي. جاسىندا ەرىنىمىز تۇششىپ سۇيگەنىمىزدىڭ, ەسەيگەندە ەل قاتارىنان كورگەنىمىزدىڭ وزىنە ءماز بولامىز. ال ەندى كوپتەن وزىپ, كوش باستاپ, جۇرتتى توقتاتىپ, ءسوز باستاپ جاتاتىن سۇلەيلەرىمىزدىڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەتۋگە پەيىلمىز. ءاربىر تۇششىمدى ءىسىن, تۇتىمدى ءسوزىن ەستىگەن سايىن توبەمىز كوككە ءبىر-اق ەلى جەتپەي قالىپ وتىرادى. «قۇدايدان ازاماتتى نەگە سۇرايدى دەيسىڭ!» دەپ, قارالاي اينالىپ-تولعانىپ بىتەسىڭ.
بەيسەنبى, 27 قىركۇيەك 2012 7:07
شەرحان مۇرتازا – 80
«تاڭىردەن باسقا سۇراماي, ۇل سۇراعان ۇرپاقجاندى حالىقپىز عوي. جاسىندا ەرىنىمىز تۇششىپ سۇيگەنىمىزدىڭ, ەسەيگەندە ەل قاتارىنان كورگەنىمىزدىڭ وزىنە ءماز بولامىز. ال ەندى كوپتەن وزىپ, كوش باستاپ, جۇرتتى توقتاتىپ, ءسوز باستاپ جاتاتىن سۇلەيلەرىمىزدىڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەتۋگە پەيىلمىز. ءاربىر تۇششىمدى ءىسىن, تۇتىمدى ءسوزىن ەستىگەن سايىن توبەمىز كوككە ءبىر-اق ەلى جەتپەي قالىپ وتىرادى. «قۇدايدان ازاماتتى نەگە سۇرايدى دەيسىڭ!» دەپ, قارالاي اينالىپ-تولعانىپ بىتەسىڭ.
جاراتقان يە دە جورالى جۇرتىمىزدىڭ وسى ءبىر پەيىلىن ۇدايى ەلەپ-ەسكەرىپ كەلە جاتقانداي. ساراڭ تاعدىر مەن سارابدال تاريح وتكەلەگىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ تۇسىندا دا از بولعانىمەن بار ەكەنىنە, دارا تۋعانىمەن نار ەكەندىگىنە كۇنىنە مىڭ شۇكىرلىك ايتقىزاتىنداي العاداي ازاماتتاردان قۇرالاقان قالدىرىپ كورمەپتى.
قازىرگى قازاق قاۋىمىنىڭ تاپ سونداي ماڭدايىنا ۇستاپ, زامانىمىزعا تاپ كەلگەن دۋلىعالى نارىمىزعا بالاپ, جولىنا قوعاداي جاپىرىلىپ, قوشەمەت كورسەتىپ جۇرگەن بىرەگەي تۇلعاسى – شەراعاڭ, كادىمگى شەرحان مۇرتازا ەكەندىگى داۋسىز».
بۇل ايتقانىم وسىدان اتتاي ون جىل بۇرىن استانانىڭ ايلاپات كونگرەسس-حولىنىڭ ساحناسىنان ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا تەبىرەنە توگىلگەن جان سىرىم ەدى. سوندا ۇلكەن زالدان ورىن تيمەي, ءيىن تىرەسە جينالعان قارا ورمان حالىق ورىندارىنان اتىپ-اتىپ تۇرىپ, دۇركىرەتە قول سوققان-دى. ونداعى ءسوزىم دە ماقالا كۇيىندە وسى «ەگەمەنگە» باسىلىپ ەدى.
ەندى بۇگىن ءبۇيتىپ حالىق پەن قالامگەردىڭ بىتە قايناسىپ كەتۋىنىڭ زاڭدىلىعىن كۇن سايىنعى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ وزىندە دە ۇزبەي دالەلدەپ كەلە جاتقان ايتۋلى اعامىز – ارداقتى اقساقالىمىز – اتتاي سەكسەن جاسقا تولىپ وتىر.
ول مەنىڭ مۇنداي قوي باستاعان اي ءمۇيىزدى اق قوشقارعا سۇيكەنگەن توقتىشاقتاي ىنىلىك ەركەلىگىمە اپشىمايدى عوي دەپ ويلايمىن. ايتپەسە, اقساقال دەسەڭىز, ۇرلانىپ كەلىپ, ۇلپا جەرىنەن شاعىپ العان سارى شايانداي كورىپ, شىمبايىنا باتىپ, جاتا قالىپ تۋلاپ, شىبىن تايىپ جىعىلاتىنداي قۋتاقىر يەگىن كورسەتىپ, ءشات-شالەكەيىمىزدى شىعاراتىندار دا جەتىپ ارتىلادى. شەراعاڭ ءويتىپ, جامان اتقا جال بىتسە, جانىنا تورسىق بايلاتپاستىڭ كەرگىمە كەرىن كەلتىرە قويمايتىن شىعار دەپ بىلەمىن.
ويتكەنى, قايران قازاعىمىزدىڭ اقساقال دەيتىن قۇدايى قۇلدىق ءسوزىنە مىنا ءبىزدىڭ ەرىنىمىز كەزەرىپ سۋساعانىمىزعا دا كوپ بولعان سەكىلدى. ەل بولعان سوڭ, ەستيارسىز بولا ما؟! اقىلىڭ جەتىپ تۇرسا دا الدىنداعىلاردان اسپايتىن يبالى حالىق ەدىك. سونىمىزدى ءبىلىپ قويعان سۇمپايىلار ساقال كورسە, سايتان كورگەندەي, جيىرىلاتىندى شىعاردى. كىمدى ەستيار دەپ ەستىسەك, سوڭىنا يت قوسىپ, الاستادىق. ول تۇرعاندا بيلىك پەن بايلىققا دا قۇلاق اسپايتىن, اقىل ۇستەمدىگىنەن ءبىرجولاتا بەزىندىك. ءبۇگىندە جەر بەتىندە, مال شەتىندە ءجۇرەتىن ازىن-اۋلاق بەينەتكەرلەر بولماسا, ەشكىم يەگىنە ءبىر ۋىس تۇكتى جولاتپايتىن بولدى. جاسىڭنىڭ قانشادا ەكەنىن سەزدىرمەۋ ءۇشىن قىلماڭداعان قۋلىق بايتالداي قۋتىڭدايتىن قىرما ساقال كۇي كەشتىك. قاراپ تۇرماي, ونىمىزدى ءمادەنيەتشىلدىك, جاڭاشىلدىق, ءتىپتى ورىسشىلدىق دەپ وبەكتەدىك. كۇنى كەشەگە دەيىن قاۋعا ساقال قاراقشىلارىنان قاشىپ-پىسىپ, زورعا كۇنەلتىپ كەلسەك تە, كورىپ-ءبىلىپ تۇرىپ, سولاي ەتتىك.
سول زامانداردان باستاپ, اقساقال دەگەن ۇلى سوزدەن قاسيەت قاشىپ, قولدانىستان شىعا باستادى. كورگەنى مول, ەستىگەنى كوپ, جيناعان ءتاجىريبەسى باي ادامداردى عانا اقساقال دەۋشى ەدىك. ونداي ادام دۇنيەدەگى كوپ نارسەنىڭ پارقىن بىلەر-ءدى. وعان بىتكەن اقىل كوپ كىسىگە بىتە بەرمەس-ءتى. ايتار ءسوزىنىڭ ءپاتۋاسى بولماسا, اناۋ-مىناۋ موجانتوپايلارعا ەشكىم قۇلدىق ۇرماس-تى. ساقالدى سىيلاۋ – تاجىريبەنى, تاربيەنى سىيلاۋ ەدى. وندايلاردىڭ ەل ىشىندەگى ىقپالىن تارك ەتۋ ءۇشىن اقساقالشىلىق وڭكەي كەرتارتپاشىلدىق سانالدى. ءسويتىپ, ەل الدىندا اقساقالدىقتان قادىر كەتە باستادى. ولارمەن بىرگە بىلىك, ءتاجىريبە, كورگەندىلىك تە تۇلدىرلانا ءتۇستى.
شەراعاڭ سول قيلى زاماننىڭ ناعىز تالما تۇسىندا دۇنيەگە كەلدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىننىڭ» ناعىز ۇشىنىپ تۇرعان كەزى ەدى. ونى بەسىكتەگى شاراناعا دەيىن ءبىلىپ جاتتى. تالايى ىشەكتەرى شۇرقىراپ, كوز اشپاي جاتىپ, ءتىرشىلىكپەن قوش ايتىستى. وتىزىنشى جىلى تۋعاندار – دۇنيەدەگى قۇرداستارى ەڭ از ادامدار. بىرەن-ساراندارى بولماسا, ولاردىڭ كوبىن ارانىن اشقان اشتىق جالمادى. شەراعاڭ – سول امان قالعان ازداردىڭ ءبىرى.
ول ءولىپ-تالىپ ەندى التىعا شىققاندا, قىلىشىن قىلشىلداتىپ تاعى دا قىرىپ-جويۋ كەلدى. سول ءناۋبەتتەن بۇل شاڭىراق تا قۇر قالمادى. اكەسى مۇرتازا حالىق جاۋى اتانىپ, سىبىرگە ايدالىپ كەتە باردى. ءتىرى جەتىمەك جاسى ون بىرگە قاراعاندا, ەل شەتىنە جاۋ كەلىپتى. ءبىر قىرعىننان سوڭ ءبىر قىرعىن. كەزەكتەسىپ كەلدى دە تۇردى.
ەلگە اقىل ايتار اقساقالدار تۇگىلى جاپاتايلارىن جاپسىرا كيىپ, مالعا كەتەتىن ەركەك كىندىك قالمادى. ۇلارداي شۋلاعان قاتىن-قالاش قالدى. كوڭ ساسىعان اۋىلدىڭ قىسى-جازى باسىنان اسىپ, بىتپەيتىن دە قويمايتىن قارايعان شارۋاسى ەندى سولاردىڭ موينىنا ءتۇستى. اراسىندا كۇنى-ءتۇنى زارلاعان انالارىنا ەرىپ, جالاڭ اياق, جالاڭ باس استىق ورىپ, ءشوپ تاسىپ, وتىزىنشى جىلداردىڭ جەتىمدەرى ءجۇردى. وتىز جەتىنىڭ ناۋبەتىنىڭ قارا سيراقتارى ماساق تەرۋگە جاراپ قالدى. ال سوعىستىڭ الدىندا تۋعاندار كۇنى-ءتۇنى تەلمىرىپ, جۇمىسقا كەتكەن انالارىن توستى.
ولاردىڭ كوز اشپاي جاتىپ تىڭداعاندارى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتار مۇڭ مەن زار ەدى. كورگەندەرى جىرتىق ءيىن جەتىمدىك بولاتىن. شىن ءومىربايان بۇگىنگى ەرەسەكتەردىڭ كوبىنە ءتان سول ءسىڭىر سوزدى جەتىمدىكتەن باستالاتىن. ونى كورمەي تىرشىلىك كەشىپ كەتكەندەردىكى جاي انشەيىن داۋرەندەۋ-ءتىن.
شەرحان مۇرتازا ناعىز ءومىربايانى بار ازامات ەدى. ءارى ءومىر بويى جادىنان شىقپاستاي ەستەلىكتەرگە باي سۋرەتكەر ەدى. ول جايىندا ورايى كەلگەندە ءسوز ەتە جاتارمىز. ازىرگە ونىڭ كورگەن-بىلگەنىن ۇمىتپايتىن ءتۇيىمدى بالا بولعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. شەرحان اعا دا بالا كەزىندە ۇلكەندەردىڭ قولىنا سۋ قۇيدى. تالايىنىڭ: «شىراعىم, عۇمىرلى بول! قاتارىڭنىڭ الدى بول! مەن سياقتى سەكسەنگە جەتىپ, اق ساقالدى, سارى ءتىستى شال بول. ودان دا ءوتىپ, اتاڭ جامبىلدىڭ جاسىنان اس! ودان ارعىسىن ءوزىڭ ءبىل!» – دەگەن اعىل-تەگىل العىسى مەن اق باتاسىن العان-دى. «ءاۋمين!» – دەپ ءبىر مىرس ەتىپ, ودان ارمەن قارايعى قىزىعىنان قيىندىعى مول قىم-قيعاش شىتىرمان جولىن جالعاستىرا بەرەدى.
جارىقتىقتاردىڭ ايتقاندارى كەلدى دە تۇردى عوي! بۇگىن, مىنە, سەكسەنگە جەتىپ, ابىرويدىڭ اق شاپانىن جامىلىپ, بىرگە وسكەن زامانداستارىنىڭ شالقار داريا قوشەمەتىن كورىپ, ءدۇيىم جۇرتىنىڭ دۇرىلدەي باس قوسقان دۋماندى تويىنىڭ تورىندە وتىر.
ول بۇل كۇنگە قالاي جەتتى؟ ارينە, وڭاي جەتكەن جوق. جاقسىلىققا جەتىلۋ مەن جەتۋدىڭ شىرعالاڭ جولدارىن كورۋدەي-اق كورىپ ءوستى. الدىمەن ومىرگە قۇشتارلىق بالا كەزىندەگى جۋالى مەن شاقپاقتىڭ ۋىس-ۋىس قيىرشىقتارى مەن كەسەك-كەسەك تاستارىن بۋداق-بۋداق اتقىلاعان دولى جەلىندەي كوز اشتىرماس سەرگەلدەڭدەرىنە توتەپ بەرۋىنە تۋرا كەلدى. بەيباق اناسى مەن باۋىرلارىن كوزتۇرتكى تىرشىلىكتىڭ قاقپاقىلدارىنان اراشالاپ قالۋعا ءماجبۇرلەدى. اكە جاققان وتتى قايتا مازداتۋدى ارماندادى. ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى بولۋعا تىرىستى. ونىڭ جولى – وقۋ وقىپ, ماڭدايى تەرلەپ, ەڭبەك ەتۋ كەرەك ەكەنىن ۇقتى.
جەر تۇبىندەگى ماسكەۋگە اتتاندى. وقۋىن ءبىتىرىپ, قايتىپ كەلگەسىن اۋەلى كىتاپ باسپاسىنا جۇمىسقا تۇردى. ودان «لەنينشىل جاستىڭ» قاراعاندىداعى مەنشىكتى تىلشىلىگىنە اتتاندى. ومىردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ استارىندا نە بار ەكەندىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارا الاتىن الەۋمەتتىك كوزقاراقتىلىعىمەن, ونى كەڭىنەن قامتىپ, تەرەڭىنە بويلاي الاتىن قالامگەرلىك قارىمدىلىعىمەن جاستايىنان كوزگە ءتۇستى. كوپ ۇزاماي ءوزى ىستەپ جۇرگەن گازەتتىڭ رەداكتورلىعىنا الماتىعا اۋىستى. ءدال سول جولى ءدام بۇيىرىپ, باسپاسوزدە ەندى-ەندى كورىنە باستاعان جۇقالتاڭ قارا بالا جىگىت كۇيىندە الدىنا بارىپپىن.
ول بىلاي بولعان ەدى. 1963 جىلى «قازاق ادەبيەتىندە» ىستەپ ءجۇردىم. قارسى بەتىمىزدە «جۇلدىزدىڭ» رەداكتسياسى ەدى. وندا وڭشەڭ بىرىنەن ءبىرى وتكەن جاستار ىستەيتىن. ءبارى دە مەنىڭ جولداستارىم ەدى. كۇنى بويى قاستارىنان شىقپايتىنمىن. ءبىر كۇنى قاراعاندىدان ۇلكەن كونۆەرت كەلدى. ىشىندە كونكۋرسقا جىبەرىلگەن پوۆەست بار ەكەن. اتى «تابىلعان تەڭىز». جارىسا وقىدىق. شىققالى جاتقان التىنشى سانعا جىبەرۋگە ۇسىنىلدى.
«جۇلدىزدىڭ» 1963 جىلعى التىنشى سانى. ول قازاق ادەبيەتىندەگى ەلەۋلى وقيعا ەدى. وندا جاريالانعان جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى ەلىمىزدىڭ كورنەكتى قالامگەرلەرىنە الدىن الا وقىتىلىپ الىنىپ ەدى. مەنىڭ سول ساندا جاريالانعان «ءداۋىر مەن ءداستۇر» دەگەن ماقالامدى عابيت مۇسىرەپوۆ كورگەن ەدى. ەكى كۇن ۇيىنە بارىپ, ءوزىم وقىپ بەرگەنمىن-ءدى. و جەر, بۇ جەرىن انىقتاپ, ءبىر-ەكى سۇراق قويدى دا, جاۋابىمدى ەستىگەن سوڭ بيپاز داۋسىن ساعىزداي سوزىپ; «جارايدى. ۇناتتىم. ۇسىنامىن», دەگەن. ءولىپ-تالىپ «جۇلدىزدىڭ» جاستارعا ارنالعان التىنشى سانى دا شىقتى-اۋ!
توبەمىز كوككە جەتكەندەي قۋاندىق. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى شاقىرتتى. باردىم. ءابساتتار بولدەكباەۆ دەگەن بۇيرا شاشتى, اققۇبا ءوڭدى, ادەمىشە كەلگەن جىگىت ەدى… «كىشكەنتايىڭنان ءبىزدىڭ گازەتپەن ارالاس-قۇرالاس ءوسىپ كەلەسىڭ. مۇنداعىلار سەنى ءوز ادامىنداي كورەدى. بىزگە نەگە جۇمىسقا كەلمەيسىڭ؟ ادەبيەت پەن ونەر بولىمىنە مەڭگەرۋشى ەتەمىز. جاس ادەبيەتشىلەرگە قامقورلىق كەرەكتىگى جونىندە جازىپ ءجۇرسىڭ. وزدەرىڭە وزدەرىڭ كومەكتەسپەگەندە, كىمدەر كومەكتەسەدى؟!» – دەدى. ويلانىپ قالدىم. ءبىرازدان سوڭ: «جارايدى. اۋىلدا انام بار ەدى. سونى كوشىرىپ اكەلەيىن دەپ, ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ ەدىم. سودان قايتىپ كەلگەسىن, شىعايىن», – دەدىم.
اۋىلدا ءبىر كۇنى راديوعا قۇلاق قويىپ ەم, بولدەكباەۆ سويلەپ تۇر. قاراعاندى وبلىستىق گازەتىنە رەداكتور بولىپ اۋىسىپتى. ءىشىم ءجيدىپ جۇرە بەردى. اناداعى ۋادە قايدا؟ ءوزى ايتىپ تۇرعانىندا ورنالاسىپ الماي, نەگە كەيىنگە ىسىردىم؟… سونى ويلاپ, قوبالجۋمەن بولدىم. دەمالىسىمنىڭ سوڭىنا ازەر جەتتىم.
الماتىعا كەلىپ, بۇرىنعى ورنىممەن حابارلاسسام: «سەنى «لەنينشىل جاستىڭ» جاڭا رەداكتورى شەرحان مۇرتازاەۆ ىزدەتىپ جاتىر. «قاشان كەلەتىن ەدى؟» دەپ ءبىر-ەكى رەت تەلەفون سوقتىردى», – دەدى. «نە بولار ەكەن؟» – دەپ, ىشتەي ابىرجىپ, «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتسياسىنا كەلدىم.
قاق توردەگى كولدەي تەرەزەنىڭ الدىنا كولدەنەڭ قويىلعان ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا قىرعي كوز, قيىق قاباق, قارا تورى جىگىت ءۇن-ءتۇنسىز گازەت قاراپ وتىر ەكەن. ەسىكتەن كىرە بەرگەنىمدە جالت بۇرىلىپ قارادى دا, ورنىنان تۇرىپ, ەزۋىن جيىرىپ, ك ۇلىپ امانداستى. اماندىق-ساۋلىعىمدى سۇراپ, ءۇستى-باسىما ءبىر قاراپ قويدى. سىرتىمنان كوپتەن بىلەتىنىن, شىعىپ جاتقان ماقالالارىمدى وقىپ ءجۇرەتىنىن ايتتى. «تابىلعان تەڭىزىمەن» بىزگە شىققان ماقالامدى دا وقىدى ما ەكەن؟ وقىسا, قازىرگى ادەبيەتكە كوزقاراسىما قالاي قارايدى ەكەن؟» – دەپ ويلادىم ىشىمنەن. نە ويلاپ وتىرعانىمدى ءبىلىپ قويعانداي, جۇلىپ العانداي قىلىپ: «بۇرىنعى رەداكتورعا بەرگەن ۋادەڭىزگە بەرىكسىز بە؟» – دەدى. باسىمدى يزەدىم. «ەندەشە, ءجۇرىڭىز, ۇجىمعا تانىستىرايىن», – دەپ ورنىنان كوتەرىلدى.
ءسويتىپ, جاستار گازەتىنىڭ ساپىرىلىسىنا ءتۇستىم دە كەتتىم. ءبىر بولمەگە بەس-التى ستول مىنگەستىرىلە قويىلىپتى. ارقايسىسىنىڭ قاسىندا ءبىر-ءبىر تەلەفون. ءبارى دە قازىر ءمۇيىزدەرى قاراعايداي قايراتكەرلەر بولعان. ول كەزدەرى ۋنيۆەرسيتەتتى ەندى ءبىتىرگەن قىلقانداي جاستار ەدى. وزدەرىمىزگە تيەسىلى تاپسىرمالاردى قايدا ءجۇرىپ ورىندايتىنىمىزدى بىلمەيمىز. ءايتەۋىر, اۋىزىمىز جابىلمايدى. باجىر-بۇجىر اڭگىمەلەرىمىز ءبىر تىنبايدى. قارق-قارق كۇلەتىنىمىز تاعى بار. تەلەفوندارىمىز دا كەزەكپە-كەزەك بەزىلدەيدى دە جاتادى. بۇرىنعى قىزمەت ورنىمداعى وقشاۋ بولمە, وڭاشا ۇستەل, كەلىپ-كەتكەندەرمەن ەكەۋارا اڭگىمە, ىزىلىپ-سىزىلىسقان سىپايى قارىم-قاتىناستار كوزدەن ءبىر-ءبىر ۇشتى.
ول تۇستاعى جازۋشىلار وداعى ءبىر كەزدەردەگى الىس-ج ۇلىستاردان شارشاعان بۇيىعىڭقى ۇيىم ەدى. ءبىراز ۋاقىت سوعىستان امان قايتقانداردى قىزىقتاپ, جاس ادەبيەتشىلەردىڭ كەڭەسىن وتكىزىپ, مايدانگەرلەردىڭ ءبىر توبىن مۇشەلىككە قابىلداعان ەدى. بۇگىندە قايتادان مۇلگي باستاعان. اندا-ساندا ەسىگىنەن باس سۇققاندارعا: «سەندەر مۇندا نە ءبىتىرىپ ءجۇرگەندەرسىڭدەر؟» دەپ, اپىرەيە قاراپ قويىسادى. تالانتتى جاستار ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ كوشەدە جۇرەدى. گازەتتەر ءبىر-ەكى ولەڭنەن ارتىق باسپايدى. اندا-ساندا وتىز-قىرىق كىسىنىڭ باسىن قوسىپ, توپتاما جيناقتار شىعادى. وعان ءبىر اۆتوردان ونشاقتى ولەڭ كىرەدى. جاستار وقشاۋ شىققان اقىنداردى ۇستاپ الىپ, سىراحاناعا نە قىمىزحاناعا اپارىپ, ولەڭدەرىن وقيتىن.
سونداي ۇيقىلى-وياۋ حالدەن باياعى مايدانگەرلەر قايتىپ كەلگەندە ءبىر سەرپىلىپتى. سوندا قايتا اشىلعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ رەداكتور بولىپتى. 1957 جىلى: «اتار ءبىر وعىم بار ەدى, اتا الماستان مەن كەتتىم. ايتار ءبىر سىرىم بار ەدى, ايتا الماستان مەن كەتتىم», – دەپ ول دا ورنىن بوساتىپتى. سويتكەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە 1961 جىلى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ پەن عافۋ قايىربەكوۆ باسشىلىققا كەلدى.
ءبىز تانيتىن جاستاردىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىنە العاش باس سۇعا باستاعانى سول تۇس ەدى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءالى وداققا الىنباعان ءورىمدەي جاستار جايساڭبەك مولداعاليەۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ, مارفۋعا ايتقوجينا, مۇقاعالي ماقاتاەۆ جانە مەن بولىپ, قاتار ىستەدىك. سول كەزدە ماسكەۋدە جاس ادەبيەتشىلەردىڭ سەمينارى وتەتىن بولدى. بىزدەن سايىن مۇراتبەكوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ قاتىسپاق ەدى. جۇرەر الدىندا ۋنيۆەرسيتەتتە تالقىلاۋ جاسالدى. وندا سايىن تۋرالى حامزا ەسەنجانوۆ, قاليحان تۋرالى زەينوللا قابدولوۆ, جۇمەكەن تۋرالى مەن بايانداما جاسادىم.
ءۇش باياندامانى دا گازەتكە جاريالايتىن بولدىق. سوندا عافەكەڭ ۇشەۋىنىڭ دە شەكەسىنە «كەيىنگى تولقىن – ىنىلەر» دەگەن اباي ءسوزىن جازىپ قويۋدى ۇسىندى. جۇماعالي: «ەندەشە, سونداي ايدار اشىپ, جاس ادەبيەتشىلەردىڭ شىعارمالارىن بەرىپ تۇرايىق», – دەدى. سول ءداستۇر ۇردىسكە ەندى اينالا باستاعان كەزدە, ادەبيەت پەن ونەر ماسەلەلەرىن ءسوز ەتۋدەگى اعاتتىقتارى ءۇشىن گازەت باسشىسىن قايتا-قايتا جوعارى جاققا شاقىرىپ الا بەرەتىندى شىعاردى. اقىرىندا ارميان كلاسسيگى سايات-نوۆانىڭ اۋدارماسىندا ورەسكەل قاتە جىبەرىلىپ, جۇماعالي مەن عافۋ گازەتتەن كەتتى. جاستار ماسەلەسى جايىنا قالدى.
ءدال سول كەزدە «جۇلدىزعا» ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ رەداكتور بولىپ كەلدى. مۇندا دا اپپارات تۇگەل جاڭالاندى. بىزدە جۇمىسقا ءبىرتۇتاس كوماندامەن كەلەتىن ادەتتى اۋەلدە شىعارعان دا سول ەدى. ول كەزدە وداققا مۇشە ەمەس قادىر مىرزاليەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, گەرولد بەلگەر, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, رامازان توقتاروۆتار بىلەكتەرىن سىبانا ىسكە كىرىستى. جاستارعا مۇنداي قامقورلىقتان تاعى دا سەسكەنەتىندەر شىقتى. گۋ-گۋ اڭگىمە كوبەيدى. ءسويتىپ ءجۇرگەندە, نە تۇلەن تۇرتكەندەرىن ءبىلمەيمىن, سابيلەردى سۇندەتتەۋدىڭ پايدالىلىعى تۋرالى ءبىر اكادەميكتىڭ ماقالاسى جارق ەتە قالعانى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ دەرەۋ جۇمىستان قۋىلدى.
ءدال وسىنداي كەزدە «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا كىرىسكەن شەرحان مۇرتازاعا تىڭ يگەرىپ جاتقان كەڭ- بايتاق رەسپۋبليكادا باسقا تاقىرىپ جەتپەيتىندەي, شىعارماشىلىق جاستارىنا قامقورلىقتى قازبالاۋعا تۋرا كەلدى. العاشقى كۇندەردىڭ بىرىندە-اق مەنى ەرتىپ, ورتالىق كومسومول كوميتەتىنە باردىق. وندا وزبەكالى ءجانىبەكوۆ ءبىرىنشى حاتشى ەدى. يدەولوگيانى كامال سمايىلوۆ باسقاراتىن. ولار ءبىزدىڭ جۇمىس جوسپارلارىمىزبەن تانىستى. ماقۇلدادى. شىعارماشىلىق جاستار كەڭەسىن قۇراتىن بولدى. وندا جاستار جينالىپ, ءارىپتەستەرىنىڭ شىعارمالارىن ءوز قالاۋلارى بويىنشا تالقىلايتىن ەدى. ۇناتقاندارىن گازەتكە ۇسىنادى. كەڭەس جۇمىسىن جۇرگىزۋ ماعان تاپسىرىلدى. ونداي تاپسىرمالار الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنە دە بەرىلدى. ونداعى سانجار جاندوسوۆ, عيبات مىرزاعاليەۆ, عاينيكەن بيباتىروۆالار دا قولدارىنا تۇكىرىپ وتىر ەكەن. شىعارماشىل جاستارعا جانۇشىرىپ كومەكتەستى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ ۇرپاعى بىزدە دە بوي كورسەتە باستادى. ول, ارينە, «لەنينشىل جاستىڭ» بەتىنەن ايقىن كورىندى. بىراق بۇل كوپكە سوزىلمادى. ماسكەۋدەگى مانەجدەگى كورمە نيكيتا حرۋششەۆقا ۇنامادى. ونەر ادامدارىنا كورەسىنى كورسەتتى. كوپ اقىن, جازۋشى, سۋرەتكەرلەردىڭ بورىكتەرى تەرىس كيگىزىلدى. قازاقستاندا دا فورماليستەر مەن ابستراكتسيونيستەر ىزدەلە باستادى. قايداعى ءبىر «اكەلەر مەن بالالار ويىنىن قوزدىرۋشىلار», «ۇرپاقتاردى ءبىر-ءبىرىنە قارسى قويۋشىلار», «بولاشاق سينياۆسكيلەر», «يدەيالىق جاعىنان ب ۇلىڭعىر شىعارمالاردى قولدايتىندار» ءجيى ءسوز بولاتىندى شىعاردى. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا مەنىڭ ولەڭدەرىمدى يدەولوگيا حاتشىسى «ەسكىلىكتى اڭساۋ» دەسە, اكەمىزدەي سىيلايتىن ءبىر اعامىز «بارىپ تۇرعان پاتسيفيزم» دەپ سىنادى. گازەت باسشىسى دا جوعارى جاققا ءجيى شاقىرىلدى. وزىمە دە قارالاي ۇرىناتىندار كوبەيدى.
اقىرىندا شەراعاڭا باردىم. «ءوز ەركىممەن جۇمىستان كەتەمىن», دەدىم. اعام اڭ-تاڭ وتىرىپ قالدى. نەگە رەنجىپ جۇرگەنىمدى سۇرادى. «گازەتكە ەشقانداي وكپەم جوق», دەدىم. شىعارماشىلىق اتموسفەرانىڭ بۇزىلىپ بارا جاتقانىن, تىرناق استىنان كىر ىزدەۋدىڭ كوبەيگەنىن, ەشكىمگە زيانىم تيمەي تۇرعاندا, ءوز ءجونىمدى ءوزىم تاپقانىمدى ءجون كورەتىنىمدى ايتتىم. ءبىر ساعاتتاي اڭگىمەدەن ەشتەڭە شىعارا الماعان شەراعاڭ اقىرى باسىن سالبىراتىپ, ورىنباسارى مەن جاۋاپتى حاتشىسىن شاقىرتتى.
بىرگە ىستەگەن جىگىتتەرمەن ەكى-ءۇش ساعات بىرگە بولىپ, قوشتاستىق. بارعان جەرىمدە دە تىنىشتىق بەرمەدى. اقىرىندا ادەبيەت توڭىرەگىندەگى ءالىمجەتتىك دەگەنىنە جەتتى. كەزەكتى ادەبيەت قۇرىلتايىندا ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ ورىندى ايتقانداي, «جاپ-جاس اسقار سۇلەيمەنوۆ پەن كەكىلباەۆ ءوز پىكىرلەرىن ايتقاندارى ءۇشىن بىرەۋى كينوستۋديانىڭ قارا قىزمەتىنە, بىرەۋى ناعىز سولداتششيناعا ايدالدى».
مەن سوندا «لەنينشىل جاستا» جۇمىس ىستەگەن جىلدارىمدى ۇزاق ونەربايانىمنىڭ ەڭ ءماندى, ەڭ قىزىقتى بەتتەرىنەن سانايمىن. اسىرەسە, شەراعاڭنىڭ ادالدىعىنا, بيىك ادامگەرشىلىگىنە قاتتى قايران قالامىن. ونىڭ جۇرەك جىلۋىن «لەنينشىل جاستا» دا, «جالىندا» دا, «جۇلدىزدا» دا تالاي ادامدار ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ءوز جۇرەكتەرىمەن سەزىندى.
ادەبيەتتەگى جاستار ەندى شەراعاڭدى جاعالايتىن بولدى. جۇمىستا اسا تالاپشىل ول شىعارماشىل جاستارعا كەلگەندە ەرەكشە مەيىرىمدى, تىپتەن جۇمساق ادام ەدى. ايتقان ۇسىنىستارىڭ اقىلدان شىقسا, ءسوزبۇيداعا سالماي, بىردەن قابىلدايتىن. اسىرەسە, تالانتتى جاستاردى ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە جومارتتىق كورسەتتى. باسقا باسپاسوزدە جولى بولماعان «كەيىنگى تولقىن – ىنىلەردى» ءوزىمىز ويلاپ تاپپادىق دەپ جاتسىنبادى. قايتا بۇل ايداردىڭ ءورىس اياسىن كەڭەيتتى.
بۇل ايدارمەن شىققان تالاي اقىندارعا ەتەكتەي-ەتەكتەي كولەم بەرىلدى. بۇرىن ونداي كولەمدى رەسمي تاقىرىپتارداعى ولەڭدەرگە عانا قياتىن. بىزدەر ليريكالىق ولەڭدەردىڭ وزدەرىنە گازەتتەن تۇتاس ءبىر بەت بەرىپ جۇردىك. العاش قادىر مىرزاليەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, جۇمەكەن ءناجىمەدەنوۆ, ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ, سابىرحان اسانوۆ, قانيپا بۇعىباەۆا, قۇداش مۇقاشەۆتەرگە بەرىلگەن دالاداي-دالاداي كولەمدەردى كورىپ, ۇلكەن اقىنداردىڭ وزدەرى قىزىقسىن!
ءبىر كۇنى رەداكتسياعا سىرباي ماۋلەنوۆ اعامىز كەلدى. قالتاسىنان ءبىر بۋما قاعاز شىعارىپ, دوعالداي مۇرنىن توقپاقتاي جۇدىرىعىمەن ءبىر سۇيكەپ ءوتتى. «مىناۋ اق ولەڭ تۇرىمەن جازىلعان تۋىندىلارىم ەدى. وقىپ كورىڭدەرشى!», – دەپ, گازەتتىڭ تولىق ءبىر بەتكە سياتىنداي قىلىپ, «اق تۇندەر» دەگەن توپتاماسىن اكەلدى. وقىدىق. ۇناتتىق. جاريالادىق. ونى كورىپ داۋسى دىرىلدەپ ءابدىلدا ءتاجىباەۆ, گۇجىلدەپ جۇبان مولداعاليەۆ اعالارىمىز قوڭىراۋ شىلدىراتتى. «ءاي, بىزدەردى دە باساسىڭدار ما؟». «شارتتارىمىزدى ورىنداساڭىزدار, نەگە باسپايمىز؟».
«الدىڭعى تولقىن اعالار» دەگەن ايدار سولاي تۋدى.
بۇعان جۇرت قۋاندى. جاس اقىندارىمىز ولەڭدەرىن قايتا قاراپ, وقۋشى قاۋىم الدىندا ورىنسىز قىزارىپ قالماۋعا تىرىستى. ارا-تۇرا: «لوتەرەيانىڭ تيراجىنا ۇقساتىپ, ءبىر بەتكە ولەڭ بەرەدى دەگەن نە سۇمدىق؟», – دەيتىندەردىڭ دە ءسوزى ەستىلىپ قالىپ ءجۇردى.
پروزا مۇنداي جەلپىنىس بولا قويمايدى عوي دەپ ءجۇر ەدىك. ءبىر كۇنى شىمكەنتتەن قاراۋىلبەك قازيەۆ كەلدى. قىمسىنا-قىمسىنا جازعانىن ۇسىندى. «بايشەشەك كوپ شىققان جاز» دەگەن ليريكالىق حيكايا ەكەن. الگى ايدارمەن گازەتكە جاريالادىق. سول-اق ەكەن, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, تولەن ابدىكوۆ, قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ, ءالديحان قالدىباەۆ, ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, دۇكەنباي دوسجانوۆ, دۋلات يسابەكوۆتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ, اڭگىمەگە قارق قىلدى دا تاستادى. ءبارى دە ول كەزدە ستۋدەنتتەر ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان ارىپتەستەرىم ەدى. وعان قاراعان شەراعاڭ جوق. وقىپ شىعىپ, قول قويىپ, تيپوگرافياعا اتتاندىرۋمەن بولدى.
«شەتەل نوۆەللاسى», «عاسىرلار. ەلدەر. اقىندار» دەيتىن ايدارلاردى دا جاستار ءۇشىن اشتىق. الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇزدىك تۋىندىلارىمەن سولار تانىسسىن, سولار اۋدارسىن دەدىك. سايىن مۇراتبەكوۆ يۋري كازاكوۆتىڭ اڭگىمەسىن اۋداردى. اتىنان باسقانىڭ ءبارى قاتىپ تۇر. ولاي اۋدارامىز شىقپايدى, بىلاي اۋدارامىز – شىقپايدى. جەلكەمىزدى قاسىپ تۇرساق, ۇستىمىزگە مارشال ءابدىحالىقوۆ كىرىپ كەلدى.
«قايدان ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇرادى سايىن. سوندا سابازىڭ: «ءاي, ءبىر قىرۋ-شىرۋ شارۋالارمەن وداق جاقتان كەلەمىن», دەمەسى بار ما؟! الاقاي! تاپتىق! كازاكوۆتىڭ جۇقسىز كەيىپكەرى اۋزىن اشسا, «ترالي-ۆالي» دەيتىن ءاڭگىمەسىنىڭ اتى دا سولاي اتالاتىن. اۋدارماعا دا «قىرۋ-شىرۋ» دەپ ات قويدىق.
بۇگىندەرى ەسىمدەرى كوپكە ورتاق ءازىربايجان مامبەتوۆ, عازيزا جۇبانوۆا, فاريدا ءشارىپوۆا, اسانالى ءاشىموۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, ءسابيت ورازباەۆتىڭ العاشقى شىعارماشىلىق پورترەتتەرى «كەيىنگى تولقىن – ىنىلەر» ايدارىندا شىققان-دى.
جاستاردىڭ ادەبي جۋرنالى مەن باسپاسى تۋرالى ماسەلەلەردى دە ءبىز كوتەرگەنبىز. وزبەكالىنىڭ تورعايعا, كامالدىڭ كينەماتوگرافياعا اۋىسۋى بۇل ۇسىنىستاردى اياقسىز قالدىردى. كەيىن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ءدىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ قايتىپ كەلگەننەن سوڭ جاستاردىڭ ول قولقاسى دا وڭ شەشىمدەرىن تاپقان بولاتىن. شەراعاڭ دا ەندى ءوز باستامالارىن باتىل جۇرگىزە باستادى.
قىزمەتى قايدا اۋىسسا دا, سوڭىنان ادەبيەت پەن ونەردەگى جاستار ماسەلەسى بىرگە ەرە باراتىن بولدى. ورالحان بوكەەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, كارىباي احمەتبەكوۆ, تولەن ابدىكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, دۋلات يسابەكوۆتەر وزدەرىن: «شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق» دەيدى. ونىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار, ساناپ كەتسەڭ, تىپتەن كوپ ەدى. وعان جەتپىسىنشى جىلدارداعى «جالىندا», سەكسەنىنشى جىلدارداعى «جۇلدىزدا», توقسانىنشى جىلدارداعى «ەگەمەن قازاقستان» مەن قازاق تەلەۆيزياسىندا ىستەگەندەر مەن شىققاندار تۇگەل جاتادى.
سول جىلدارداعى ادەبيەتكە دەگەن مۇنداي قۇشتارلىق حالىق بويىنداعى تۇنىپ جاتقان تالانتتى وتىز جەتىنشى جىلداردىڭ تەپەرىشتەرى ءبىرجولاتا تيپىلداتىپ, قۇرتىپ جىبەرە الماعاندىعىن, ءالى دە كونە ارنانىڭ سارقىلماعاندىعىن كورسەتەدى. جاپپاي قۇلاق پەن تىلدەن ايىرىلىپ, مەشەۋ حالدە مەڭىرەۋلەنىپ قالدى دەگەن حالىقتىڭ ۇرپاق اۋىسپاي جاتىپ مۇنشا تالپىنۋى ونەردىڭ ەشقاشان وشپەيتىندىگىن, ومىرشەڭدىگىن دالەلدەي تۇسەدى.
ادەبيەتتەگى بۇل قۇبىلىس مەنىڭ ەسىمە جۇتاعان اۋىلدىڭ جۇرتىندا قالعان ازعانتاي ارىق-تۇرىقتىڭ بەرەكەلى بەيبىت جاز شىعا جامىراسىپ قايتا ورىسكە شىعا باستاعانىن ەلەستەتەدى. سونداعى جەتىم قوشاقاندارداي ءبىر-بىرىنە ەرىپ, ءبىر-بىرىنە باۋىر باسقان جاس تولدەردەي جابىسا العا ۇمتىلادى. وندايدا ەشكىمدى بەتىنەن قاقپايتىن, جاتىرقامايتىن, العا قاراي ۇمتىلدىرماسا, كەرى يتەرمەيتىن, ءجۇزى جىلى, قولى جۇمساق باعباندار كەرەك-اق.
ءبىزدىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارداعى جاس وركەندەر دە سونداي مەيىرىمدى تەلمىرە كۇتكەن ەدى. الايدا ەشكىم ولاردى ولاي قابىلداي قويمادى. قاتىپ قالعان ءتان مەن ءتارتىپ ولاردىڭ بويىنداعى ۇيىمشىلدىقتى توپشىلدىق, جىكشىلدىك ساناپ, قىرىق ساققا جۇگىرتىپ باقتى. ول كەزدە مۇنىڭ ءبىرى دە ويىندا جوق جاستاردى قاساڭ قاعيدالارعا سالىپ جىلىكتەدى. مىنە, سول كەزدە ولارعا مەيماندوس قولىن ۇسىنعان جاستار باسىلىمى عانا بولدى.
ونىڭ باسىندا قۇداي وڭداپ, وسى ۇرپاقتىڭ ءوز وكىلى شەرحان مۇرتازا وتىردى. ول دا ءبىز كورگەندى كورىپ, تۋماي جاتىپ وكپەسى وشكەندەردەن ەدى. قيىر-قيىردان كەلىپ, جامىراسا تابىسىپ جاتقان جاستاردىڭ بارىنە ورتاق اعا, ورتاق قامقور بولا ءبىلدى. ءبىز ونى سول ءۇشىن دە جاقسى كورەمىز. وزگەلەردەن بولەكشە قاراپ, بولەكشە توبەمىزگە كوتەرەمىز.
شىن مانىندە, ول كەزدەگى رەداكتورلاردىڭ ەشقايسىسى شەرحاننىڭ ىستەگەندەرىن ىستەۋگە مىندەتتى ەمەس ەدى. كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ, ايداعانىنا كونە بەرسە, بولاتىن ەدى. بىراق ادامدار قاشان دا ادام عوي. قانشا قالىپقا سالىپ قويساق تا, ءبارىبىر بۇزىپ-جارىپ شىعادى عوي.
كەڭەس ادەبيەتىندە الەكساندر تۆاردوۆسكي دەيتىن اقىن بولدى. ۆالەنتين كاتاەۆ دەيتىن جازۋشى بولدى. ەكەۋى دە ەسكى قوعامدا ەلەۋلى ورىن يەمدەنەتىن. اقىندىق, جازۋشىلىق ونەرلەرى دە ۇلكەن ەدى. بىراق, رەداكتور تۆاردوۆسكي مەن رەداكتور كاتاەۆسىز كەڭەس ادەبيەتىندە الپىسىنشى جىلداردان باستاپ, وركەن جايا باستاعان گۋمانيستىك باعىتتاعى ىزدەنىستەردى كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى.
مۇنىڭ ىقپالى سول كەزدەردەگى ۇلت ادەبيەتتەرىنەن دە بايقالدى. مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جەر جۇزىلىك داڭققا بولەنۋى سونىڭ ايعاعى. قازاق ادەبي كەڭىستىگىندە شەرحان مۇرتازا ءدال سولارشا ەڭبەك ەتتى. جىلت ەتكەن جاقسىلىقتارىمىزدىڭ ءبارىن تەرىپ اپ, توبەسىنە كوتەردى. ول «لەنينشىل جاستا» ءجۇرىپ, قازاق ادەبيەتشىلەرىنىڭ ۇلكەن توبىنىڭ تۇساۋىن كەستى. ال «جالىنعا» كەلىپ, ولاردى قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا تانىستىردى. «جۇلدىز» بەن «قازاق ادەبيەتىنە» ولاردى ەل ءومىرىن زەرتتەپ, شىن مانىندەگى الەۋمەتتىك ايقاستاردىڭ ۇلكەن ساربازدارى بولۋعا تاربيەلەدى. ول باسشى بولىپ ىستەگەن جىلدار ءار باسىلىمداردىڭ تەك ءوز ومىرلەرىندەگى عانا ەمەس, بۇكىل قازاق ءباسپاسوزىنە اسەر ەتتى. ارقايسىسى جاس قازاق ادەبي ويىنىڭ ەرجەتىپ, ەسەيۋىنە قىزمەت ەتتى.
ول جىلدارى «لەنينشىل جاستا», «جالىندا», «جۇلدىزدا», «قازاق ادەبيەتىندە» شەرحان مۇرتازا ەمەس, باسقا رەداكتور وتىرسا, قازىرگى شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق دەپ, شالعايىنا جارماسىپ جۇرگەندەر بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى, كىم ءبىلىپتى؟!
ول ادەبيەتكە تەك ءبىر ءوزى عانا كەلىپ قويعان جوق, جازۋشىلاردىڭ تۇتاس ءالدەنەشە ۇرپاقتارىنىڭ كەلۋىنە كومەكتەستى. بۇل شەرحان مۇرتازانىڭ قازاق رۋحانياتىنا قوسقان ەڭ كەلەلى ۇلەسى ەدى. بۇل ءۇشىن وعان تەك كەشەگى شاكىرتتەرى عانا ەمەس, بۇكىل قازاق قاۋىمى قانشا رەت ورنىنان تۇرىپ تاعزىم ەتسە دە, كوپتىك ەتپەيدى.
رەداكتور شەرحان مۇرتازا «جالىن» مەن «جۇلدىزدا» ءجۇرىپ, ونەر جولىنىڭ تىم نازىك ءارى شەتىن ەكەنىن ۇقتى. وسىنى ۇققاندار مەن ۇعۋعا تىرىسقاندارعا عانا قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلدى. قۇدايعا شۇكىر, ىزدەنىمپاز رەداكتورعا سەنەتىندەر مەن ەرەتىندەر كوبەيە تۇسپەسە, ازايا تۇسپەيدى. «قازاق ادەبيەتىندە» ىستەگەن جىلدار ونىڭ ازاماتتىق بولمىسىنىڭ اشىلا, تولىسا تۇسكەن كەزەڭى بولدى. ول قازاق قاۋىمىنىڭ دا رۋحاني تۇلەپ, ساياسي ەسەيىپ, جاڭا قۇبىلىستار مەن وزگەرىستەرگە ىلەسە قالىپتاسىپ, ىشتەي دامۋعا ازىرلەنە باستاعان تۇسى ەدى. اقتاڭداقتار تۇتاسا سىرەسىپ جاتقان تاريحىمىزدىڭ وتكەلدەرىنە, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ شامالىدا قاتارعا قوسىلا الماستاي بولىپ مۇشكىلدەنىپ بارا جاتقان جاي-كۇيىنە, ءتول تابيعاتىمىزدىڭ ودان دا ايانىشتى ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنا, ادەت-عۇرىپتارىمىزدىڭ ازىپ, تۇرمىس-سالتتارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا جوعالىپ جاتقاندىعىنا, كونەلىكتى تاريحي ءجادىگەرلىكتەرىمىزدى كوشەلى ناسيحاتتاۋعا العاش قالام تارتقان شەرحان مۇرتازا جەتەكشىلىك ەتكەن «قازاق ادەبيەتى» عانا ەدى. ول ءوز تۇسىندا تۇسپالداپ بولسا دا, ءبىر كەزدە الاش كوسەمدەرى ايتقان اڭگىمەلەردى اسقان جىتىلىكپەن جالعاستىرا ءبىلدى. ونىڭ حالىقتىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ, وقيتىن سۇيىكتى گازەتىنە اينالۋى دا سوندىقتان ەدى.
«قازاق ادەبيەتىندە» جينالعان الەۋمەتتىك كاپيتالى شەراعاڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» كەلگەننەن سوڭ ءتىپتەن قوردالانا ءتۇستى. بۇرىنعى ادەبي تاسىلمەن جانامالاپ ءسوز بولاتىن اششى شىندىقتار ەندى اشىقتان اشىق ايتىلا باستادى. بۇل تۇستاعى باسىلىم ەلدىڭ ناعىز قۇلاعى, ءتىلى, كوزى بولىپ, ناعىز ۇلتتىق گازەتكە اۋىستى. ەندى ول تەك ادەبي قاۋىمدى عانا قاۋزاپ قويماي, بۇكىل ۇلتتىڭ ارعى-بەرگىسىن قوزعايتىن وراسان زور يدەيالىق ىقپالعا يە بولدى.
شەرحان مۇرتازا قازاق تەلەۆيزياسىنا بارعان جىلدارى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن-ءدى. ەلىمىزدىڭ ەندى قاي باعىتتا دامىپ, كوسەگەسىنىڭ قالاي كوگەرەتىنىن ەكران الدىندا, داستارقان باسىندا تالقىلاپ, بۇكىل قازاقستاندى سول تالقىلاۋعا تايلى-تاياعى قالماي قاتىساتىن, ۇلكەن ءماجىلىس زالىنا اينالدىردى. ءسويتىپ, حالىق كوڭىلىندە مۇرتازا رەسپۋبليكاداعى بەس-التى شەشۋشى تۇلعانىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى.
مۇنداي تۇلعاعا كوسەمسوزدىڭ توپجارعان شىن ءدۇلد ۇلى يە بولماعاندا, كىم يە بولادى؟! جەرلەستەرى جوعارعى كەڭەسكە مۇشە ەتىپ سايلادى. سودان كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلتتىق پارلامەنت مىنبەرىندەگى الدىنا جان سالمايتىن شىن ساڭلاقتىڭ ءوزى بولىپ كەلدى. ەكى كوزىن ەجىرەيتىپ, تارعىل مۇرتىن تىكىرەيتىپ, قاقپاق جاۋىرىنىن كۇدىرەيتىپ, ءزىلمان جۇدىرىقتارىن وڭمەنىڭنەن وتكىزە ءتۇيىپ, شاتىناي ەستىلەتىن ۇنجارعىعا ساڭقىلداي ءتىل قاتىپ, ەكرانعا ول شىعا كەلگەندە, قازاق بالاسىنىڭ داستارقانىندا كىم وتىرسا مەيلى دۋىلداتا قول سوعارى ءسوزسىز. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن سۇيىكتى ءدىلمارىنىڭ ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي, قۇلاعىنا قۇيىپ باعارى دا داۋسىز. ول سويلەگەندە بۇكىل ەل تەبىرەنەدى. ول سىناعاندا وڭمەنىڭنەن وتكىزە, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتا, جەر-جەبىرىڭە جەتكىزە, جەر تىستەتە سىنايدى عوي. قاراپ وتىرىپ, قالپاعىڭدى شايقاپ, ءاي, ايىزىڭ ءبىر قانادى عوي. حالىقتىڭ كوڭىلىندەگىنى ايتىپ, كەڭىردەگىندەگىنى قوزعايدى عوي. ءار ءسوزى جۇرتتىڭ ويىنداعىمەن ءدوپ تۇسەدى عوي. مۇنداي ءدال تيگىزەر ءسوز مەرگەندىك تۋعان حالقىنىڭ ارىن ارلاپ, جوعىن جوقتاپ, بىرگە مۇڭايىپ, بىرگە قۋانىپ جۇرگەندەردەن عانا تابىلادى عوي.
مۇنداي ءوز حالقىمەن بىتە قايناسقان تۇتاستىق شەرحان مۇرتازا شىعارماشىلىعىنا اۋەلدەن ءتان ەدى. ول نە تۋرالى جازسا دا ءوز باسىنان الاتىن. ءوزى تۋرالى جازاتىن. ونىڭ ەڭ العاشقى ءوزى كورىپ جۇرگەن ءجايتتەردەن جازىلعان اڭگىمە-پوۆەستەرىنىڭ قاي-قايسىسىنان دا جاداۋ ءيىن, جىرتىق وكپە بالالىق شاعى سىعالاپ تۇراتىن. ول مايداننان قايتپاي قالعان بەلگىسىز سولدات بالاسىنىڭ توبەسىندە ويناعان بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي-تىن. ۇشى-قيىرسىز دالاداعى ۇشان اۋىلدىڭ قيقى-جيقى كوشەلەرىندە بىرەۋگە كورىنىپ, بىرەۋگە كورىنبەي مىگىرسىز ءجۇرىپ جاتاتىن مىلتىقسىز مايدان-تىن. سول اۋىلدان اتتانعان قيالشىل بالانىڭ تاپقان تەڭىزى مەن تاپقان قارا مارجانى-تىن. باي بولىپ, بارشا مۇراتىنا جەتىپ جاتقان ەشقايسىسى جوق. بىراق تۋ الىس كوكجيەكتەن جىلتىڭداعان نازىك ساۋلە جۇرەككە ءاجىم تۇسىرمەيتىن. بارىنە دە قىرىق ءبىرىنشى جىلعى كەلىنشەكتىڭ ءوڭى مەن تۇسىندەي بايىرعى جايلار, بايىرعى كەپتەر وزەك بولعان-دى. قۋانىش كوكسەپ, باقىت اڭساعان ەلەگيالىق احۋالدار ەدى. جۋرناليست قالامىنا ءتان شىنايى ەسكيزدەر بىرتە-بىرتە شىرعالاڭدار مەن شىتىرماندارعا تولى سالاۋاتتى پروزاعا ۇلاسادى. ەشقايسىسىندا ەمەۋرىنگە الدانعان سەنتيمەنتاليزم جوق-تى. شىرقىراعان شىندىق-تى. جان شىداتپاي بەبەۋلەتكەن دراما. توتەن كولليزياعا اينالعان بايىرعى كورىنىستەر-ءدى.
سوعىس سالعان سەرگەلدەڭدەردىڭ قانىن ەركەكتەر توگەدى دە, شەرىن ايەلدەر شەرتەدى عوي. سوعىس تەك ايەلدەر كوزىمەن ۇڭىلگەندە عانا بار شىنىن ايتاتىن زۇلمات قۇبىلىس. شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشاسى» ەشقانداي اسىرە ءدراماتيزمسىز ز ۇلىمدىق تابيعاتىن اشقان ىزگىلىكتى ەپوپەيا. شاعىن دا بولسا, مىعىم. جيىرماسىنشى عاسىردا بولعان الەۋمەتتىك ەپيدەميالاردىڭ توبەسىمەن ءداپ تۇسكەن مۇنداي تۋىندىلار ءبىزدى قاتتى تولعانتادى ءارى ويلانتادى.
ويتكەنى, ول نە جازسا دا, ءوزى باستان كەشپەسە دە, كوزى كورگەن, كوپ تەبىرەنگەن جاعدايلارىن جازاتىن. ءتىپتى ءوزى كورمەگەن تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جازعاندارىنان دا شەرحان كوكىرەگىندەگى شەر-شەمەن اقتارىلاتىن. جاستايىنان ءوز اكەسى مۇرتازا ءسوز بولسا, ونىمەن بىرگە ايتىلاتىن «رىسقۇلوۆششينا» دەگەن ءسوزدىڭ شىن ماعىناسىن بىلۋگە قۇمارتاتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ىستەپ جۇرگەن كيم دەگەن رەتۋش شەبەرىنىڭ ءبىر ەسكى سۋرەتتىڭ بەتىن ۇشكىر پىشاقپەن تىرنالاپ وتىرعانىنىڭ ۇستىنەن شىعادى. قاسىنا بارىپ نە ىستەپ جاتقانىنا ۇڭىلەدى. «بىلمەدىڭ بە؟ – دەپ سۇرايدى كيم. – بۇل رىسقۇلوۆ قوي!» تۇلا بويى تىز ەتە قالادى. نومەر شىققان سوڭ, سۋرەتتى جالىنىپ-جالپايىپ سۇراپ الادى.
سودان باستاپ بۇل جۇمباق تاعدىر تۋرالى ماتەريال جيناي باستايدى. وتىز جىل ءومىرىن جۇمساعان ۇلكەن ەڭبەگىن بىتىرەدى. «وتىز جىل بويى سىزبەنەن قول ۇستاسىپ بىرگە ءجۇردىم, بىرگە تۇردىم. وتىز جىل بويى جان-دۇنيەمدى, وي-سانامدى بيلەپ, ۇزاق ساپارعا جول باستادىڭىز. ول اسا قيىن جول ەدى. بىرەۋلەر ايتتى: بۇل جولعا بەكەر ءتۇستىڭ, جەتە المايسىڭ, دەدى. بىرەۋلەر ايتتى: قولىڭ كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىڭە بەكەر بايلايسىڭ, دەدى. بىرەۋلەر ايتتى, شەتى جوق, شەگى جوق مۇحيتقا ءتۇسىپ كەتتىڭ-اۋ, بايعۇس, باتىپ كەتپەسەڭ جارار ەدى, دەدى. ولاردىڭ ايتقانى راس ەدى. مەن كوپ مالتىعىپ, كوپ تۇنشىقتىم. جاعالاۋعا جەتە الماي, باتىپ كەتۋىم ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق تۇرار, كوكە, ءوزىڭىز الىپ شىقتىڭىز», دەپ شەراعاڭ ءوزىنىڭ وتىز جىل جولداس بولعان كەيىپكەرى رۋحىمەن وسىلاي قوشتاسادى.
بۇل ايتىپ وتىرعانى يمانداي شىنى ەدى. كوپ ۋاقىتقا دەيىن تۇراردىڭ اتى قاقپاقىلعا اينالدى. ۇزاق جىل ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدىق سانا ونى ولەردەي جەك كوردى. ۇلتشىل ساناپ قۋدالادى. ءتىپتى باسىن وققا تىكتى. ول كەزدە ەشكىم, ارينە, ول جايىندا اۋزىن اشقان جوق. جەكە ادامعا تابىنۋشىلىق اشكەرەلەنگەننەن كەيىن ول اقتالدى. بىراق, سوندا دا ول تۋرالى جۇمعان اۋىز جۇمۋلى كۇيىندە قالدى. تاۋەكەلگە بەل بايلاعان تەك شەرحان بولدى. ونىڭ مۇنداي باتىلدىعىن كەيبىرەۋلەر كۇستانالادى. «ەكەۋى دە ءبىر اتانىڭ بالاسى عوي!» دەپ, يت جىلعى قۋراپ قالعان شالداردىڭ باسىن اۋىرتتى. ءومىر وزگەرە ءتۇستى. الاشوردا اقتالدى. الگىندەي كاۋكىلدەكتەر اياق استىنان «الاششىل» بوپ شىعا كەلدى. ولار ەندى تۇراردىڭ كەڭەس كەزىندەگى ءىرى قايراتكەر ەكەندىگىن شەرحاننىڭ بەتىنە باسىپ, مانسۇقتاۋعا كۇش سالدى. جازۋشى ايتقانىنان قايتپادى. جازعانىنان تانبادى.
سوندا شەرحان سومداعان تۇرار كىم ەدى؟ بۇل جايىندا مەن سول كەزدىڭ وزىندە: «ءدايىم قاپى كەتىپ كەلگەن اكەگە ۇل بولۋ مەن ءدايىم قاپى سوعىپ قالا بەرەتىن حالىققا كوسەم بولۋدىڭ اششىسى مول, تۇششىسى تاپشى تاقسىرەتتى تاعدىرىنىڭ تاعىلىمى ءدال بۇگىنگى بىزدەرگە كەرەك. ارمانىنا زامانى, اقىلىنا قوعامى دەر كەزىندە قۇلاق اسپاي, ءدايىم كىجىنۋمەن وتكەن پۇشايمان تۇلعالاردىڭ تۇساۋلى تاعدىرىن شەرحان ءوز كوزىمەن كورە ءجۇرىپ, ءوز باسىنان وتكەرە ءجۇرىپ بەينەلەگەندەي. جانىڭ تۇسىنگەن اقيقاتقا جاپپاي دەس بەرىپ, جاپپاي ۇمتىلىس تۋماعان جەردە قاي قاۋىمنىڭ باعى جانعان؟! جالپىنىڭ باعى جانباعان جەردە قاي جالقىنىڭ ىلگەرى اتتاعان قادامى كەرى كەتپەگەن؟! تۇراردىڭ كەشكەنى دە سول كەر تاعدىر ەدى. ونىڭ جانىن جەگىدەي جەپ بىتكەن يمانداي سەنگەن اقيقاتىنىڭ الدامشى, اڭساپ جەتكەن ارمانىنىڭ اققاپتال تاريحتىڭ كەزەكتى ءبىر قىلجاعى, جاي انشەيىن جالعانشىلىق بولىپ شىققاندىعى ەدى. ءبارىنىڭ دە ماڭگىلىك قيالى ەكەندىگىن مويىنداۋدىڭ اۋىرلىعى ەدى. ول بۇل جولعا ءبىر باسىنىڭ باعىن ويلاپ تۇسپەپ ەدى, ەسەسى كەتىپ, ەڭسەسى جىعىلىپ كەلگەن ەلىن ويلاپ ءتۇسىپ ەدى. ساۋابىن الام با دەپ جۇرگەندە, وبالىنا قالعانىنا كۇيىنە كۇيزەلەدى», – دەپپىن.
سول ءسوزىم ءسوز ەكەن. شەرحان سومداعان تۇرار بەينەسى تۋرالى بۇگىن دە سونى ايتامىن. ول ناقتى دەرەكتەردەن ءبىر ەلى دە الىستاماي وتىرىپ, تۇرار بەينەسىن جاسادى. بۇل باتىس ادەبيەتىندە كۇنى بۇگىن ۇستەمدىك قۇرعان جۋرناليزم باعىتىنا ءتان ەدى. ول تەك قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, ناعىز بەللەتريستيكا بەرە الاتىن اسەرلىلىككە جەتتى. شەرحان مۇرتازا دا سول ستيلگە سۇيەنە وتىرىپ, سۇيىكتى كەيىپكەرى تۋرالى بەس تومدىق حامسا جازىپ شىقتى. بۇل دا كونەنى شيىرلاۋ ەمەس, تىڭنان تارتقان سونى سۇرلەۋ ەدى.
روماندا ەل ءۇشىن ەتكەن الاپات ەڭبەگىنىڭ ەش كەتكەنىنە وكىنگەن ازاماتتىڭ ادام توزگىسىز تراگەدياسى ەگجەي-تەگجەيلى اشىلادى. بۇل گۋمانيستىك ادەبيەتتىڭ ەجەلدەن بەرگى ۇردىستەرىن بەللەتريستيكا مەن دەرەكتىلىكتىڭ ىرگە اجىراتپاس بىرلىگىنە سۇيەنە وتىرىپ, ىلگەرى دامىتۋ ەدى.
ءبىز ابىرويلى ازامات, ايتۋلى پەرزەنت, سۇيىكتى قالامگەردىڭ كوپ قىرلى كەلبەتىنىڭ تەك ەكەۋىنە عانا توقتادىق.
رۋحاني ۇستازدىق پەن سۋرەتكەرلىك باتىلدىقتىڭ ادام تاڭعالارداي ونەگەسىن كورسەتكەن ەرىنە ەلى قانداي قۇرمەت كورسەتسە دە لايىق.
ءابىش كەكىلباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, حالىق جازۋشىسى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
